ECLI:NL:RBNHO:2023:13537

RECHTBANK Noord-Holland Civiel recht Zittingsplaats Haarlem Zaaknummer: C/15/337339 / HA ZA 23-124 Vonnis van 13 december 2023 in de zaak van 1. [eiser 1], wonende te [plaats 1],2. [eiser 2], wonende te [plaats 2], eisende partijen, advocaat: mr. W.H.J. Luijer te Loosdrecht, tegen 1. [gedaagde 1], wonende te [plaats 3], advocaat: mr. M.A. Kanning te Haarlem,2. [gedaagde 2], in hoedanigheid van executeur van de nalatenschap van [erflater], wonende te [plaats 4], advocaat: mr. S.R. Baetens te Eindhoven,3. [gedaagde 3], wonende te [plaats 5], België, advocaat: mr. R.Ph.E.M. Cratsborn te Wittem, gedaagde partijen. Eisende partijen worden hierna bij hun roepnaam genoemd, te weten [eiser 1] en [eiser 2]. Gedaagde onder 1 zal [gedaagde 1] worden genoemd en gedaagde onder 2 [gedaagde 2]. Gedaagde onder 3 zal bij zijn roepnaam [gedaagde 3] worden genoemd. De zaak in het kort Centraal in deze zaak staat de vraag of het beding in het testament van erflater - dat als [gedaagde 3] (zoon van erflater) een beroep doet op zijn legitieme portie, zijn afstammelingen als erfgenaam worden uitgesloten - rechtsgeldig is. [eiser 1] en [eiser 2] (kinderen van [gedaagde 3]) zijn in het testament benoemd tot erfgenaam. Zij stellen dat het beding nietig is, omdat het de strekking heeft om [gedaagde 3] te belemmeren in zijn vrijheid om zijn op grond van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek (BW) toekomende rechten uit te oefenen. Volgens [eiser 1] en [eiser 2] geldt dat des te meer voor hen. Omdat [gedaagde 3] een beroep op zijn legitieme portie heeft gedaan, wordt hen als bij uiterste wilsbeschikking ingestelde erfgenaam iedere bevoegdheid ontnomen. De rechtbank is van oordeel dat het beding rechtsgeldig is, omdat het mogelijk is aan een uiterste wilsbeschikking ontbindende voorwaarden te verbinden en omdat de legitieme portie als zodanig wordt gerespecteerd. De rechtbank wijst de gevorderde verklaring voor recht dat het beding nietig is daarom af.

1.1. Het verloop van de procedure blijkt uit: - het tussenvonnis van 12 juli 2023 en de daarin vermelde stukken, - de mondelinge behandeling van 7 november 2023, waarvan door de griffier aantekeningen zijn gemaakt, - de spreekaantekeningen van mr. Kanning, - de spreekaantekeningen van mr. Baetens. 1.2. Ten slotte is vonnis bepaald.

2.1. Op 6 december 2020 is [erflater] overleden (hierna: erflater). [eiser 1] en [eiser 2] zijn de kleinkinderen van erflater. [gedaagde 3], de vader van [eiser 1] en [eiser 2], is de (enige) zoon van erflater. 2.2. Erflater was gehuwd met [betrokkene]. Zij is op [datum 1] 2020 (voor)overleden. 2.3. Erflater heeft op 23 april 2015 een testament laten opmaken. Daarin staat onder meer het volgende: “ III. Erfstelling/legaatbepaling. Ik benoem tot enige erfgename van mijn gehele nalatenschap mijn echtgenote. Indien ik gelijktijdig met of na mijn genoemde echtgenote overlijd benoem ik – onder de last van het sub 3 omschreven legaat – tot enige erfgenamen van mijn nalatenschap [eiser 2], geboren op [datum 2] negentienhonderd vierentachtig, en [eiser 1], geboren op [datum 3] negentienhonderd negenenzeventig ieder voor drie/achtste gedeelte en [gedaagde 1], geboren op [datum 4] negentienhonderd drieënzestig voor twee/achtste gedeelte. Indien ik gelijktijdig met of na mijn echtgenote overlijd, legateer ik af te geven binnen drie maanden na mijn overlijden aan [eiser 2], voornoemd, mijn lijfsieraden. (…) V. Inbrengplicht schenkingen. Ik verplicht mijn zoon [gedaagde 3] tot inbreng in mijn nalatenschap van alle door mij aan hem gedane schenkingen. (…) VIII. Beroep op legitieme. Indien een afstammeling een beroep doet op zijn legitieme portie sluit ik hem en zijn afstammelingen uit als erfgenaam in mijn nalatenschap en bepaal dat zijn erfdeel toekomt aan mijn echtgenote. De legitimaris zal zijn vordering (met de eventueel daarover verschuldigde rente) uitsluitend geldend kunnen maken jegens mijn echtgenote welke vordering pas opeisbaar zal zijn bij haar overlijden.” 2.4. [gedaagde 1] heeft de nalatenschap zuiver aanvaard. 2.5. [gedaagde 2] is de executeur van de nalatenschap. 2.6. [gedaagde 3] heeft een beroep gedaan op zijn legitieme portie.

