Rechtspraak Parket bij de Hoge Raad 2021-05-07

ECLI:NL:PHR:2021:457

Civiel recht 26,882 tokens

2.2 van het arrest van 13 februari 2018) is aangegeven met een rode pijl en waarvan de omvang wat betreft de eigenaren van [a-straat 1] inhoudt het incidenteel rijden met een hobby-auto en incidenteel vervoer van een zeilboot (…)” 2.74. Anders dan het onderdeel veronderstelt, heeft het hof niet miskend dat voor de omvang van een recht van buurweg slechts bepalend is de (subjectieve) bestemming die door de eigenaar aan de buurweg is gegeven; evenmin heeft het miskend dat zonder (expliciete of stilzwijgende) toestemming van de buurman die gerechtigd is tot het gebruik van de buurweg, de omvang van het recht van buurweg niet beperkt kan worden geoordeeld op de enkele grond dat een bepaald gebruik op enig moment niet aan de orde is (zie hiervoor onder 2.64). Het hof heeft die omvang immers rechtens vastgesteld op de onder (a) t/m (d) genoemde vormen van gebruik (rov. 2.15 EA). Het heeft echter vervolgens, kennelijk met toepassing van art. 3:303 BW (‘geen belang, geen actie’), geoordeeld dat de ter zake gevorderde verklaring voor recht niet kan worden toegewezen voor zover het de onder (a) en (b) genoemde vormen van gebruik betreft. Tegen de toepassing van art. 3:303 BW en het oordeel dat bij een verklaring voor recht op laatstgenoemde punten geen belang bestaat, is echter geen klacht gericht. 2.75. Dit betekent dat de eerste klacht faalt. 2.76. Als tweede klacht is – naar ik begrijp – aangevoerd dat, als ná 1 januari 1992 op andere wijze gebruik is gemaakt van de buurweg, dit eveneens relevant is voor de invulling van het recht van buurweg. 2.77. Kennelijk is deze klacht gericht tegen rov. 2.2 TA2, laatste alinea, waarin het hof oordeelt dat [eiser] geen aanspraak kan maken op andere vormen van gebruik dan zijn gebleken uit de getuigenverklaringen betreffende de periode voor 1 januari 1992. Deze klacht faalt eveneens. Voor het bestaan en de omvang van de buurweg is beslissend de subjectieve bestemming door de eigenaar, welke bestemming vóór 1 januari 1992 moet hebben plaatsgevonden. Onderdeel V: redelijkheid en billijkheid en misbruik van recht 2.78. Onderdeel V bevat de hoofdklacht dat de overwegingen en beslissingen van het hof in rov. 2.16, 2.18 en 2.19 EA, waarin het hof heeft geoordeeld dat het beroep van [eiser] op het recht van buurweg naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, onjuist dan wel onbegrijpelijk zijn. 2.79. De bestreden overwegingen uit het EA luiden als volgt (voor de volledigheid citeer ik tevens rov. 2.17 (gedeeltelijk)): “2.16 Daarmee komt het hof toe aan de vordering onder (II). Deze vordering van [eiser] (die in zijn huidige vorm pas is geïntroduceerd met het oproepingsexploot in hoger beroep) luidt in het eerste onderdeel dat de aanwezigheid van de schutting onrechtmatig is omdat die schutting [eiser] verhindert vanaf zijn perceel [003] uit te wegen naar de openbare weg. Het hof is van oordeel dat [eiser] geen belang heeft bij dat onderdeel gelet op wat hierna volgt met betrekking tot het tweede onderdeel. Het tweede onderdeel van de vordering houdt in een gebod aan [verweerder] de schutting te verwijderen. Deze vordering vindt haar kennelijke grondslag hierin dat de schutting verhindert dat gebruik wordt gemaakt van (voor zover nu nog relevant:) de buurweg. Hiertegen is door [verweerder] naast zijn vruchteloze betwisting van de buurweg aangevoerd (MvA 71) dat [eiser] via zijn eigen perceel zijn garage kan bereiken, [eiser] al sinds 2011 geen gebruik maakt van de weg en dit niet tot noodsituaties heeft geleid, en dat [eiser] de voetbrug tussen zijn percelen kan aanpassen, zodat deze geschikt wordt voor autoverkeer. Daarbij sluit aan de stelling van [verweerder] (MvA 54) dat wanneer de belangen van partijen tegenover elkaar worden afgewogen, het onaanvaardbaar is dat het belang van [verweerder] als eigenaar moet wijken voor het belang van [eiser] als hobbyist. Het hof vat dat verweer op als een beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid en/of misbruik van bevoegdheid. 