ECLI:NL:PHR:2023:474

P.M. Frielink In de zaak [verdachte] , geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1973, hierna: de verdachte 1Het cassatieberoep 1.1 Het gerechtshof ’s-Hertogenbosch heeft de verdachte bij arrest van 20 mei 2021 voor een aantal bedreigingen veroordeeld. Het hof heeft dat gedaan door het vonnis van de politierechter in de rechtbank Limburg, locatie Roermond, van 18 juli 2019 te bevestigen met uitzondering van i) de bewijsmiddelen, ii) de kwalificatie van het bewezen verklaarde feit in de zaak met het parketnummer 03-082194-19, iii) de opgelegde sancties en de strafmotivering, iv) de beslissing op de vordering van de benadeelde partij [aangeefster] en v) de door de politierechter aangehaalde wetsartikelen. Het hof heeft aan de verdachte een geheel voorwaardelijke gevangenisstraf voor de duur van vier maanden opgelegd. Daarbij heeft het hof bijzondere voorwaarden gesteld, met het bevel dat deze dadelijk uitvoerbaar zijn. Het hof heeft de vordering van de benadeelde partij [aangeefster] toegewezen en heeft tevens een schadevergoedingsmaatregel opgelegd. 1.2 Op 2 juni 2021 is namens de verdachte cassatieberoep ingesteld. E.E.W.J. Maessen, advocaat te Maastricht, heeft één middel van cassatie voorgesteld. In het middel wordt geklaagd over de toewijzing van de vordering van de benadeelde partij en de in verband daarmee opgelegde schadevergoedingsmaatregel. 1.3 Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep. 2. De bewezenverklaring, de bewijsvoering en de toegewezen vordering tot vergoeding van immateriële schade 2.1 Ten laste van de verdachte is in de zaak met het parketnummer 03-127859-19 bewezenverklaard dat hij: “in de periode van 1 januari 2019 tot en met 23 januari 2019 te [plaats] , in elk geval in Nederland, [aangeefster] heeft bedreigd met enig misdrijf tegen het leven gericht, door een mail te sturen naar [A] , met daarin (onder meer) de volgende tekst: “Of ik ben aan het overwegen het heel simpel te houden, een mes te nemen, langs te komen en [betrokkene 1] en [aangeefster] dood te steken”, welke mail vervolgens op 23 januari 2019 ter kennis van voornoemde [aangeefster] is gekomen.” 2.2 Deze bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen: “1. Het proces-verbaal van aangifte (…) voor zover inhoudende als verklaring van aangever [aangever]: Feit: bedreiging Plaats: [plaats] Pleegdatum: 23 januari 2019 Ik ben teamleider Beveiliging en mobiliteit in dienst van het [A] en in die hoedanigheid bevoegd tot het doen van aangifte namens het [A] . Ik kreeg van één van onze medewerkers een e-mail toegestuurd waarin zij werd bedreigd. De belediging (hef hof begrijpt: bedreiging) bestaat uit de woorden: “Of ik ben aan het overwegen het heel simpel te houden, een mes te nemen, langs te komen en [betrokkene 1] en [aangeefster] dood te steken”. 2. Het proces-verbaal van bevindingen (…) voor zover inhoudende als relaas van verbalisant [verbalisant]: Onderstaand is de tekst van de bedreiging. Ik heb een brief ontvangen van [aangeefster] waar ik NIET van gediend ben. Dit KUTWIJF neemt mijn klachten niet serieus en mijn eisen niet serieus. Ik wil [betrokkene 1] ontslagen hebben en [aangeefster] ook. Als u dit niet voor mij doet, dan ga ik een advocaat in handen nemen en een civiel gerechtelijke procedure beginnen. Kiezen of delen. Of ik ben aan het overwegen het heel simpel te houden, een mes te nemen, langs te komen en [betrokkene 1] en [aangeefster] dood te steken. Met vriendelijke groet, [verdachte] (pagina 9) Datum: 23 januari 2019 Bij deze verklaar ik dat ik aangifte wil doen van ernstige bedreiging met de dood door [verdachte] . [aangeefster] 3. Het proces-verbaal van (…) het verhoor van de verdachte: V: Vraag verbalisant A: Antwoord verdachte O: Opmerking verbalisant O: Ik heb een e-mail gekregen bij de aangifte van een brief die door u gemaakt of verstuurd is. V: Heeft u deze brief verstuurd? A: ik meen het wel wat daarin staat. O: Ik zal een opsomming geven van de zinsnedes. (..) 