3.1. [eiser 1] en [eiser 2] vorderen bij vonnis, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad: A. te verklaren voor recht dat artikel VIII van het testament dat op 23 april 2015 door notaris F.D.E. Sulzer werd opgemaakt, nietig is, en dat [eiser 1] en [eiser 2] ingevolge de erfstelling vervat in artikel III van dat testament als bij uiterste wilsbeschikking ingestelde erfgenaam hebben te gelden, althans indien en voor zover de rechtbank het onder A gevorderde zou afwijzen, te verklaren voor recht dat [gedaagde 3] jegens [eiser 1] en [eiser 2] onrechtmatig heeft gehandeld door aanspraak te maken op diens legitieme portie, en [gedaagde 3] te veroordelen om de door [eiser 1] en [eiser 2] nader bij staat op te maken schade, ter grootte van het bedrag dat hen uit hoofde van de uiterste wilsbeschikking zou toekomen indien hij geen aanspraak zou hebben gemaakt op de legitieme portie aan hen te vergoeden, en in alle gevallen: [gedaagde 1], [gedaagde 2] en [gedaagde 3] hoofdelijk te veroordelen in de buitengerechtelijke kosten die door [eiser 1] en [eiser 2] forfaitair worden begroot op € 3.500,-, [gedaagde 1], [gedaagde 2] en [gedaagde 3] hoofdelijk te veroordelen in de kosten van deze procedure, alsmede in de nakosten ad € 131,- dan wel € 199,- indien betekening van dit vonnis plaatsvindt. 3.2. [gedaagde 1] heeft verweer gevoerd. Zij concludeert tot niet-ontvankelijkheid van [eiser 1] en [eiser 2] in hun vorderingen althans tot afwijzing van die vorderingen. [gedaagde 1] vordert daarnaast nog veroordeling van [eiser 1] en [eiser 2] - uitvoerbaar bij voorraad - in de kosten van deze procedure, inclusief de nakosten, te vermeerderen met rente. 3.3. [gedaagde 2] heeft verweer gevoerd. Ook zij concludeert tot niet-ontvankelijkheid van [eiser 1] en [eiser 2] in hun vorderingen althans tot afwijzing van die vorderingen. [gedaagde 2] vordert verder veroordeling van [eiser 1] en [eiser 2] tot betaling aan de nalatenschap van het verschil in griffierecht dat in deze zaak verschuldigd is (€ 987,00) en zou zijn geweest zonder het instellen van de vordering onder D (€ 314,00), te vermeerderen met rente, en compensatie van de proceskosten voor het overige. 3.4. [gedaagde 3] heeft verweer gevoerd tegen de (subsidiaire) vorderingen onder B, C en D. Hij concludeert tot toewijzing van de primaire vordering onder A en tot afwijzing van de overige (subsidiaire) vorderingen, met bepaling dat de proceskosten – gelet op de familieverhouding – voor eigen rekening dienen te blijven. 3.5. Op de stellingen van partijen wordt hierna, voor zover nodig, nader ingegaan.

