ECLI:NL:RBOVE:2025:7389

RECHTBANK OVERIJSSEL Bestuursrecht zaaknummer: ZWO 23/156 uitspraak van de enkelvoudige kamer in de zaak tussen V.O.F. [eiseres 1] , [eiseres 2] , [eiser] en [eiseres 3] B.V., uit [plaats] , eisers, gemachtigden: mr. E.H.E.J. Wijnen en mr. dr. J.J.J. de Rooij, en de staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (rechtsopvolger van de minister voor Natuur en Stikstof), verweerder. Als derde-partij neemt aan de zaak deel: Vereniging Leefmilieu, uit Nijmegen, gemachtigde: mr. V. Wösten. Inleiding In deze uitspraak beoordeelt de rechtbank het beroep van eisers tegen het Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden (hierna: het wijzigingsbesluit) van verweerder van 22 november 2022. De formeel bevoegde rechtbank Gelderland heeft deze rechtbank gevraagd de zaak te behandelen, omdat het beroep hier is ingesteld. Deze rechtbank heeft hiermee ingestemd en heeft dat bij brief van 6 april 2023 aan partijen meegedeeld. Verweerder heeft een verweerschrift ingediend. Bij brief van 9 december 2024 hebben eisers de rechtbank gevraagd om uitspraak te doen zonder zitting. Ook hebben eisers in die brief gewezen op (eind)uitspraken die de rechtbanken Zeeland-West-Brabant, Gelderland en Oost-Brabant op 19 maart 2024, 3 juni 2024 respectievelijk 7 augustus 2024 hebben gedaan op gelijkluidende beroepen. Eisers hebben de rechtbank gevraagd om eenzelfde uitspraak te doen als die rechtbanken. Per brief van 27 februari 2025 heeft verweerder gereageerd op de brief van eisers van 9 december 2024. Hierop hebben eisers per brief van 25 maart 2025 gereageerd. Bij brieven van 27 november 2025 heeft de rechtbank aan partijen meegedeeld dat zij van oordeel is dat het niet nodig is om in deze zaak een zitting te houden. Aangegeven is dat, als een partij op een zitting wil worden gehoord, zij dat binnen twee weken moet laten weten. Partijen hebben niet laten weten dat zij op een zitting willen worden gehoord. Daarop heeft de rechtbank met toepassing van artikel 8:57, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaald dat een zitting achterwege blijft en het onderzoek gesloten.

Overgangsrecht Aanvullingswet natuur Omgevingswet 1. Op 1 januari 2024 zijn de Omgevingswet en de Aanvullingswet natuur Omgevingswet in werking getreden. Als vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de Aanvullingswet natuur Omgevingswet voor een ambtshalve te nemen besluit een ontwerp ter inzage is gelegd van een besluit op de voorbereiding waarvan afdeling 3.4 van de Awb van toepassing is, blijft op grond van artikel 2.9, tweede lid, onder a, van de Aanvullingswet natuur Omgevingswet het recht zoals dat gold onmiddellijk vóór dat tijdstip van toepassing tot het besluit onherroepelijk wordt. Het wijzigingsbesluit is voorbereid met toepassing van afdeling 3.4 van de Awb. Het ontwerpbesluit is op 9 maart 2018 ter inzage gelegd. Dat betekent dat in dit geval het recht, zoals dat gold vóór 1 januari 2024, van toepassing blijft. Juridisch kader 2.1 De relevante juridische bepalingen zijn opgenomen in de bijlage bij deze uitspraak. 2.2 Uit de Habitatrichtlijn (Hrl) volgt dat op het Europees grondgebied een ecologisch netwerk van speciale beschermingszones wordt gevormd. Dat netwerk bestaat uit door lidstaten aan te wijzen Natura 2000-gebieden. Een gebied moet als zodanig worden aangewezen, wanneer in dat gebied een bepaald type natuurlijke habitat of habitat van een bepaalde soort aanwezig is die is genoemd in bijlage I of II van de Hrl. Lidstaten zijn verplicht om maatregelen te treffen om die habitats in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. 2.3 Deze Europeesrechtelijke verplichting is in de nationale wetgeving geïmplementeerd in artikel 2.1 van de Wet natuurbescherming. In dat artikel, zoals dat luidde tot 1 januari 2024, staat dat de minister ter uitvoering van artikel 3, tweede lid, van de Hrl gebieden in Nederland aanwijst als speciale beschermingszones, die worden aangeduid als ‘Natura 2000-gebied’. Ook staat in dat artikel dat de minister bevoegd is om een dergelijk aanwijzingsbesluit te wijzigen. Het wijzigingsbesluit 3.1 Vanaf 2008 zijn de Nederlandse Natura 2000-gebieden aangewezen door middel van verschillende aanwijzingsbesluiten. Volgens verweerder is het belangrijk om, nadat dat proces is afgerond, na te gaan of in de Natura 2000-gebieden habitattypen en soorten voorkomen die niet zijn opgenomen in de aanwijzingsbesluiten. Uit de bepalingen van de Hrl volgt namelijk dat die waarden (in beginsel) in aanmerking komen om te worden beschermd. Ook blijkt volgens verweerder uit de uitleg die de Europese Commissie heeft gegeven en uit de vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (de Afdeling) dat álle habitattypen en soorten die in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen, moeten worden aangewezen. 3.2 In het wijzigingsbesluit heeft verweerder niet aangewezen habitattypen en/of soorten integraal toegevoegd aan de aanwijzingsbesluiten van ongeveer 100 Natura 2000-gebieden. De bedoeling hiervan is om deze habitattypen en soorten, die op het moment van aanwijzen van het desbetreffende Natura 2000-gebied al in voldoende mate en duurzaam aanwezig bleken te zijn, alsnog te beschermen. Hiermee beoogt verweerder te corrigeren wat ten aanzien van de te beschermen habitattypen en soorten niet goed is gegaan bij (het publiceren van) de oorspronkelijke aanwijzingsbesluiten. Met het wijzigingsbesluit zijn de te beschermen waarden en de daarvoor gestelde instandhoudingsdoelstellingen aan de betreffende aanwijzingsbesluiten toegevoegd. In een (beperkt) aantal gevallen bleken habitattypen en soorten op het moment van aanwijzen niet in voldoende mate en duurzaam aanwezig te zijn. Deze zijn met het wijzigingsbesluit verwijderd. Het beroep van eisers 4.1 Het beroep van eisers is gericht tegen het toevoegen van natuurwaarden aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden Vecht- en Beneden-Reggegebied, Wierdense Veld, Sallandse Heuvelrug, Boetelerveld, Rijntakken, Borkeld en Veluwe. 