3: Of ik ben aan het overwegen het heel simpel te houden, een mes te nemen, langs te komen en [betrokkene 1] en [aangeefster] dood te steken. Dat kunt u voorkomen. V: Kunt u zich voorstellen dat iemand zich bedreigd voelt als dit tegen hem wordt uitgesproken? A: Ik kan mij voorstellen dat iemand zich bedreigd voelt. Ik hoop het zelfs. V: Waarom doet u dit dan? A: Ik zeg waar het op staat.” 2.3 Bij de aan de Hoge Raad toegezonden stukken van het geding bevindt zich een formulier “Verzoek tot Schadevergoeding” dat door de benadeelde partij [aangeefster] op 3 juli 2019 is ondertekend en in de zaak met het parketnummer 03-127859-19 is ingediend. Verzocht wordt om vergoeding van € 325,00 aan immateriële schade. 2.4 Het bij het “Verzoek tot schadevergoeding” gevoegde “Schadeonderbouwingsformulier” houdt het volgende in: “Psychische gevolgen Het slachtoffer is manager van de afdeling Behandeling en Herstel volwassen- en ouderenzorg van [A] . Zij heeft hierbij ook de zorg voor haar personeel. Al langere tijd veroorzaakt de verdachte overlast naar aanleiding waarvan hem zelfs een zogenaamd "ziekenhuisverbod" is opgelegd. Naar aanleiding van een schrijven van de verdachte waarin hij een personeelslid van het slachtoffer beschuldigd en bedreigd, heeft het slachtoffer geprobeerd contact te leggen met de verdachte. Op een uitnodiging voor een gesprek, is hij niet verschenen. Vervolgens werd door de verdachte een emailbericht gestuurd, waarin hij dreigt langs te komen, een mes mee te nemen en het slachtoffer en de medewerkster dood te steken. Deze bedreiging had een grote impact op het welzijn van de medewerkster, maar ook op het slachtoffer. Zij is per slot van rekening verantwoordelijk voor de veiligheid van haar personeel. Het slachtoffer heeft derhalve maatregelen genomen om haar medewerkster, maar ook zichzelf te beschermen en veilig te voelen. Het slachtoffer voelt zich thans weer redelijk veilig, maar blijft alert bij het nemen van beslissingen zowel in haar werk als in de privésfeer. Het is belangrijk, dat er een werkbare situatie blijft, waarbij de hulpverlening aan personen niet in het gedrang komt.” 2.5 Blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 6 mei 2021 heeft de raadsvrouw van de verdachte over de vordering van de benadeelde partij het volgende aangevoerd: “Ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij verzoek ik het hof de benadeelde partij niet-ontvankelijk te verklaren, dan wel de vordering af te wijzen, gezien het overzichtsarrest van de Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2019:376). In de onderhavige zaak is niet correct onderbouwd dat de benadeelde partij geestelijk letsel heeft opgelopen als gevolg van het handelen van mijn cliënt.” 2.6 Het hof heeft ten aanzien van de strafoplegging het volgende overwogen: “Het hof heeft bij de bepaling van de op te leggen straf gelet op de aard en de ernst van hetgeen bewezen is verklaard, op de omstandigheden waaronder het bewezenverklaarde is begaan en op de persoon van de verdachte, zoals een en ander uit het onderzoek ter terechtzitting naar voren is gekomen.

