ECLI:NL:RBAMS:2025:9496

[klager] , geboren op [geboortedatum] 1967, geboorteplaats onbekend, woonplaats kiezend op het kantoor van zijn advocaten, mrs. A.B. Vissers en F.P.H.M. van der Waal, aan de [adres] , hierna te noemen: klager. Procesgang De rechtbank heeft kennisgenomen van de volgende schriftelijke stukken en de daarbij behorende bijlagen. het klaagschrift dat op 4 juli 2025 ter griffie van deze rechtbank is ontvangen; de aanvullende klachtgronden van 15 juli 2025; het standpunt van het Openbaar Ministerie van 21 juli 2025; de reactie van klager op dit standpunt van 27 augustus 2025; de wederreactie van het OpenbaarMinisterie van 2 september 2025; het op verzoek van de rechtbank verstrekte proces-verbaal van de rechter-commissaris van 17 oktober 2025; de daarbij bijgevoegde brief van de FIOD van 16 oktober 2025; de reactie van klager van 29 oktober 2025; het proces-verbaal van de rechter-commissaris van 31 oktober 2025 over de logbestanden; de daarbij bijgevoegde brief van de FIOD van 30 oktober 2025; de reactie van klager van 3 november 2025 ten behoeve van de behandeling in raadkamer op 4 november 2025; het proces-verbaal van ambtshandeling (AMB- 005), overgelegd door het Openbaar Ministerie in raadkamer van 4 november 2025 en eerder overgelegde ambtshandelingen (in het bijzonder AMB-020 en AMB-003); de Excel-lijst met aan Duitsland verstrekte stukken, overgelegd door de verdediging op 5 november 2025. De rechtbank heeft op 4 november 2025 het klaagschrift in openbare raadkamer behandeld. De rechtbank heeft klager, zijn advocaten mr. A.B. Vissers en F.P.H.M van der Waal en de officieren van justitie mr. S. Leeman en M. Lambregts (hierna samen aan te duiden als: de officier van justitie) ter zitting gehoord. Het klaagschrift is gelijktijdig - maar niet gevoegd - in raadkamer behandeld met een tweede klaagschrift van klager van 27 augustus 2025 en de klaagschriften van [klager 1] , [klager 2] , [klager 3] , [klager 4] , [klager 5] , [klager 6] en [klager 7] , die (grotendeels) dezelfde klachtgronden bevatten als het onderhavige. Op deze klaagschriften doet de rechtbank heden apart uitspraak.

Klager is één van de advocaten die verdachte [verdachte] bijstaat in een onderzoek van de FIOD naar de verdenking van zogenoemd ‘dividendstrippen’, in internationale context, over de jaren 2013 tot en met 2016 (onderzoek Greenhill). [verdachte] zou als feitelijk leidinggevende van pensioenfondsen onjuiste aangiften hebben ingediend waardoor te weinig dividendbelasting is geheven. Voorafgaande aan de strafrechtelijke procedure heeft klager verdachte [verdachte] ook in fiscale procedures bijgestaan. In juli 2022 heeft de Belastingdienst op verzoek van justitie de fiscale dossiers overgedragen aan de FIOD en het Openbaar Ministerie. Het hiervoor genoemde tweede klaagschrift van klager heeft hierop betrekking. Op 6 juni 2023 hebben doorzoekingen plaatsgevonden in de woning van verdachte [verdachte] , het kantoorpand [kantoorpand 1] en het kantoorpand van [kantoorpand 2] . Daarbij zijn diverse gegevensdragers in beslag genomen. Daarnaast heeft de ICT-beheerder van [kantoorpand 1] op vordering van de officier van justitie op grond van artikel 126ng Sv e-mailboxen en homedirectories uitgeleverd. De in beslag genomen gegevensdragers en de op vordering verkregen bestanden zijn door het Openbaar Ministerie overgedragen aan de rechter-commissaris om de data te filteren op informatie die onder het verschoningsrecht valt (hierna: geheimhouderstukken). De rechter-commissaris is hierbij bijgestaan door een geheimhoudermedewerker van de FIOD. Aan de hand van een door de verdediging aangedragen zoektermenlijst zijn de data doorzocht. Ook is op de algemene termen ‘advocaat’ en ‘notaris’ gezocht. Op 7 februari 2024 heeft de rechter-commissaris een beslissing gewezen. De bestanden zonder ‘hit’ zijn na het onherroepelijk worden van de beslissing aan het onderzoeksteam verstrekt en de bestanden die wel een ‘hit’ op hebben opgeleverd zijn afgezonderd. Deze data zijn niet aan het onderzoeksteam verstrekt en zijn ‘uitgegrijsd’. Op 7 mei 2025 hebben klager en mr. [klager 1] op kantoor van de FIOD