4.2 Eisers voeren, samengevat weergegeven, in beroep aan dat verweerder ten onrechte niet met deskundigenrapporten heeft aangetoond dat de habitattypen en soorten die met het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden ten tijde van de bekendmaking van die aanwijzingsbesluiten al in die gebieden aanwezig waren. Om die reden is het wijzigingsbesluit volgens eisers onvoldoende gemotiveerd. Daarnaast zijn zij van mening dat het wijzigingsbesluit onzorgvuldig is voorbereid, omdat niet of onvoldoende inzichtelijk is gemaakt wat de grondslag is voor het alsnog aanwijzen van de toegevoegde habitattypen en soorten. Volgens eisers berust het wijzigingsbesluit nu op een onjuiste grondslag, omdat het niet verplicht is om álle habitattypen en soorten die in meer dan verwaarloosbare mate in een Natura 2000-gebied voorkomen aan te wijzen. Ter onderbouwing hiervan wijzen zij op het Holohan-arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie (het Hof) van 7 november 2018. Volgens eisers kan uit dat arrest worden afgeleid dat soorten en habitattypen die niet de primaire aanleiding waren voor de selectie van een Natura 2000-gebied geen bescherming genieten. Er moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen habitattypen en soorten die de eerste aanleiding waren om een gebied te selecteren als Natura 2000-gebied en soorten en habitattypen die in dat gebied voorkomen, maar niet de aanleiding waren om het te selecteren. Dat doen andere lidstaten volgens eisers ook. Verder achten zij daarbij van belang dat onduidelijk is waarom habitattypen en/of soorten die destijds wel hadden moeten worden aangewezen, niet direct zijn meegenomen in de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden. Ook heeft verweerder in het wijzigingsbesluit ten onrechte een aantal habitattypen en soorten aangewezen die qua oppervlakte en/of kwaliteit slechts in verwaarloosbare mate voorkomen in het betreffende Natura 2000-gebied. Eisers zijn verder van mening dat het wijzigingsbesluit in strijd met algemene beginselen van behoorlijk bestuur tot stand is gekomen. Het ontwerp van dat besluit is namelijk op 5 maart 2018 gepubliceerd en toen waren de habitattypen en soorten die in het wijzigingsbesluit worden toegevoegd aan Natura 2000-gebieden al aangemeld bij de Europese Commissie. Eisers vinden het onrechtmatig dat daarna pas de mogelijkheid is geboden om zienswijzen in te dienen tegen het alsnog beschermen van de habitattypen en soorten die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan Natura 2000-gebieden. Volgens hen had die mogelijkheid moeten worden geboden vóórdat de betreffende natuurwaarden bij de Europese Commissie werden aangemeld. Verder is volgens eisers niet voldaan aan de verplichting uit Uitvoeringsbesluit 2011/484/EU, dat aanwezige waarden op basis van de beste beschikbare informatie moeten worden geregistreerd. Tot slot voeren eisers aan dat verweerder onvoldoende heeft onderzocht wat de juridische gevolgen van het wijzigingsbesluit zijn, bijvoorbeeld voor de toetsing van vergunningaanvragen. Door het wijzigingsbesluit kunnen namelijk meer hexagonen in de Natura 2000-gebieden relevant worden bij het verlenen van vergunningen. Eisers vrezen voor verzwaring van de stikstofopgave en voor belemmering van hun bedrijfsvoering. Volgens hen had verweerder via berekeningen met AERIUS Calculator inzichtelijk moeten maken welke (juridische) gevolgen het toevoegen van stikstofgevoelige natuur aan de Natura 2000-gebieden heeft voor hen en voor andere ondernemers, agrarische bedrijven en omwonenden.

6.1 De rechtbank stelt allereerst vast dat in het wijzigingsbesluit geen natuurwaarden zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden Wierdense Veld en Boetelerveld. Die gebieden laat de rechtbank bij de beoordeling van deze zaak daarom verder buiten beschouwing. Aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden Vecht- en Beneden-Reggegebied, Sallandse Heuvelrug, Rijntakken, Borkeld en Veluwe (hierna gezamenlijk te noemen: de Natura 2000-gebieden) zijn in het wijzigingsbesluit wel natuurwaarden toegevoegd. Dat betreffen alleen habitattypen. In het vervolg van deze uitspraak zal de rechtbank beoordelen of verweerder de betreffende habitattypen heeft kunnen toevoegen aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden. De Natura 2000-gebieden liggen binnen een afstand van 25 km van het bedrijf van eisers, zodat zij kunnen worden aangemerkt als belanghebbenden bij de toevoeging van natuurwaarden aan deze gebieden in het wijzigingsbesluit. 6.2 In het wijzigingsbesluit staat dat verweerder de habitattypen aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden heeft toegevoegd, omdat die op de data van de publicaties van de aanwijzingsbesluiten (de peildata) in meer dan verwaarloosbare mate in die gebieden voorkwamen. Voor de onderbouwing van de conclusie dat de habitattypen op die peildata in meer dan verwaarloosbare mate in de Natura 2000-gebieden aanwezig waren, heeft verweerder verwezen naar de habitattypenkaarten die voor die gebieden zijn opgesteld. 6.3 Verweerder heeft voor de Natura 2000-gebieden twee soorten habitattypenkaarten overgelegd: één overzichtskaart, waarop is aangegeven waar de desbetreffende habitattypen op de peildata in de Natura 2000-gebieden voorkwamen, en één typenkaart, waarop is aangegeven hoe groot de oppervlaktes waren van de op de peildata aanwezige habitattypen. Daarbij heeft verweerder zich op het standpunt gesteld dat habitattypen in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen, als van dat type minimaal 0,01 hectare (100 m²; 1 are) aanwezig is. Voor bossen geldt een minimale oppervlakte van 0,1 ha (1.000 m²; 10 are). 