4.1 Het middel faalt en kan worden afgedaan met een op art. 81 lid 1 RO gebaseerde overweging. 4.2 Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven. 4.3 Deze conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep. De procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden AG Vgl. bijvoorbeeld HR 15 december 2020, ECLI:NL:HR:2020:2012, NJ 2021/68, m.nt. S.D. Lindenbergh (woningoverval met ernstig en ingrijpend geweld jegens de aanwezige bewoners) en HR 2 november 2021, ECLI:NL:HR:2021:1496 (ernstige verkrachtingszaak). De term ‘traumatisch’ ontleen ik aan de noot van Lindenbergh (onder punt 11). Vgl. annotator Lindenbergh onder punt 4 in diens noot onder HR 15 december 2020, ECLI:NL:HR:2020:2012, NJ 2021/68. In het schadeformulier is ook vermeld dat de benadeelde partij zich inmiddels weer redelijk veilig voelt, maar alert blijft bij het nemen van beslissingen zowel in haar werk als in de privésfeer.

Daarnaast is gelet op de verhouding tot andere strafbare feiten, zoals onder meer tot uitdrukking komende in het hierop gestelde wettelijke strafmaximum en in de straffen die voor soortgelijke feiten worden opgelegd. Het hof heeft in het bijzonder het navolgende in aanmerking genomen. De verdachte heeft zich ten aanzien van [betrokkene 1] en [aangeefster] schuldig gemaakt aan bedreigingen met enig misdrijf tegen het leven gericht. Deze personen, die werkzaam zijn in het [A] , zijn door de verdachte (meermalen) bedreigd omdat de verdachte het kennelijk niet eens was met bepaalde beslissingen die zij, althans het [A] , hebben/heeft genomen over de moeder van de verdachte. De verdachte heeft hierdoor angst teweeggebracht bij de slachtoffers en daarmee een inbreuk gemaakt op hun gevoel van veiligheid. Feiten als de onderhavige versterken bovendien de in de samenleving levende gevoelens van angst en onveiligheid. Het hof neemt dit de verdachte kwalijk.” 2.7 In verband met de vordering van de benadeelde partij en de schadevergoedingsmaatregel heeft het hof het volgende overwogen: “Vordering van de benadeelde partij [aangeefster] (…) Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij [aangeefster] als gevolg van het in de zaak met parketnummer 03-127859-19 bewezenverklaarde handelen van de verdachte rechtstreeks immateriële schade heeft geleden tot een bedrag van € 325,00. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden, zodat de vordering geheel toewijsbaar is. Het hof overweegt daartoe het volgende. Ingevolge artikel 6:106 […] aanhef en onder b van het Burgerlijk Wetboek heeft de benadeelde onder meer recht op een naar billijkheid vast te stellen schadevergoeding bij lichamelijk letsel, aantasting in de eer of goede naam of aantasting in de persoon op andere wijze. Van aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ is in ieder geval sprake indien de benadeelde partij geestelijk letsel heeft opgelopen. Degene die zich hierop beroept, zal voldoende concrete gegevens moeten aanvoeren waaruit kan volgen dat in verband met de omstandigheden van het geval psychische schade is ontstaan. Daartoe is vereist dat naar objectieve maatstaven het bestaan van geestelijk letsel kan worden vastgesteld. Ook als het bestaan van geestelijk letsel in voornoemde zin niet kan worden aangenomen, is niet uitgesloten dat de aard en de ernst van de normschending en van de gevolgen daarvan voor de benadeelde meebrengen dat van de in artikel 6:106, aanhef en onder b, van het Burgerlijk Wetboek bedoelde aantasting in zijn persoon ‘op andere wijze’ sprake is. In zo een geval zal degene die zich hierop beroept de aantasting in zijn persoon met concrete gegevens moeten onderbouwen. In de toelichting op het schadeformulier heeft de benadeelde partij [aangeefster] gemotiveerd en onbetwist gesteld dat de bedreiging door de verdachte dat hij langs zal komen met een mes en [aangeefster] zal doodsteken een grote impact op haar heeft gehad en dat zij maatregelen heeft moeten nemen om zichzelf te beschermen en zich veilig te voelen. Gelet op de aard en de ernst van de normschending en de gevolgen daarvan voor de benadeelde partij, zoals hiervoor omschreven, is het hof van oordeel dat sprake is van aantasting in de persoon