toegang gekregen tot de dataroom. Zij hebben na het invoeren van enkele zoektermen vastgesteld dat zich in de data in ieder geval tientallen geheimhouderstukken bevinden afkomstig van meerdere advocaten die [verdachte] bijstaan. Deze stukken bleken niet te zijn ‘uitgegrijsd’ en (gedeeltelijk) leesbaar. De raadslieden hebben bookmarks gemaakt bij deze bestanden. Uit de in juli 2025 ontvangen bookmarks werd hen duidelijk dat de aangetroffen stukken expliciet namen/termen bevatten die door de eerdere filtering zouden moeten zijn geraakt. Vanwege vergelijkbare verdenkingen tegen [verdachte] in andere landen heeft het Openbaar Ministerie in 2023 een Joint Investigation Team (hierna: JIT) opgericht met Duitsland en Finland. Eind mei 2025 brengt een brief van de Duitse advocaat van [verdachte] aan het licht dat door de FIOD een usb-stick met een kopie van ongeschoonde data aan Duitsland is verstrekt, met een grote hoeveelheid aan geheimhouderstukken van advocaten van [verdachte] , waaronder klager. Ook is een harde schijf met daarop een kopie van de in beslaggenomen data aan Finland verstrekt. Bij het kopiëren van de data en het inladen in een andere applicatie dan de door de FIOD gebruikte applicatie FTK/Ad-Lab, blijkt de filtering teniet te zijn gedaan en de eerder uitgegrijsde data weer zichtbaar te zijn geworden. Deze fout is in juni 2025 door het Openbaar Ministerie en de rechter-commissaris onderkend. Het verzoek van klager(s) om een moratorium te gelasten op toegang tot alle data is door de rechter-commissaris niet ingewilligd, omdat het Nederlandse onderzoeksteam niet beschikte over de geëxporteerde data en alleen toegang had tot de gefilterde data in FTK/Ad-Lab. Na opdracht daartoe van de officier van justitie hebben de Duitse en de Finse autoriteiten bevestigd dat de overgedragen data zijn vernietigd. Beklag Klager stelt zich op het standpunt dat het verschoningsrecht in ernstige mate en onherstelbaar is geschonden. Hij verzoekt de rechtbank te bepalen dat het (voortduren van het) beslag, het gebruik en de verwerking van de verschoningsgerechtigde gegevens onrechtmatig is en verzoekt de rechtbank de teruggave dan wel de vernietiging van deze gegevens te gelasten. In raadkamer is gepersisteerd bij de klachtgronden - en deelklachten - die zijn geformuleerd in het klaagschrift van 4 juli 2025: klacht tegen het voortduren van de inbeslagneming van verschoningsgerechtigd materiaal en het schoningsproces; klacht tegen 'uitgrijzen’ van dit materiaal; klacht tegen de onrechtmatige overdracht van gegevens (aan het buitenland); aanvullende klacht over het proces van schoning met het verzoek om nadere informatie daaromtrent en het verzoek tot ontvangst van logbestanden, zoals geformuleerd op 15 juli 2025. Klager heeft in raadkamer benadrukt dat hij primair verzoekt om vernietiging van de geheimhoudergegevens omdat de waarborgen omtrent het schoningsproces en het ‘uitgrijzen’, zoals geformuleerd door de Hoge Raad, volstrekt onvoldoende zijn gebleken. Dit blijkt reeds uit het verstrekt zijn van geheimhoudersgegevens aan buitenlandse autoriteiten. Mocht de rechtbank niet beslissen tot vernietiging, dan verzoekt klager de rechtbank vast te stellen dat sprake is van een schending van het verschoningsrecht en te bepalen dat het gebruik van de gegevens onrechtmatig is. Klager persisteert bij het verzoek om de logbestanden en het door de rechter-commissaris op 7 februari 2024 aangekondigde proces-verbaal over de wijze waarop wordt gewaarborgd dat de ‘uitgegrijsde’ data ontoegankelijk blijven voor onbevoegden over te leggen. De ambtshandelingen, stafbrieven van de FIOD en het proces-verbaal van de rechter-commissaris van 17 oktober 2025 volstaan niet. De logbestanden zijn cruciaal omdat deze kunnen uitwijzen welke bewerkingen hebben plaatsgevonden in de dataset en wie inzage hebben gehad in enerzijds de geheimhoudergegevens die niet door de filtering zijn geraakt, en anderzijds de ongeschoonde dataset die aan het buitenland is verstrekt. Klager wil verder een bevestiging dat de door de FIOD verstrekte hardware met data door Duitsland en Finland zijn vernietigd. Er is geen enkele waarborg