6.4 De rechtbank overweegt dat uit rechtspraak van de Afdeling blijkt dat verweerder bij de vraag of een habitattype in een gebied in meer dan verwaarloosbare mate voorkomt mag uitgaan van de habitattypenkaarten. Recent, in uitspraken van 2 juli 2025, heeft de Afdeling dit nog eens expliciet bevestigd. De rechtbank ziet geen reden om daarover in dit geval anders te oordelen. Dat verweerder de aanwezigheid van de betreffende habitattypen in de Natura 2000-gebieden op de peildata met deskundigenrapporten moet aantonen, zoals eisers hebben gesteld, volgt de rechtbank dan ook niet. Verder hebben eisers niet aannemelijk gemaakt dat de habitattypenkaarten van de Natura 2000-gebieden dusdanige leemten of gebreken bevatten dat die niet aan het wijzigingsbesluit ten grondslag mogen worden gelegd. Eisers hebben in beroep bij wijze van voorbeeld alleen gewezen op de habitattypenkaarten die voor het Natura 2000-gebied Dwingelderveld zijn opgesteld. Het beroep van eisers is echter niet gericht tegen het toevoegen van natuurwaarden aan het aanwijzingsbesluit van dat gebied. Wat eisers over dat gebied hebben aangevoerd, leidt alleen al om die reden niet tot het oordeel dat verweerder niet mocht afgaan op de habitattypenkaarten die zijn opgesteld voor de Natura 2000-gebieden waar het in deze zaak om gaat. 6.5 Uit rechtspraak van de Afdeling leidt de rechtbank verder af dat een lidstaat verplicht is om alle habitattypen van bijlage I en soorten van bijlage II van de Hrl die in een Natura 2000-gebied in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen aan te wijzen dan wel toe te voegen en daarvoor instandhoudingsdoelstellingen te formuleren. In een arrest van 12 september 2024 heeft het Hof deze verplichting nog eens bevestigd. De stelling van eisers, dat het niet verplicht zou zijn om die habitattypen en soorten aan te wijzen dan wel dat niet duidelijk is wat de grondslag daarvoor is, volgt de rechtbank daarom niet. Ook blijkt uit jurisprudentie van de Afdeling dat de door verweerder aangehouden minimum-oppervlakte van 100 m² (1 are) niet onredelijk is. De rechtbank acht een minimumoppervlakte van 1.000 m² (10 are) voor bossen evenmin onredelijk. 6.6 Op grond hiervan is de rechtbank van oordeel dat verweerder op basis van de habitattypenkaarten terecht heeft geconcludeerd dat de betreffende habitattypen op de peildata in meer dan verwaarloosbare mate voorkwamen in de Natura 2000-gebieden en daarom aan de aanwijzingsbesluiten van die gebieden moeten worden toegevoegd. 6.7 Daarnaast volgt uit rechtspraak van zowel het Hof als de Afdeling dat uit de Hrl kan worden afgeleid dat bij de aanwijzing van een gebied als Natura 2000-gebied uitsluitend overwegingen van ecologische aard worden betrokken. Hierbij mag geen rekening worden gehouden met vereisten op economisch, sociaal of cultureel gebied en met regionale en lokale bijzonderheden zoals vermeld in artikel 2, derde lid, van de Hrl. De (bedrijfs)belangen van eisers kunnen dus in beginsel geen rol spelen bij het toevoegen van habitattypen aan de Natura 2000-gebieden. In het verweerschrift heeft verweerder aangevoerd dat wel een zekere beoordelingsmarge bestaat ten aanzien van het ambitieniveau van de instandhoudingsdoelstellingen, mits daarmee wordt voldaan aan de vereisten van artikel 6 van de Hrl en het bereiken van een landelijk gunstige staat van instandhouding niet wordt bemoeilijkt. 6.8 De rechtbank ziet geen reden om te oordelen dat verweerder bij het vaststellen van de ambitieniveaus voor de habitattypen die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden onvoldoende rekening heeft gehouden met de bedrijfsbelangen van eisers. Daarvoor hebben eisers die belangen, en ook de gevolgen die het wijzigingsbesluit voor hen heeft of kan hebben, onvoldoende onderbouwd. Zij hebben niet concreet inzichtelijk gemaakt op welke manier het wijzigingsbesluit daadwerkelijk een (extra) belemmering voor hun bedrijfsvoering zal opleveren. Daar komt bij dat eisers hun belangen (ook) in de zienswijzefase niet gemotiveerd naar voren hebben gebracht, zodat die voor verweerder bij de vaststelling van het wijzigingsbesluit niet duidelijk kenbaar waren. In wat eisers in beroep hebben aangevoerd ziet de rechtbank dan ook geen aanleiding om te oordelen dat hun bedrijfsbelang onevenredig wordt geschaad door de ambitieniveaus voor de habitattypen die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden. De stelling van eisers, dat verweerder eerst met AERIUS-berekeningen duidelijk had moeten maken wat de gevolgen van het wijzigingsbesluit voor hen precies zijn, volgt de rechtbank niet. De rechtbank ziet niet op basis waarvan zo’n verplichting zou bestaan. 6.9 Op grond van het voorgaande is de rechtbank van oordeel dat verweerder in het wijzigingsbesluit terecht de betreffende habitattypen heeft toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden. De bedrijfsbelangen van eisers konden geen reden vormen om daarvan af te zien. De overige beroepsgronden van eisers slagen ook niet. Voor het oordeel dat de voorbereiding van het wijzigingsbesluit onzorgvuldig of onjuist is geweest, ziet de rechtbank geen aanleiding. Dat de toe te voegen habitattypen en/of soorten wellicht al vóór de publicatie van het ontwerp van het wijzigingsbesluit in een databank van de Europese Commissie zijn geregistreerd, is geen reden om te oordelen dat het wijzigingsbesluit niet in stand kan blijven. Verder hebben eisers de mogelijkheid gehad om mondeling of schriftelijk een zienswijze in te dienen tegen het ontwerpbesluit. Dat dit op onrechtmatige wijze is gegaan, zoals zij hebben gesteld, is de rechtbank niet gebleken.

7.1. Het beroep is ongegrond. Dat betekent dat eisers geen gelijk krijgen. 7.2 Omdat het beroep ongegrond is, krijgen eisers het door hen betaalde griffierecht niet terug. Zij krijgen ook geen vergoeding van hun proceskosten.