op andere wijze. Het hof acht, rekening houdend met alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard en ernst van de normschending, de gevolgen, alsmede met de bedragen die Nederlandse rechters in vergelijkbare gevallen plegen toe te kennen, toewijzing van het gehele gevorderde bedrag ter hoogte van € 325,00 aan immateriële schadevergoeding billijk. Het toe te wijzen bedrag zal, zoals gevorderd, worden vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 23 januari 2019, zijnde het moment waarop de schade wordt geacht te zijn ontstaan, tot aan de dag [d]er algehele voldoening. Het hof zal de verdachte veroordelen in de kosten van het geding door de benadeelde partij gemaakt (en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken), tot op heden begroot op nihil. Schadevergoedingsmaatregel Op grond van het onderzoek ter terechtzitting heeft het hof in rechte vastgesteld dat door het in de zaak met parketnummer 03-127859-19 bewezenverklaarde handelen van de verdachte rechtstreeks schade aan het slachtoffer [aangeefster] is toegebracht tot een bedrag van € 325,00. De verdachte is daarvoor jegens het slachtoffer naar burgerlijk recht aansprakelijk. Het hof ziet aanleiding om aan de verdachte de maatregel tot schadevergoeding op te leggen ter hoogte van voormeld bedrag, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 23 januari 2019 tot aan de dag der algehele voldoening, nu het hof het wenselijk acht dat de Staat der Nederlanden schadevergoeding aan het slachtoffer bevordert. Het hof zal daarbij bepalen dat gijzeling voor de duur van ten hoogste 6 dagen kan worden toegepast indien verhaal niet mogelijk blijkt, met dien verstande dat de toepassing van die gijzeling de verschuldigdheid niet opheft.” 3Het middel 3.1 In het cassatiemiddel wordt er over geklaagd dat “het Hof ten onrechte, althans ontoereikend gemotiveerd de vordering van de benadeelde partij tot vergoeding van immateriële schade heeft toegewezen en ten onrechte, althans ontoereikend gemotiveerd ter zake van deze schade de schadevergoedingsmaatregel (…) heeft opgelegd”. Uit de toelichting op het middel leid ik af dat het middel uiteenvalt in twee deelklachten. De eerste deelklacht is gericht tegen het oordeel van het hof dat er sprake is van aantasting in de persoon “op andere wijze”, als bedoeld in art. 6:106 aanhef en sub b BW. Dat oordeel zou bij gebrek aan voldoende concrete onderbouwing, onvoldoende zijn gemotiveerd. In de tweede deelklacht wordt er over geklaagd dat het hof aan de enkele omstandigheid dat in hoger beroep (de hoogte van) de gevorderde schadevergoeding niet is weersproken “niet volstaat ter motivering van het oordeel dat zich een van de gevallen voordoet waarin grond bestaat voor vergoeding van immateriële schade”. De deelklachten lenen zich voor een gezamenlijke bespreking. 3.2 Voor de beoordeling van het middel biedt het door de Hoge Raad op 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793, NJ 2019/379, m.nt. W.H. Vellinga gewezen overzichtsarrest het relevante kader. De Hoge Raad heeft in dat arrest overwogen (met weglating van voetnoten): “2.4.4 Art. 6:106 BW geeft een limitatieve opsomming van gevallen waarin deze bepaling recht geeft op vergoeding van immateriële schade als gevolg van onrechtmatig handelen, te weten in geval van: a. oogmerk om zodanige schade toe te brengen, bijvoorbeeld indien de verdachte iemand heeft gedood met het oogmerk aan de benadeelde partij immateriële schade toe te brengen; b. aantasting in de persoon: 1) door het oplopen van lichamelijk letsel, 2) door schade in zijn eer of goede naam of 3) op andere wijze; c. bepaalde gevallen van aantasting van de nagedachtenis van een overledene. 2.4.5 Van de [in art. 6:106, aanhef en onder b, BW] bedoelde aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ is in ieder geval sprake indien de benadeelde partij geestelijk letsel heeft opgelopen. Degene die zich hierop beroept, zal voldoende concrete gegevens moeten aanvoeren waaruit kan volgen dat in verband met de omstandigheden van het geval psychische schade is ontstaan. Daartoe is vereist dat naar objectieve maatstaven het bestaan van geestelijk letsel kan worden vastgesteld.