2.17 2.17 Ingevolge artikel 6:2 lid 1 BW zijn schuldeiser en schuldenaar verplicht zich jegens elkaar te gedragen overeenkomstig de eisen van redelijkheid en billijkheid. Ingevolge het tweede lid is een tussen hen krachtens wet, gewoonte of rechtshandeling geldende regel niet van toepassing, voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn (de zogenoemde beperkende of derogerende werking). (...) Naar het oordeel van het hof geldt ook voor de bij een buurweg betrokken buren dat zij met elkaar in een rechtsverhouding staan die door de redelijkheid en billijkheid wordt beheerst. Vaste rechtspraak van de Hoge Raad houdt in dat de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid terughoudend moet worden toegepast. In het goederenrecht lijkt daar temeer aanleiding voor indien de rechtszekerheid in het geding is, vooral met betrekking tot derden. Verder bepaalt artikel 3:13 BW dat degene die een bevoegdheid toekomt, deze niet kan inroepen voor zover hij haar misbruikt en dat dit onder meer het geval kan zijn in geval men, in aanmerking nemende de onevenredigheid tussen het belang bij de uitoefening en het belang dat daardoor wordt geschaad, naar redelijkheid niet tot uitoefening van de bevoegdheid had kunnen komen. 2.18 2.18 Het hof acht in dit geval de volgende feiten en omstandigheden van belang: i. De buurweg stamt uit lang vervlogen tijden. De weg maakte het mogelijk dat de rechtsvoorgangers van [eiser] vanaf de [a-straat] via "de reed" naar hun achterliggende grasland (dat zij hadden gekocht van een boer) konden komen en gaan. ii. Dat achterliggende land kon echter ook aan de andere zijde uitwegen naar de openbare weg. Het grasland is medio jaren 80 van de vorige eeuw verkocht door de rechtsvoorgangers van [eiser] (met uitzondering van perceeltje [003] ) waardoor die rechtsvoorgangers zelf hebben gecreëerd dal de in het geding zijnde weg de enige route werd om met groot materieel op perceel [003] te komen. iii. Met de verkoop van het land was de buurweg uitsluitend nog van belang ten behoeve van incidenteel vervoer dat niet over de voetbrug tussen het voor- en achterperceel van [eiser] kon. Het achterperceel [003] had aanvankelijk de functie van weide en daarna boomgaard maar in de loop van de tijd begon [familie 1] (waaronder [eiser] en zijn broers) hobby-activiteiten te ontwikkelen waartoe ook gebruik van de weg werd gemaakt. Niet is gebleken dat over deze veranderde activiteiten tussen de buren met zoveel woorden is gesproken. Men ging er over en weer van uit dat een recht daartoe bestond. iv. Inmiddels bewoont [eiser] de woning alleen (mogelijk met partner, dat is het hof onbekend) en wenst hij het vroegere gebruik van de weg met een hobby-auto weer op te pakken. Ook wenst hij nog meer gebruik van de buurweg te maken, maar het hof heeft al geoordeeld dat dat niet aansluit bij de door het hof vastgestelde omvang van het recht. v. De buurweg ligt geheel op het perceel van [verweerder] . vi. De buurweg dient uitsluitend de belangen van (het perceel van) [eiser] . vii. De buurweg beperkt [verweerder] in zijn mogelijkheden zijn tuin vrijelijk in te richten. Ook ondervindt [verweerder] overlast van de buurweg, omdat de weg pal voor zijn huis loopt en gevaar voor zijn kinderen bestaat als zij spelen op het perceel en er een auto aankomt. [verweerder] zou dan ook het bewuste deel van zijn perceel moeten afschermen en volgens [eiser] zo nodig de rekstok en schommel moeten verplaatsen. Feitelijk verliest [verweerder] daarmee een deel van zijn tuin. viii.