De rechtbank verklaart het beroep ongegrond. Deze uitspraak is gedaan door mr. J.W.M. Bunt, rechter, in aanwezigheid van mr. P.J.H. Bijleveld, griffier. Uitgesproken in het openbaar op griffier rechter Een afschrift van deze uitspraak is verzonden aan partijen op: Informatie over hoger beroep Een partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met deze uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden. Kan de indiener de behandeling van het hoger beroep niet afwachten, omdat de zaak spoed heeft, dan kan de indiener de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vragen om een voorlopige voorziening (een tijdelijke maatregel) te treffen. Bijlage: voor deze uitspraak belangrijke wet- en regelgeving Habitatrichtlijn Artikel 2 1. Deze richtlijn heeft tot doel bij te dragen tot het waarborgen van de biologische diversiteit door het instandhouden van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna op het Europese grondgebied van de Lid-Staten waarop het Verdrag van toepassing is. 2. De op grond van deze richtlijn genomen maatregelen beogen de natuurlijke habitats en de wilde dier- en plantensoorten van communautair belang in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. 3. In de op grond van deze richtlijn genomen maatregelen wordt rekening gehouden met de vereisten op economisch, sociaal en cultureel gebied, en met de regionale en lokale bijzonderheden. Artikel 3 1. Er wordt een coherent Europees ecologisch netwerk gevormd van speciale beschermingszones, Natura 2000 genaamd. Dit netwerk, dat bestaat uit gebieden met in bijlage I genoemde typen natuurlijke habitats en habitats van in bijlage II genoemde soorten, moet de betrokken typen natuurlijke habitats en habitats van soorten in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding behouden of in voorkomend geval herstellen. Het Natura 2000-netwerk bestrijkt ook de door de Lid-Staten overeenkomstig Richtlijn 79/409/EEG aangewezen speciale beschermingszones. 2. Elke Lid-Staat draagt bij tot de totstandkoming van Natura 2000 al naar gelang van de aanwezigheid op zijn grondgebied van de typen natuurlijke habitats en habitats van soorten als bedoeld in lid 1. Hij wijst daartoe, overeenkomstig artikel 4 en met inachtneming van de doelstellingen van lid 1, gebieden als speciale beschermingszones aan. 3. Waar zij zulks nodig achten, streven de Lid-Staten naar bevordering van de ecologische coherentie van Natura 2000 door het handhaven en in voorkomend geval ontwikkelen van de in artikel 10 genoemde landschapselementen die van primair belang zijn voor de wilde flora en fauna. Artikel 4 1. Op basis van de criteria van bijlage III (fase 1) en van de relevante wetenschappelijke gegevens stelt elke Lid-Staat een lijst van gebieden voor, waarop staat aangegeven welke typen natuurlijke habitats van bijlage I en welke inheemse soorten van bijlage II in die gebieden voorkomen. Voor diersoorten met een zeer groot territorium komen deze gebieden overeen met de plaatsen, binnen het natuurljike verspreidingsgebied van die soorten, die de fysische en biologische elementen vertonen welke voor hun leven en voortplanting essentieel zijn. Voor aquatische soorten met een groot territorium worden deze gebieden alleen voorgesteld indien het mogelijk is een zone duidelijk af te bakenen die de fysische en biologische elementen vertoont welke voor hun leven en voortplanting essentieel zijn. Zo nodig stellen de Lid-Staten aanpassingen van de lijst voor in het licht van de resultaten van het in artikel 11 bedoelde toezicht. De lijst wordt binnen drie jaar na kennisgeving van de richtlijn aan de Commissie toegezonden met informatie over elk gebied. Deze informatie omvat een kaart, de naam, de ligging en de oppervlakte van het gebied, alsmede de gegevens die zijn verkregen uit toepassing van de in bijlage III (fase 1) vermelde criteria, en wordt verstrekt op basis van een door de Commissie volgens de procedure van artikel 21 opgesteld formulier. 2. Op basis van de in bijlage III (fase 2) vermelde criteria werkt de Commissie met instemming van iedere Lid-Staat voor elk van de vijf in artikel 1, letter c) onder iii), genoemde biogeografische regio's en voor het gehele in artikel 2, lid 1, bedoelde grondgebied aan de hand van de lijsten van de Lid-Staten een ontwerp-lijst van de gebieden van communautair belang uit, waarop staat aangegeven in welke gebieden een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats of een of meer prioritaire soorten voorkomen. De Lid-Staten waar de gebieden met een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats en een of meer prioritaire soorten in oppervlakte meer dan 5 % van het nationale grondgebied beslaan, kunnen, met instemming van de Commissie, verzoeken dat de criteria van bijlage III (fase 2) voor de selectie van alle gebieden van communautair belang op hun grondgebied flexibeler worden toegepast. De lijst van gebieden van communautair belang, waarop de gebieden met een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats of een of meer prioritaire soorten staan aangegeven, wordt door de Commissie vastgesteld volgens de procedure van artikel 21. 3. De in lid 2 genoemde lijst wordt binnen zes jaar na de kennisgeving van deze richtlijn vastgesteld. 4. Wanneer een gebied volgens de procedure van lid 2 tot een gebied van communautair belang is verklaard, wijst de betrokken Lid-Staat dat gebied zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk binnen zes jaar, aan als speciale beschermingszone en stelt hij tevens de prioriteiten vast gelet op het belang van de gebieden voor het in een gunstige staat van instandhouding behouden of herstellen van een type natuurlijke habitat van bijlage I of van een soort van bijlage II alsmede voor de coherentie van Natura 2000 en gelet op de voor dat gebied bestaande dreiging van achteruitgang en vernietiging. 5. Zodra een gebied op de in lid 2, derde alinea, bedoelde lijst is geplaatst, gelden voor dat gebied de bepalingen van artikel 6, leden 2, 3 en 4. Wet natuurbescherming Artikel 2.1 1. Onze Minister wijst gebieden aan als speciale beschermingszones ter uitvoering van de artikelen 3, tweede lid, onderdeel a, en 4, eerste en tweede lid, van de Vogelrichtlijn en de artikelen 3, tweede lid, en 4, vierde lid, van de Habitatrichtlijn. De speciale beschermingszones worden aangeduid als «Natura 2000-gebied». 2. Ingeval een gebied geheel of gedeeltelijk wordt beheerd door één van Onze andere Ministers, neemt Onze Minister een besluit als bedoeld in het eerste lid in overeenstemming met die andere Minister. 3. Bij een besluit als bedoeld in het eerste lid wordt als bijlage een kaart opgenomen waarop de begrenzing van het desbetreffende gebied nauwkeurig is aangegeven. 4. Een besluit als bedoeld in het eerste lid bevat instandhoudingsdoelstellingen voor het gebied. Daartoe behoren in elk geval de instandhoudingsdoelstellingen ten aanzien van: a. de leefgebieden voor vogelsoorten, voor zover nodig ter uitvoering van de Vogelrichtlijn, of b. de natuurlijke habitats en de habitats van soorten, voor zover nodig ter uitvoering van de Habitatrichtlijn. 5. Op de voorbereiding van een besluit tot aanwijzing als bedoeld in het eerste lid is afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing. 6.