Ook als het bestaan van geestelijk letsel in voornoemde zin niet kan worden aangenomen, is niet uitgesloten dat de aard en de ernst van de normschending en van de gevolgen daarvan voor de benadeelde, meebrengen dat van de in art. 6:106, aanhef en onder b, BW bedoelde aantasting in zijn persoon ‘op andere wijze’ sprake is. In zo een geval zal degene die zich hierop beroept de aantasting in zijn persoon met concrete gegevens moeten onderbouwen. Dat is slechts anders indien de aard en de ernst van de normschending meebrengen dat de in dit verband relevante nadelige gevolgen daarvan voor de benadeelde zo voor de hand liggen, dat een aantasting in de persoon kan worden aangenomen. Van een aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ als bedoeld in art. 6:106, aanhef en onder b, BW is niet reeds sprake bij de enkele schending van een fundamenteel recht. (…) 2.8.1 Voor de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij gelden niet de bewijs(minimum)regels van het Wetboek van Strafvordering maar de regels van stelplicht en bewijslastverdeling in civiele zaken. Overeenkomstig de hoofdregel van art. 150 Rv rust op de benadeelde partij die een vordering instelt in beginsel de last de feiten en omstandigheden te stellen – en in geval van betwisting daarvan bewijs bij te brengen – die tot toewijzing van de vordering kunnen leiden. In de context van het strafproces heeft die stelplicht in het bijzonder betrekking op de feiten en omstandigheden die niet kunnen worden vastgesteld aan de hand van uit het strafdossier af te leiden gegevens met betrekking tot het aan de verdachte tenlastegelegde strafbare feit, hetgeen in het bijzonder geldt voor feiten en omstandigheden die bepalend zijn voor de aard en omvang van de gevorderde schade. 2.8.2 In het geval de verdachte de vordering van de benadeelde partij betwist zal de rechter aan de hand van de onderbouwing van de stellingen over en weer moeten beoordelen of de feiten en omstandigheden die tot toewijzing van de vordering kunnen leiden in voldoende mate zijn komen vast te staan. 2.8.3 In het geval de verdachte de vordering van de benadeelde partij niet (gemotiveerd) betwist, zal de rechter uitgaan van de juistheid van de daaraan ten grondslag gelegde feiten (vgl. art. 149 Rv) en zal de vordering in de regel worden toegewezen, tenzij de vordering onrechtmatig of ongegrond voorkomt of zich het hiervoor onder 2.1 bedoelde geval voordoet waarin de rechter door de beperkingen van het strafproces niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de toewijsbaarheid genoegzaam naar voren te brengen. In laatstgenoemd geval ligt het in de rede dat de benadeelde partij niet-ontvankelijk is en zij haar vordering bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen. Slechts in gevallen waarin de niet-toewijsbaarheid niet volgt uit de beperkingen van het strafproces, de benadeelde partij genoegzaam in de gelegenheid is geweest haar vordering te onderbouwen en de ongegrondheid van die vordering in voldoende mate is komen vast te staan, kan de rechter ervoor kiezen de vordering af te wijzen. (…) 2.8.6 Art. 361, vierde lid, Sv schrijft voor dat de beslissing op de vordering van de benadeelde partij met redenen is omkleed. De begrijpelijkheid van de beslissingen over de vordering van de benadeelde partij is mede afhankelijk van de wijze waarop (en de stukken waarmee) enerzijds de vordering is onderbouwd en anderzijds daartegen verweer is gevoerd. Naarmate de vordering uitvoeriger en specifieker wordt weersproken, zal de motivering van de toewijzing van de vordering dus meer aandacht vragen. 