Feiten

De belangen van [eiser] bij de buurweg (dat wil zeggen de belangen die hij aan de omvang van het recht van buurweg kan ontlenen) liggen slechts in de hobbysfeer, waaronder met name het kunnen stallen van een oldtimer achter op het erf. ix. Het perceel van [eiser] is veel groter dan dat van [verweerder] en bevat aan de voorzijde een ontsluiting naar de openbare weg en een garage waarin de oldtimer nu staat (de 'gewone' auto van [eiser] staat daarvoor op de uitrit). x. De voetgangersbrug tussen het voor- en achterperceel van [eiser] zou kunnen worden verbreed, en [eiser] zou een weg daartoe kunnen aanleggen. [eiser] heeft wel gesuggereerd, maar niet onderbouwd dat daar mogelijk planologische bezwaren tegen bestaan of de aanleg niet is toegestaan vanwege het monumentale karakter van de woning van [eiser] . Het hof houdt het er dan ook voor dat [eiser] dit uitsluitend niet wenst om esthetische redenen. xi. Gesteld noch gebleken is dat (de rechtsvoorgangers van) [eiser] enige bijdrage heeft (hebben) geleverd aan de instandhouding en onderhoud van de weg. 2.19 2.19 Op grond van deze feiten en omstandigheden is het hof, met in achtneming van de terughoudendheid die hier is geboden, van oordeel dat het beroep door [eiser] op de rechten die hem als buur toekomen met betrekking tot de buurweg naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Het willen uitoefenen van de bevoegdheid die [eiser] uit hoofde van het bestaan van de buurweg toekomt levert gezien de hiervoor geschetste vergaande onevenredigheid en onevenwichtigheid tussen de belangen van [eiser] als hobbyist (met alternatieve opties) en die van [verweerder] als grondeigenaar met een jong gezin bovendien misbruik van bevoegdheid op. Om genoemde redenen zal de bewuste vordering van [eiser] worden afgewezen.” 2.80. In de nadere uitwerking en toelichting bij het onderdeel is in de eerste plaats aangevoerd dat door [verweerder] niet is gesteld dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat het belang van [verweerder] als eigenaar moet wijken voor het belang van [eiser] , maar dat hij slechts zeer terloops heeft opgemerkt dat wanneer de belangen van beide partijen tegenover elkaar worden gezet, het onaanvaardbaar is wanneer het belang van [verweerder] als eigenaar moet wijken voor het belang van [eiser] als hobbyist (MvA, nr. 54). 2.81. In feite wordt derhalve geklaagd dat het hof, met zijn overweging in rov. 2.16 EA dat het de stellingen van [verweerder] opvat als een beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid, buiten de grenzen van de rechtsstrijd is getreden. 2.82. Deze klacht faalt. 2.83. De uitleg van de stellingen van partijen in processtukken is een feitelijk oordeel van het hof, dat in cassatie slechts beperkt kan worden getoetst. 2.84. [verweerder] heeft in zijn memorie van antwoord gesteld: “54. “54. Hierbij wil [verweerder] nogmaals benadrukken dat deze cabriolet slechts een hobbyvoertuig is van [eiser] . Wanneer de belangen van beide partijen tegenover elkaar worden gezet, is het onaanvaardbaar wanneer het belang van [verweerder] als eigenaar moet wijken voor het belang van [eiser] als hobbyist. Dit nota bene, nu [eiser] zijn perceel zelf goed bereikbaar kan maken door de voetbrug ook voor auto’s begaanbaar te maken. Daarnaast maakt [eiser] al vanaf 2011 geen enkel gebruik meer van de weg en blijkt uit niks dat zijn belangen of de gebruiksmogelijkheden van zijn perceel daardoor worden geschaad. (…) “54. 