RECHTBANK OVERIJSSEL Bestuursrecht zaaknummer: ZWO 23/156 uitspraak van de enkelvoudige kamer in de zaak tussen V.O.F. [eiseres 1] , [eiseres 2] , [eiser] en [eiseres 3] B.V., uit [plaats] , eisers, gemachtigden: mr. E.H.E.J. Wijnen en mr. dr. J.J.J. de Rooij, en de staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (rechtsopvolger van de minister voor Natuur en Stikstof), verweerder. Als derde-partij neemt aan de zaak deel: Vereniging Leefmilieu, uit Nijmegen, gemachtigde: mr. V. Wösten. Inleiding In deze uitspraak beoordeelt de rechtbank het beroep van eisers tegen het Wijzigingsbesluit Habitatrichtlijngebieden vanwege aanwezige waarden (hierna: het wijzigingsbesluit) van verweerder van 22 november 2022. De formeel bevoegde rechtbank Gelderland heeft deze rechtbank gevraagd de zaak te behandelen, omdat het beroep hier is ingesteld. Deze rechtbank heeft hiermee ingestemd en heeft dat bij brief van 6 april 2023 aan partijen meegedeeld. Verweerder heeft een verweerschrift ingediend. Bij brief van 9 december 2024 hebben eisers de rechtbank gevraagd om uitspraak te doen zonder zitting. Ook hebben eisers in die brief gewezen op (eind)uitspraken die de rechtbanken Zeeland-West-Brabant, Gelderland en Oost-Brabant op 19 maart 2024, 3 juni 2024 respectievelijk 7 augustus 2024 hebben gedaan op gelijkluidende beroepen. Eisers hebben de rechtbank gevraagd om eenzelfde uitspraak te doen als die rechtbanken. Per brief van 27 februari 2025 heeft verweerder gereageerd op de brief van eisers van 9 december 2024. Hierop hebben eisers per brief van 25 maart 2025 gereageerd. Bij brieven van 27 november 2025 heeft de rechtbank aan partijen meegedeeld dat zij van oordeel is dat het niet nodig is om in deze zaak een zitting te houden. Aangegeven is dat, als een partij op een zitting wil worden gehoord, zij dat binnen twee weken moet laten weten. Partijen hebben niet laten weten dat zij op een zitting willen worden gehoord. Daarop heeft de rechtbank met toepassing van artikel 8:57, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaald dat een zitting achterwege blijft en het onderzoek gesloten.

Overgangsrecht Aanvullingswet natuur Omgevingswet 1. Op 1 januari 2024 zijn de Omgevingswet en de Aanvullingswet natuur Omgevingswet in werking getreden. Als vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de Aanvullingswet natuur Omgevingswet voor een ambtshalve te nemen besluit een ontwerp ter inzage is gelegd van een besluit op de voorbereiding waarvan afdeling 3.4 van de Awb van toepassing is, blijft op grond van artikel 2.9, tweede lid, onder a, van de Aanvullingswet natuur Omgevingswet het recht zoals dat gold onmiddellijk vóór dat tijdstip van toepassing tot het besluit onherroepelijk wordt. Het wijzigingsbesluit is voorbereid met toepassing van afdeling 3.4 van de Awb. Het ontwerpbesluit is op 9 maart 2018 ter inzage gelegd. Dat betekent dat in dit geval het recht, zoals dat gold vóór 1 januari 2024, van toepassing blijft. Juridisch kader 2.1 De relevante juridische bepalingen zijn opgenomen in de bijlage bij deze uitspraak. 2.2 Uit de Habitatrichtlijn (Hrl) volgt dat op het Europees grondgebied een ecologisch netwerk van speciale beschermingszones wordt gevormd. Dat netwerk bestaat uit door lidstaten aan te wijzen Natura 2000-gebieden. Een gebied moet als zodanig worden aangewezen, wanneer in dat gebied een bepaald type natuurlijke habitat of habitat van een bepaalde soort aanwezig is die is genoemd in bijlage I of II van de Hrl. Lidstaten zijn verplicht om maatregelen te treffen om die habitats in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. 2.3 Deze Europeesrechtelijke verplichting is in de nationale wetgeving geïmplementeerd in artikel 2.1 van de Wet natuurbescherming. In dat artikel, zoals dat luidde tot 1 januari 2024, staat dat de minister ter uitvoering van artikel 3, tweede lid, van de Hrl gebieden in Nederland aanwijst als speciale beschermingszones, die worden aangeduid als ‘Natura 2000-gebied’. Ook staat in dat artikel dat de minister bevoegd is om een dergelijk aanwijzingsbesluit te wijzigen. Het wijzigingsbesluit 3.1 Vanaf 2008 zijn de Nederlandse Natura 2000-gebieden aangewezen door middel van verschillende aanwijzingsbesluiten. Volgens verweerder is het belangrijk om, nadat dat proces is afgerond, na te gaan of in de Natura 2000-gebieden habitattypen en soorten voorkomen die niet zijn opgenomen in de aanwijzingsbesluiten. Uit de bepalingen van de Hrl volgt namelijk dat die waarden (in beginsel) in aanmerking komen om te worden beschermd. Ook blijkt volgens verweerder uit de uitleg die de Europese Commissie heeft gegeven en uit de vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (de Afdeling) dat álle habitattypen en soorten die in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen, moeten worden aangewezen. 3.2 In het wijzigingsbesluit heeft verweerder niet aangewezen habitattypen en/of soorten integraal toegevoegd aan de aanwijzingsbesluiten van ongeveer 100 Natura 2000-gebieden. De bedoeling hiervan is om deze habitattypen en soorten, die op het moment van aanwijzen van het desbetreffende Natura 2000-gebied al in voldoende mate en duurzaam aanwezig bleken te zijn, alsnog te beschermen. Hiermee beoogt verweerder te corrigeren wat ten aanzien van de te beschermen habitattypen en soorten niet goed is gegaan bij (het publiceren van) de oorspronkelijke aanwijzingsbesluiten. Met het wijzigingsbesluit zijn de te beschermen waarden en de daarvoor gestelde instandhoudingsdoelstellingen aan de betreffende aanwijzingsbesluiten toegevoegd. In een (beperkt) aantal gevallen bleken habitattypen en soorten op het moment van aanwijzen niet in voldoende mate en duurzaam aanwezig te zijn. Deze zijn met het wijzigingsbesluit verwijderd. Het beroep van eisers 4.1 Het beroep van eisers is gericht tegen het toevoegen van natuurwaarden aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden Vecht- en Beneden-Reggegebied, Wierdense Veld, Sallandse Heuvelrug, Boetelerveld, Rijntakken, Borkeld en Veluwe. 