2.8.7 (…) De begroting van immateriële schade geschiedt naar billijkheid met inachtneming van alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard van de aansprakelijkheid en de ernst van het aan de aansprakelijke te maken verwijt, alsmede, in geval van letselschade, de aard van het letsel, de ernst van het letsel (waaronder de duur en de intensiteit), de verwachting ten aanzien van het herstel en de leeftijd van het slachtoffer. Voorts dient de rechter bij de begroting, indien mogelijk, te letten op de bedragen die door Nederlandse rechters in vergelijkbare gevallen zijn toegekend. (…)” 3.3 Bij de beoordeling van het middel komt het in de eerste plaats aan op rechtsoverweging 2.4.5 uit het overzichtsarrest. Uit deze rechtsoverweging blijkt dat van aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ zowel sprake kan zijn bij aanwezigheid van geestelijk letsel als bij afwezigheid daarvan. Voor de vaststelling van de aanwezigheid van door de verdachte teweeggebracht geestelijk letsel moet de benadeelde partij voldoende concrete gegevens aanvoeren. Wanneer er geen sprake is van geestelijk letsel kan van aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ sprake zijn indien op basis van de aard en de ernst van de normschending zonder meer kan worden aangenomen dat de normschending dusdanige nadelige en voor de hand liggende gevolgen heeft voor de benadeelde partij dat zonder nadere onderbouwing van aantasting in de persoon kan worden gesproken. Het gaat dan om ernstige strafbare feiten die weliswaar niet tot geestelijk letsel hebben geleid, maar wel zonder meer als traumatisch kunnen worden bestempeld. Wanneer de aard en ernst van de normschending niet zonneklaar een dergelijke impact hebben, kan aantasting in de persoon zonder geestelijk letsel ook nog worden aangenomen op basis van voldoende door de benadeelde partij aangevoerde concrete gegevens. 3.4 Voor zover de steller van het middel betoogt dat het hof in zijn arrest niet expliciet heeft aangegeven om welke vorm van aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ het in het onderhavige geval gaat, heeft hij op zichzelf gelijk. Daarmee is nog niet gezegd dat uit het arrest onvoldoende duidelijk kan worden afgeleid op welke aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ het hof zijn oordeel over de vordering van de benadeelde partij heeft gebaseerd. Uit de in randnummer 2.7 aangehaalde – en rechtstreeks aan rechtsoverweging 2.4.5 uit het overzichtsarrest ontleende – overweging blijkt immers dat het hof niet heeft vastgesteld dat de benadeelde partij [aangeefster] geestelijk letsel heeft opgelopen als gevolg van het bewezen verklaarde feit. Het hof heeft wel vastgesteld dat – gelet op de aard en de ernst van de normschending en de gevolgen die dit volgens het schadeonderbouwingsformulier voor [aangeefster] heeft gehad – sprake is van een aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ als bedoeld in art. 6:106 aanhef en onder b BW. Hieruit volgt dat voor zover in het middel wordt gesteld dat het hof in het ongewisse heeft gelaten van welke variant van aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ in het onderhavige geval sprake is, berust het op een onjuiste lezing van het arrest, waardoor het feitelijke grondslag mist. 3.5 In het middel wordt vooral een punt gemaakt van het oordeel van het hof dat de aantasting in de persoon ‘op andere wijze’ het gevolg is geweest van de bewezen verklaarde bedreiging. Dat oordeel zou onjuist zijn, althans onvoldoende gemotiveerd. 3.6 Bij de aantasting in de persoon die niet heeft bestaan uit geestelijk letsel komt het erop aan dat de feitenrechter zowel oordeelt over i) de aard en de ernst van de normschending als ii) de aard en de ernst van de gevolgen van die normschending voor de benadeelde partij. (Het laatste wordt alleen niet verlangd bij naar hun aard traumatiserende ernstige normschendingen.).