dat de fout die is gemaakt bij het kopiëren en verstrekken van de data niet nogmaals wordt gemaakt. Daarom heeft klager (subsidiair) verzocht te bepalen dat bij de filtering van de inbeslaggenomen data een alternatieve ‘Rotterdamse werkwijze’ moet worden gevolgd, waarbij de originele kopie van de ongeschoonde data in een kluis bij de rechter-commissaris wordt bewaard en de dataset pas na filtering en vernietiging van geheimhoudersstukken in de applicatie FTK/Ad-Lab wordt geladen, waarbij de methode van ‘uitgrijzen’ niet nodig is. Op zijn minst zou de rechter-commissaris om toestemming moeten worden gevraagd voorafgaande aan het kopiëren van data. Standpunt van het Openbaar Ministerie De officier van justitie heeft, kort en zakelijk weergegeven, het volgende aangevoerd. Het staat vast dat de filtering van geheimhoudergegevens niet foutloos is geweest. Het filterproces van een enorme hoeveelheid data is nooit waterdicht. Het Openbaar Ministerie betreurt de fout die is gemaakt bij het overdragen van geheimhouderstukken aan Duitsland en aan Finland. Niettemin is het standpunt, in lijn met dat van de rechter-commissaris, dat het filteringsproces met voldoende waarborgen is omgeven en dat van vernietiging van de data geen sprake kan zijn. Uit de verstrekte ambtshandelingen, het proces-verbaal van de rechter-commissaris van 17 oktober 2025 en brieven van de FIOD blijkt dat de verschoningsgerechtigde data niet toegankelijk zijn of zijn geweest voor het onderzoeksteam van de FIOD. De rechter-commissaris heeft onlangs het belang van de logbestanden erkend en is voornemens in ieder geval een selectie te laten verstrekken. Daarnaast is een nadere filtering aangekondigd.

Ontvankelijkheid De rechtbank is bevoegd en klager kan worden ontvangen in het klaagschrift. Klagers zijn allen advocaten en doen een beroep op hun verschoningsrecht ten aanzien van stukken die in het onderzoek in beslag zijn genomen. Dit maakt hen belanghebbenden. Anders dan de officier van justitie ziet de rechtbank niet in dat de gewijzigde omstandigheden en ontwikkelingen na 4 juli 2025 maken dat klager geen belang meer zou hebben bij het klaagschrift en dat het om die reden niet-ontvankelijk zou zijn. Het klaagschrift is tijdig ingediend.

De rechtbank dient te beoordelen of in onderhavige zaak met de gekozen werkwijze van ‘uitgrijzen’ voldoende is gewaarborgd dat geheimhoudergegevens geen deel uitmaken - of zullen uitmaken - van de processtukken en dat daarop in het verdere verloop van het strafproces geen acht kan worden geslagen. Klacht tegen de inbeslagneming van verschoningsgerechtigd materiaal en het schoningsproces, meer in het bijzonder klacht tegen het ‘uitgrijzen’ en verzoek om vernietiging van de geheimhoudersgegevens. Klagers hebben primair verzocht te bepalen dat de inbeslaggenomen geheimhoudersstukken moeten worden vernietigd, in die zin dat deze stukken definitief geen deel meer uitmaken van de datasets. De rechtbank stelt vast dat het in dit geval gaat om een forensische kopie van inbeslaggenomen gegevensdragers met daarop een grote hoeveelheid digitale data, die deels wel en deels niet onder het verschoningsrecht vallen. De rechter-commissaris heeft toegelicht dat het voor de integriteit van de datasets noodzakelijk is dat het bronbestand in tact blijft en dat daarom het wissen of vernietigen van de geheimhoudersstukken die zich tussen de data bevinden niet mogelijk is zonder de integriteit van het bronbestand aan te tasten. De rechtbank stelt op grond hiervan vast dat het daadwerkelijk vernietigen in de zin van verwijderen/wissen van de geheimhoudersstukken niet mogelijk is. Het klaagschrift is in zoverre ongegrond. Om te verzekeren dat de door de rechter-commissaris uitgefilterde geheimhoudersstukken geen deel uitmaken van de processtukken en dat daarop in het verdere verloop van het strafproces geen acht wordt geslagen, kan - zoals in dit geval is gebeurd - de methode van ‘uitgrijzen’ worden gevolgd. De Hoge Raad heeft in het arrest van 15 april 2025 in lijn met eerdere jurisprudentie overwogen dat van vernietiging van gegevens ook sprake is als gegevens niet meer kenbaar zijn door