4.2 Eisers voeren, samengevat weergegeven, in beroep aan dat verweerder ten onrechte niet met deskundigenrapporten heeft aangetoond dat de habitattypen en soorten die met het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden ten tijde van de bekendmaking van die aanwijzingsbesluiten al in die gebieden aanwezig waren. Om die reden is het wijzigingsbesluit volgens eisers onvoldoende gemotiveerd. Daarnaast zijn zij van mening dat het wijzigingsbesluit onzorgvuldig is voorbereid, omdat niet of onvoldoende inzichtelijk is gemaakt wat de grondslag is voor het alsnog aanwijzen van de toegevoegde habitattypen en soorten. Volgens eisers berust het wijzigingsbesluit nu op een onjuiste grondslag, omdat het niet verplicht is om álle habitattypen en soorten die in meer dan verwaarloosbare mate in een Natura 2000-gebied voorkomen aan te wijzen. Ter onderbouwing hiervan wijzen zij op het Holohan-arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie (het Hof) van 7 november 2018. Volgens eisers kan uit dat arrest worden afgeleid dat soorten en habitattypen die niet de primaire aanleiding waren voor de selectie van een Natura 2000-gebied geen bescherming genieten. Er moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen habitattypen en soorten die de eerste aanleiding waren om een gebied te selecteren als Natura 2000-gebied en soorten en habitattypen die in dat gebied voorkomen, maar niet de aanleiding waren om het te selecteren. Dat doen andere lidstaten volgens eisers ook. Verder achten zij daarbij van belang dat onduidelijk is waarom habitattypen en/of soorten die destijds wel hadden moeten worden aangewezen, niet direct zijn meegenomen in de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden. Ook heeft verweerder in het wijzigingsbesluit ten onrechte een aantal habitattypen en soorten aangewezen die qua oppervlakte en/of kwaliteit slechts in verwaarloosbare mate voorkomen in het betreffende Natura 2000-gebied. Eisers zijn verder van mening dat het wijzigingsbesluit in strijd met algemene beginselen van behoorlijk bestuur tot stand is gekomen. Het ontwerp van dat besluit is namelijk op 5 maart 2018 gepubliceerd en toen waren de habitattypen en soorten die in het wijzigingsbesluit worden toegevoegd aan Natura 2000-gebieden al aangemeld bij de Europese Commissie. Eisers vinden het onrechtmatig dat daarna pas de mogelijkheid is geboden om zienswijzen in te dienen tegen het alsnog beschermen van de habitattypen en soorten die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan Natura 2000-gebieden. Volgens hen had die mogelijkheid moeten worden geboden vóórdat de betreffende natuurwaarden bij de Europese Commissie werden aangemeld. Verder is volgens eisers niet voldaan aan de verplichting uit Uitvoeringsbesluit 2011/484/EU, dat aanwezige waarden op basis van de beste beschikbare informatie moeten worden geregistreerd. Tot slot voeren eisers aan dat verweerder onvoldoende heeft onderzocht wat de juridische gevolgen van het wijzigingsbesluit zijn, bijvoorbeeld voor de toetsing van vergunningaanvragen. Door het wijzigingsbesluit kunnen namelijk meer hexagonen in de Natura 2000-gebieden relevant worden bij het verlenen van vergunningen. Eisers vrezen voor verzwaring van de stikstofopgave en voor belemmering van hun bedrijfsvoering. Volgens hen had verweerder via berekeningen met AERIUS Calculator inzichtelijk moeten maken welke (juridische) gevolgen het toevoegen van stikstofgevoelige natuur aan de Natura 2000-gebieden heeft voor hen en voor andere ondernemers, agrarische bedrijven en omwonenden.

6.1 De rechtbank stelt allereerst vast dat in het wijzigingsbesluit geen natuurwaarden zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden Wierdense Veld en Boetelerveld. Die gebieden laat de rechtbank bij de beoordeling van deze zaak daarom verder buiten beschouwing. Aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden Vecht- en Beneden-Reggegebied, Sallandse Heuvelrug, Rijntakken, Borkeld en Veluwe (hierna gezamenlijk te noemen: de Natura 2000-gebieden) zijn in het wijzigingsbesluit wel natuurwaarden toegevoegd. Dat betreffen alleen habitattypen. In het vervolg van deze uitspraak zal de rechtbank beoordelen of verweerder de betreffende habitattypen heeft kunnen toevoegen aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden. De Natura 2000-gebieden liggen binnen een afstand van 25 km van het bedrijf van eisers, zodat zij kunnen worden aangemerkt als belanghebbenden bij de toevoeging van natuurwaarden aan deze gebieden in het wijzigingsbesluit. 6.2 In het wijzigingsbesluit staat dat verweerder de habitattypen aan de aanwijzingsbesluiten van de Natura 2000-gebieden heeft toegevoegd, omdat die op de data van de publicaties van de aanwijzingsbesluiten (de peildata) in meer dan verwaarloosbare mate in die gebieden voorkwamen. Voor de onderbouwing van de conclusie dat de habitattypen op die peildata in meer dan verwaarloosbare mate in de Natura 2000-gebieden aanwezig waren, heeft verweerder verwezen naar de habitattypenkaarten die voor die gebieden zijn opgesteld. 6.3 Verweerder heeft voor de Natura 2000-gebieden twee soorten habitattypenkaarten overgelegd: één overzichtskaart, waarop is aangegeven waar de desbetreffende habitattypen op de peildata in de Natura 2000-gebieden voorkwamen, en één typenkaart, waarop is aangegeven hoe groot de oppervlaktes waren van de op de peildata aanwezige habitattypen. Daarbij heeft verweerder zich op het standpunt gesteld dat habitattypen in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen, als van dat type minimaal 0,01 hectare (100 m²; 1 are) aanwezig is. Voor bossen geldt een minimale oppervlakte van 0,1 ha (1.000 m²; 10 are). 