De vordering onder A: is artikel VIII van het testament nietig? 4.1. [eiser 1] en [eiser 2] vorderen onder A een verklaring voor recht dat artikel VIII in het testament van erflater nietig is. Zij leggen hieraan het volgende ten grondslag. Artikel VIII heeft onmiskenbaar de strekking om [gedaagde 3] te belemmeren om aanspraak te maken op zijn legitieme portie. Indien [gedaagde 3] immers aanspraak maakt op zijn legitieme portie, verliezen [eiser 1] en [eiser 2] hun (veel grotere) aanspraak op de nalatenschap die zij ingevolge artikel III van het testament als erfgenaam hebben. De mogelijkheid om uit hoofde van een onrechtmatige daad te worden aangesproken – hetgeen [eiser 1] en [eiser 2] ook doen met de vorderingen onder B en C – moet zeker worden opgevat als een belemmering van [gedaagde 3] in zijn vrijheid om van zijn bevoegdheden als legitimaris gebruik te maken. Het beding belemmert [gedaagde 3] dan ook in zijn vrijheid om bevoegdheden uit te oefenen, die hem krachtens Boek 4 BW met betrekking tot de nalatenschap toekomen en is daarom nietig (artikel 4:4 BW). Volgens [eiser 1] en [eiser 2] geldt dat des te meer voor hen, omdat zij zijn ‘uitgeleverd’ aan de keuze die hun vader [gedaagde 3] heeft gemaakt. Hierdoor heeft artikel VIII jegens hen niet slechts de strekking om hen te beperken in de bevoegdheden die zij als bij uiterste wil ingestelde erfgenaam hebben, maar wordt hen iedere bevoegdheid geheel ontnomen. 4.2. [gedaagde 1] betwist dat [eiser 1] en [eiser 2] erfgenaam zijn in de nalatenschap van erflater. Erflater heeft in artikel VIII immers een voorwaarde opgenomen, aan welke voorwaarde is voldaan omdat [gedaagde 3] een beroep op zijn legitieme heeft gedaan. Op basis daarvan zijn [eiser 1] en [eiser 2] uitgesloten als erfgenaam. Zij hebben daarom geen belang bij hun ingestelde vorderingen in de zin van artikel 3:303 BW. Ook zijn zij niet langer onmiddellijk bij deze rechtsverhouding betrokken in de zin van artikel 3:302 BW. [eiser 1] en [eiser 2] moeten daarom niet-ontvankelijk worden verklaard in hun vorderingen jegens [gedaagde 1]. Inhoudelijk voert [gedaagde 1] (onder meer) aan dat van een belemmering van de vrijheid van [gedaagde 3] om aanspraak te maken op zijn legitieme portie geen sprake is. [gedaagde 3] kon ongehinderd deze bevoegdheid uitoefenen, hetgeen hij ook heeft gedaan. Dit leidt tot afwijzing van de vordering onder A, aldus nog steeds [gedaagde 1]. 4.3. [gedaagde 2] voert (eveneens) aan dat van een belemmering van de uitoefening van enige bevoegdheid van de legitimaris ([gedaagde 3]) de facto geen sprake is. Een erflater heeft de vrijheid een afstammeling niet tot erfgenaam te benoemen. Slechts de dwingendrechtelijke mogelijkheid van het doen van een beroep op de legitieme kan niet worden uitgesloten. Dat is ook niet gebeurd. Het wilsrecht van [gedaagde 3] is niet afhankelijk gesteld van een voorwaarde of op een andere wijze gesanctioneerd. Dat het inroepen van het wilsrecht gevolgen heeft voor derden is toegestaan. Verder geldt dat aan een erfstelling een ontbindende voorwaarde mag worden verbonden. Artikel VIII kan niet anders worden gelezen dan een aan een erfstelling verbonden ontbindende voorwaarde: roept [gedaagde 3] zijn legitieme in, dan zijn [eiser 1] en [eiser 2] geen erfgenaam. Erflater was volledig vrij te bepalen wie hij, en ingevolge artikel 4:136 e.v. BW onder welke voorwaarden, tot erfgenaam wilde benoemen, zo lang hij maar de uit Boek 4 BW voortvloeiende rechten respecteerde. Nergens is een dwingendrechtelijke bepaling overtreden. Artikel VIII van het testament is dus geldig. [gedaagde 3] heeft een beroep op zijn legitieme portie gedaan. Hierdoor trad de ontbindende voorwaarde in werking en is [gedaagde 1] thans enig erfgenaam, aldus nog steeds [gedaagde 2]. 