71. (…) [verweerder] betwist gehouden te zijn de schutting te moeten verwijderen. [eiser] heeft daar geen enkel belang bij en geen recht op. [eiser] kan via zijn eigen perceel zijn garage bereiken en meent nu op onterechte gronden dat [verweerder] aan hem het gebruik van zijn weg moet toestaan. [eiser] maakt al vanaf 2011 geen enkel gebruik meer van de weg en dit heeft voor hem niet tot noodsituaties geleid. Voorts kan [eiser] de voetbrug tussen zijn percelen aanpassen voor autoverkeer. In feite heeft [eiser] dus geen rechtens te respecteren belang bij deze procedure. [verweerder] betwist derhalve dat de verklaring voor recht uitgesproken moet worden en de schutting verwijderd zou moete worden. Ten slotte heeft [verweerder] zijn tuin thans zo ingericht dat er geen auto meer over zijn perceel kan rijden. Wanneer de schutting verwijderd zou worden, verandert dat dus feitelijk niets aan de situatie. Daarom heeft [eiser] evenmin belang bij zijn vordering.” 2.85. Het hof heeft deze stellingen van [verweerder] in rov. 2.16 EA uitgelegd als een beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 lid 2 BW) en/of misbruik van bevoegdheid (art. 3:13 BW). Dit acht ik niet onbegrijpelijk. 2.86. In de tweede plaats (p.i., p. 6, 3e tekstblok, slot) klaagt het onderdeel dat het vermeende beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid door [verweerder] is gedaan in de memorie van antwoord. Dit was in beginsel het laatste processtuk dat in hoger beroep kon worden genomen, zodat [eiser] daar niet meer op mocht reageren. Volgens vaste rechtspraak heeft de omstandigheid dat een appellant niet meer op de memorie van antwoord heeft gereageerd tot gevolg dat de appelrechter hetgeen (voor het eerst) bij de memorie van antwoord is aangevoerd, niet als onweersproken als vaststaand mag aannemen, aldus het onderdeel. 2.87. Deze klacht faalt omdat [eiser] desgewenst gelegenheid had om de stellingen van [verweerder] te betwisten tijdens de comparitie bij het hof op 6 november 2018. Verder heeft het hof de betreffende stelling van [eiser] in de bestreden rechtsoverwegingen van het EA niet als “onweersproken” aangemerkt. De in het onderdeel genoemde rechtspraak is dan ook niet van toepassing. 2.88. Voorts, in de derde plaats (p.i., p. 6-7), is aangevoerd dat de door het hof in rov. 2.18 EA genoemde omstandigheden (op zichzelf genomen, maar ook in onderling verband) onvoldoende zijn voor het oordeel dat het beroep van [eiser] op het recht van buurweg naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is en misbruik van bevoegdheid oplevert. Dit mede gezien: (i) het feit dat naar vaste rechtspraak van uw Raad de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid terughoudend moet worden toegepast, en daar in het goederenrecht te meer aanleiding voor is indien de rechtszekerheid in het geding is, vooral met betrekking tot derden, en (ii) de strenge maatstaf van art. 3:13 BW, die het hof in casu zou hebben overschreden. Daarbij is volgens het onderdeel onbegrijpelijk dat het hof geen doorslaggevende betekenis heeft toegekend aan de omstandigheid dat [betrokkenen 1 en 2] [verweerder] voorafgaand aan het sluiten van de koopovereenkomst met betrekking tot [a-straat 2] hebben geïnformeerd over de aanspraken van [eiser] met betrekking tot de erfdienstbaarheid ten laste van het perceel. 2.89. Het onderdeel richt geen klachten tegen de overwegingen van het hof in rov. 2.17 EA. Dit betekent dat in cassatie als onbestreden tot uitgangspunt dient dat ook voor de bij een buurweg betrokken buren geldt dat zij met elkaar in een rechtsverhouding staan die door de redelijkheid en billijkheid wordt beheerst. 2.90. Daarvan uitgaande heeft het hof geen blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met betrekking tot de terughoudende maatstaf die geldt voor een beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. Het hof heeft er in rov. 2.17 EA juist uitdrukkelijk blijk van gegeven zich bewust te zijn geweest van de rechtspraak van uw Raad met betrekking tot deze terughoudende maatstaf. Dit volgt tevens uit rov. 2.19 (“met inachtneming van de terughoudendheid die hier is geboden”).