6.4 De rechtbank overweegt dat uit rechtspraak van de Afdeling blijkt dat verweerder bij de vraag of een habitattype in een gebied in meer dan verwaarloosbare mate voorkomt mag uitgaan van de habitattypenkaarten. Recent, in uitspraken van 2 juli 2025, heeft de Afdeling dit nog eens expliciet bevestigd. De rechtbank ziet geen reden om daarover in dit geval anders te oordelen. Dat verweerder de aanwezigheid van de betreffende habitattypen in de Natura 2000-gebieden op de peildata met deskundigenrapporten moet aantonen, zoals eisers hebben gesteld, volgt de rechtbank dan ook niet. Verder hebben eisers niet aannemelijk gemaakt dat de habitattypenkaarten van de Natura 2000-gebieden dusdanige leemten of gebreken bevatten dat die niet aan het wijzigingsbesluit ten grondslag mogen worden gelegd. Eisers hebben in beroep bij wijze van voorbeeld alleen gewezen op de habitattypenkaarten die voor het Natura 2000-gebied Dwingelderveld zijn opgesteld. Het beroep van eisers is echter niet gericht tegen het toevoegen van natuurwaarden aan het aanwijzingsbesluit van dat gebied. Wat eisers over dat gebied hebben aangevoerd, leidt alleen al om die reden niet tot het oordeel dat verweerder niet mocht afgaan op de habitattypenkaarten die zijn opgesteld voor de Natura 2000-gebieden waar het in deze zaak om gaat. 6.5 Uit rechtspraak van de Afdeling leidt de rechtbank verder af dat een lidstaat verplicht is om alle habitattypen van bijlage I en soorten van bijlage II van de Hrl die in een Natura 2000-gebied in meer dan verwaarloosbare mate voorkomen aan te wijzen dan wel toe te voegen en daarvoor instandhoudingsdoelstellingen te formuleren. In een arrest van 12 september 2024 heeft het Hof deze verplichting nog eens bevestigd. De stelling van eisers, dat het niet verplicht zou zijn om die habitattypen en soorten aan te wijzen dan wel dat niet duidelijk is wat de grondslag daarvoor is, volgt de rechtbank daarom niet. Ook blijkt uit jurisprudentie van de Afdeling dat de door verweerder aangehouden minimum-oppervlakte van 100 m² (1 are) niet onredelijk is. De rechtbank acht een minimumoppervlakte van 1.000 m² (10 are) voor bossen evenmin onredelijk. 6.6 Op grond hiervan is de rechtbank van oordeel dat verweerder op basis van de habitattypenkaarten terecht heeft geconcludeerd dat de betreffende habitattypen op de peildata in meer dan verwaarloosbare mate voorkwamen in de Natura 2000-gebieden en daarom aan de aanwijzingsbesluiten van die gebieden moeten worden toegevoegd. 6.7 Daarnaast volgt uit rechtspraak van zowel het Hof als de Afdeling dat uit de Hrl kan worden afgeleid dat bij de aanwijzing van een gebied als Natura 2000-gebied uitsluitend overwegingen van ecologische aard worden betrokken. Hierbij mag geen rekening worden gehouden met vereisten op economisch, sociaal of cultureel gebied en met regionale en lokale bijzonderheden zoals vermeld in artikel 2, derde lid, van de Hrl. De (bedrijfs)belangen van eisers kunnen dus in beginsel geen rol spelen bij het toevoegen van habitattypen aan de Natura 2000-gebieden. In het verweerschrift heeft verweerder aangevoerd dat wel een zekere beoordelingsmarge bestaat ten aanzien van het ambitieniveau van de instandhoudingsdoelstellingen, mits daarmee wordt voldaan aan de vereisten van artikel 6 van de Hrl en het bereiken van een landelijk gunstige staat van instandhouding niet wordt bemoeilijkt. 6.8 De rechtbank ziet geen reden om te oordelen dat verweerder bij het vaststellen van de ambitieniveaus voor de habitattypen die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden onvoldoende rekening heeft gehouden met de bedrijfsbelangen van eisers. Daarvoor hebben eisers die belangen, en ook de gevolgen die het wijzigingsbesluit voor hen heeft of kan hebben, onvoldoende onderbouwd. Zij hebben niet concreet inzichtelijk gemaakt op welke manier het wijzigingsbesluit daadwerkelijk een (extra) belemmering voor hun bedrijfsvoering zal opleveren. Daar komt bij dat eisers hun belangen (ook) in de zienswijzefase niet gemotiveerd naar voren hebben gebracht, zodat die voor verweerder bij de vaststelling van het wijzigingsbesluit niet duidelijk kenbaar waren. In wat eisers in beroep hebben aangevoerd ziet de rechtbank dan ook geen aanleiding om te oordelen dat hun bedrijfsbelang onevenredig wordt geschaad door de ambitieniveaus voor de habitattypen die in het wijzigingsbesluit zijn toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden. De stelling van eisers, dat verweerder eerst met AERIUS-berekeningen duidelijk had moeten maken wat de gevolgen van het wijzigingsbesluit voor hen precies zijn, volgt de rechtbank niet. De rechtbank ziet niet op basis waarvan zo’n verplichting zou bestaan. 6.9 Op grond van het voorgaande is de rechtbank van oordeel dat verweerder in het wijzigingsbesluit terecht de betreffende habitattypen heeft toegevoegd aan de Natura 2000-gebieden. De bedrijfsbelangen van eisers konden geen reden vormen om daarvan af te zien. De overige beroepsgronden van eisers slagen ook niet. Voor het oordeel dat de voorbereiding van het wijzigingsbesluit onzorgvuldig of onjuist is geweest, ziet de rechtbank geen aanleiding. Dat de toe te voegen habitattypen en/of soorten wellicht al vóór de publicatie van het ontwerp van het wijzigingsbesluit in een databank van de Europese Commissie zijn geregistreerd, is geen reden om te oordelen dat het wijzigingsbesluit niet in stand kan blijven. Verder hebben eisers de mogelijkheid gehad om mondeling of schriftelijk een zienswijze in te dienen tegen het ontwerpbesluit. Dat dit op onrechtmatige wijze is gegaan, zoals zij hebben gesteld, is de rechtbank niet gebleken.

7.1. Het beroep is ongegrond. Dat betekent dat eisers geen gelijk krijgen. 7.2 Omdat het beroep ongegrond is, krijgen eisers het door hen betaalde griffierecht niet terug. Zij krijgen ook geen vergoeding van hun proceskosten.