4.4. De rechtbank verwerpt het beroep van [gedaagde 1] op de niet-ontvankelijkheid van [eiser 1] en [eiser 2] in hun vordering. Artikel 3:302 BW bepaalt dat op vordering van een bij een rechtsverhouding onmiddellijk betrokken persoon de rechter omtrent die rechtsverhouding een verklaring voor recht uitspreekt. Een verklaring voor recht kan enkel dienen tot het op jegens de andere betrokkenen bindende wijze vaststellen van haar bestaan of preciseren van haar inhoud. Het belang bij een zodanige vordering is naar haar aard in de eerste plaats gelegen in het belang tussen de betreffende betrokkenen eventuele onzekerheden ter zake van hun rechtsverhouding op te heffen. De verklaring voor recht moet dan ook tot rechtsgevolg kunnen leiden. 4.5. [eiser 1] en [eiser 2] vorderen in dit geval een verklaring voor recht om een antwoord op de vraag te krijgen of artikel VIII nietig is. Aangezien [eiser 1] en [eiser 2] (en [gedaagde 3]) enerzijds en [gedaagde 1] en [gedaagde 2] anderzijds van mening verschillen over het antwoord op die vraag – en als gevolg daarvan óók van mening verschillen over het antwoord op de vraag of [eiser 1] en [eiser 2] erfgenaam zijn – ligt de ingestelde vordering bij uitstek voor de hand om hierover duidelijkheid te krijgen voor alle hierbij betrokken personen. [eiser 1] en [eiser 2] hebben uiteraard ook belang bij een antwoord op die vraag. 4.6. De rechtbank komt daarom toe aan een inhoudelijke beoordeling van de vordering. In dat verband stelt de rechtbank vast dat tussen partijen niet in geschil is hoe het testament moet worden uitgelegd. Alle partijen begrijpen het testament aldus dat erflater in artikel III [eiser 1], [eiser 2] en [gedaagde 1] tot erfgenaam heeft benoemd, tenzij [gedaagde 3] een beroep op zijn legitieme portie doet. In dat geval zijn [eiser 1] en [eiser 2] ingevolge artikel VIII niet langer erfgenaam, maar is alleen [gedaagde 1] nog erfgenaam. 4.7. Erflater heeft [eiser 1] en [eiser 2] tot erfgenaam benoemd onder de voorwaarde dat hun vader [gedaagde 3] geen aanspraak maakt op zijn legitieme portie. Naar het oordeel van de rechtbank is deze ontbindende voorwaarde rechtsgeldig. Het stond erflater vrij om aan zijn uiterste wil om [eiser 1] en [eiser 2] tot erfgenaam te benoemen een ontbindende voorwaarde te verbinden, óók als erflater met deze voorwaarde heeft beoogd om [gedaagde 3] ervan te weerhouden een beroep te doen op zijn legitieme portie. Van belemmering van de vrijheid om daar een beroep op te doen, is immers geen sprake. [gedaagde 3] hééft een beroep hierop gedaan. Dit betekent dat artikel VIII niet nietig (maar rechtsgeldig) is en dat [eiser 1] en [eiser 2] dus geen erfgenaam zijn. De vordering onder A zal daarom worden afgewezen. 4.8. Dit brengt met zich dat de voorwaarde waaronder de vorderingen onder B en C zijn ingesteld, is vervuld. De rechtbank zal daarom deze vorderingen hieronder bespreken. De vorderingen onder B en C: heeft [gedaagde 3] onrechtmatig jegens [eiser 1] en [eiser 2] gehandeld door aanspraak te maken op zijn legitieme portie? 4.9. [eiser 1] en [eiser 2] vorderen een verklaring voor recht dat hun vader [gedaagde 3] onrechtmatig jegens hen heeft gehandeld door aanspraak te maken op zijn legitieme portie en een veroordeling van [gedaagde 3] tot betaling van de schade aan hen, nader op te maken bij staat. [eiser 1] en [eiser 2] stellen dat hun vader uit het testament moet hebben begrepen dat zijn aanspraak op de legitieme – waarop mogelijk een aanzienlijk bedrag aan giften in mindering moet worden gebracht – tot gevolg zou hebben dat [eiser 1] en [eiser 2] hun veel grotere aanspraak op de nalatenschap zouden verliezen. De keuze van [gedaagde 3] om voor zichzelf aanspraak te maken op een relatief geringe legitieme portie en daarmee zijn kinderen hun vele grotere erfdeel te ontzeggen, is ten opzichte van [eiser 1] en [eiser 2] onrechtmatig.

De rechtbank 5.1. wijst de vorderingen van [eiser 1] en [eiser 2] af, 5.2. compenseert de kosten van de procedure tussen partijen, zodat iedere partij de eigen kosten draagt. Dit vonnis is gewezen door mr. E.J. Bellaart en in het openbaar uitgesproken op 13 december 2023.