De rechtbank verklaart het beroep ongegrond. Deze uitspraak is gedaan door mr. J.W.M. Bunt, rechter, in aanwezigheid van mr. P.J.H. Bijleveld, griffier. Uitgesproken in het openbaar op griffier rechter Een afschrift van deze uitspraak is verzonden aan partijen op: Informatie over hoger beroep Een partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met deze uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden. Kan de indiener de behandeling van het hoger beroep niet afwachten, omdat de zaak spoed heeft, dan kan de indiener de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vragen om een voorlopige voorziening (een tijdelijke maatregel) te treffen. Bijlage: voor deze uitspraak belangrijke wet- en regelgeving Habitatrichtlijn Artikel 2 1. Deze richtlijn heeft tot doel bij te dragen tot het waarborgen van de biologische diversiteit door het instandhouden van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna op het Europese grondgebied van de Lid-Staten waarop het Verdrag van toepassing is. 2. De op grond van deze richtlijn genomen maatregelen beogen de natuurlijke habitats en de wilde dier- en plantensoorten van communautair belang in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen. 3. In de op grond van deze richtlijn genomen maatregelen wordt rekening gehouden met de vereisten op economisch, sociaal en cultureel gebied, en met de regionale en lokale bijzonderheden. Artikel 3 1. Er wordt een coherent Europees ecologisch netwerk gevormd van speciale beschermingszones, Natura 2000 genaamd. Dit netwerk, dat bestaat uit gebieden met in bijlage I genoemde typen natuurlijke habitats en habitats van in bijlage II genoemde soorten, moet de betrokken typen natuurlijke habitats en habitats van soorten in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding behouden of in voorkomend geval herstellen. Het Natura 2000-netwerk bestrijkt ook de door de Lid-Staten overeenkomstig Richtlijn 79/409/EEG aangewezen speciale beschermingszones. 2. Elke Lid-Staat draagt bij tot de totstandkoming van Natura 2000 al naar gelang van de aanwezigheid op zijn grondgebied van de typen natuurlijke habitats en habitats van soorten als bedoeld in lid 1. Hij wijst daartoe, overeenkomstig artikel 4 en met inachtneming van de doelstellingen van lid 1, gebieden als speciale beschermingszones aan. 3. Waar zij zulks nodig achten, streven de Lid-Staten naar bevordering van de ecologische coherentie van Natura 2000 door het handhaven en in voorkomend geval ontwikkelen van de in artikel 10 genoemde landschapselementen die van primair belang zijn voor de wilde flora en fauna. Artikel 4 1. Op basis van de criteria van bijlage III (fase 1) en van de relevante wetenschappelijke gegevens stelt elke Lid-Staat een lijst van gebieden voor, waarop staat aangegeven welke typen natuurlijke habitats van bijlage I en welke inheemse soorten van bijlage II in die gebieden voorkomen. Voor diersoorten met een zeer groot territorium komen deze gebieden overeen met de plaatsen, binnen het natuurljike verspreidingsgebied van die soorten, die de fysische en biologische elementen vertonen welke voor hun leven en voortplanting essentieel zijn. Voor aquatische soorten met een groot territorium worden deze gebieden alleen voorgesteld indien het mogelijk is een zone duidelijk af te bakenen die de fysische en biologische elementen vertoont welke voor hun leven en voortplanting essentieel zijn. Zo nodig stellen de Lid-Staten aanpassingen van de lijst voor in het licht van de resultaten van het in artikel 11 bedoelde toezicht. De lijst wordt binnen drie jaar na kennisgeving van de richtlijn aan de Commissie toegezonden met informatie over elk gebied. Deze informatie omvat een kaart, de naam, de ligging en de oppervlakte van het gebied, alsmede de gegevens die zijn verkregen uit toepassing van de in bijlage III (fase 1) vermelde criteria, en wordt verstrekt op basis van een door de Commissie volgens de procedure van artikel 21 opgesteld formulier. 2. Op basis van de in bijlage III (fase 2) vermelde criteria werkt de Commissie met instemming van iedere Lid-Staat voor elk van de vijf in artikel 1, letter c) onder iii), genoemde biogeografische regio's en voor het gehele in artikel 2, lid 1, bedoelde grondgebied aan de hand van de lijsten van de Lid-Staten een ontwerp-lijst van de gebieden van communautair belang uit, waarop staat aangegeven in welke gebieden een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats of een of meer prioritaire soorten voorkomen. De Lid-Staten waar de gebieden met een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats en een of meer prioritaire soorten in oppervlakte meer dan 5 % van het nationale grondgebied beslaan, kunnen, met instemming van de Commissie, verzoeken dat de criteria van bijlage III (fase 2) voor de selectie van alle gebieden van communautair belang op hun grondgebied flexibeler worden toegepast. De lijst van gebieden van communautair belang, waarop de gebieden met een of meer prioritaire typen natuurlijke habitats of een of meer prioritaire soorten staan aangegeven, wordt door de Commissie vastgesteld volgens de procedure van artikel 21. 3. De in lid 2 genoemde lijst wordt binnen zes jaar na de kennisgeving van deze richtlijn vastgesteld. 4. Wanneer een gebied volgens de procedure van lid 2 tot een gebied van communautair belang is verklaard, wijst de betrokken Lid-Staat dat gebied zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk binnen zes jaar, aan als speciale beschermingszone en stelt hij tevens de prioriteiten vast gelet op het belang van de gebieden voor het in een gunstige staat van instandhouding behouden of herstellen van een type natuurlijke habitat van bijlage I of van een soort van bijlage II alsmede voor de coherentie van Natura 2000 en gelet op de voor dat gebied bestaande dreiging van achteruitgang en vernietiging. 5. Zodra een gebied op de in lid 2, derde alinea, bedoelde lijst is geplaatst, gelden voor dat gebied de bepalingen van artikel 6, leden 2, 3 en 4. Wet natuurbescherming Artikel 2.1 1. Onze Minister wijst gebieden aan als speciale beschermingszones ter uitvoering van de artikelen 3, tweede lid, onderdeel a, en 4, eerste en tweede lid, van de Vogelrichtlijn en de artikelen 3, tweede lid, en 4, vierde lid, van de Habitatrichtlijn. De speciale beschermingszones worden aangeduid als «Natura 2000-gebied». 2. Ingeval een gebied geheel of gedeeltelijk wordt beheerd door één van Onze andere Ministers, neemt Onze Minister een besluit als bedoeld in het eerste lid in overeenstemming met die andere Minister. 3. Bij een besluit als bedoeld in het eerste lid wordt als bijlage een kaart opgenomen waarop de begrenzing van het desbetreffende gebied nauwkeurig is aangegeven. 4. Een besluit als bedoeld in het eerste lid bevat instandhoudingsdoelstellingen voor het gebied. Daartoe behoren in elk geval de instandhoudingsdoelstellingen ten aanzien van: a. de leefgebieden voor vogelsoorten, voor zover nodig ter uitvoering van de Vogelrichtlijn, of b. de natuurlijke habitats en de habitats van soorten, voor zover nodig ter uitvoering van de Habitatrichtlijn. 5. Op de voorbereiding van een besluit tot aanwijzing als bedoeld in het eerste lid is afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing. 6.