bewerking van de gegevensdrager of de digitale voorziening waarmee de gegevens raadpleegbaar zijn. In geval van ‘uitgrijzen’ moet het proces zo zijn ingericht dat is verzekerd dat die gegevens geen deel uitmaken van de processtukken en dat daarop in het verdere verloop van het strafproces geen acht kan worden geslagen. Om in een voorkomend geval rechterlijke controle mogelijk te maken op de manier van vernietiging in het licht van dit vereiste, moet voldoende nauwkeurig verslag worden gedaan in een proces-verbaal. In het bijzonder moet daarin inzicht worden gegeven in de manier waarop is gewaarborgd dat personen die op enigerlei wijze bij het opsporingsonderzoek betrokken (zullen) zijn op geen enkele wijze toegang kunnen krijgen tot de betreffende gegevens. Een dergelijk proces-verbaal over de techniek van het ‘uitgrijzen’ en de wijze waarop wordt gewaarborgd dat de ‘uitgegrijde’ data ontoegankelijk blijven voor alle betrokkenen bij de opsporing en vervolging, zoals aangekondigd door de rechter-commissaris in zijn proces-verbaal van 7 februari 2024, ontbreekt nog steeds. De rechtbank is met de verdediging van oordeel dat de brief van de FIOD van 16 oktober 2025, aangevuld met de eigen wetenschap van de rechter-commissaris over de algemene techniek van het uitgrijzen in zijn proces-verbaal van 17 oktober 2025, niet volstaan. Hierin is sprake van een te algemene omschrijving van de werkwijze van uitgrijzen, waarbij niet wordt ingegaan op de toegankelijkheid van de data in dit specifieke geval en onvoldoende wordt gewaarborgd dat personen die op enigerlei wijze bij het opsporingsonderzoek betrokken (zullen) zijn geen toegang kunnen krijgen tot de betreffende gegevens, bijvoorbeeld in geval van het exporteren van data in een andere applicatie. Het proces-verbaal van ambtshandeling van 5 februari 2024 van de geheimhoudersmedewerker van de FIOD, [naam 1] , die de rechter-commissaris heeft bijgestaan in het proces van filteren, geeft evenmin inzicht in de waarborgen. De officier van justitie heeft in raadkamer aangegeven dat ook hij dit proces-verbaal nog nodig acht. De noodzaak van strikte waarborgen is duidelijk geworden in deze zaak. Blijkens het proces-verbaal van bevindingen inzake verstrekking gegevens JIT partners van 17 juni 2025 (AMB-020) hebben rechercheurs die betrokken zijn bij de opsporing in het onderzoek Greenhill zonder enige (kenbare) beperking en/of controle opdracht kunnen geven aan een medewerker van het digi-team om een export te maken van de door de Duitse rechercheurs gebookmarkte gegevens, zonder dat de geheimhoudersmedewerker en/of de rechter-commissaris daarbij betrokken zijn. Bij deze export naar een USB-stick is de eerdere filtering teniet gedaan en zijn de eerder uitgegrijsde verschoningsgerechtigde gegevens weer zichtbaar geworden bij het laden in een andere applicatie. Rechercheurs van de FIOD, [naam 2] , [naam 3] en [naam 4] , hebben in een proces-verbaal van 4 november 2025 (AMB-005) verklaard dat zij geen kennis hebben genomen van verschoningsgerechtigde informatie. Dit neemt niet weg dat rechercheur(s) van het onderzoeksteam en de medewerker van het digi-team op kennelijk eenvoudige wijze (onbedoeld) de aangebrachte filtering ongedaan hebben kunnen maken en verschoningsgerechtigde informatie daarmee voor hen toegankelijk hebben kunnen maken. Dit maakt dat er strikte waarborgen moeten worden gesteld om herhaling van deze fout te voorkomen. Het klaagschrift tegen de methode van ‘uitgrijzen’ is in zoverre gegrond. De rechtbank zal het Openbaar Ministerie opdragen dit proces-verbaal alsnog door de FIOD te laten opstellen en aan de rechter-commissaris te laten verstrekken. Daarin moet nauwkeurig worden omschreven hoe wordt gewaarborgd dat personen die bij het opsporingsonderzoek en de vervolging zijn betrokken geen toegang kunnen krijgen tot de 'uitgegrijsde' gegevens en ook dat deze niet nogmaals worden geëxporteerd op de wijze die eerdere mis is gegaan. Verder stelt de rechtbank vast dat er sterke aanwijzingen zijn dat de eerdere filtering onder leiding van de rechter-commissaris onvolledig is geweest, zoals naar voren is gekomen tijdens de inzage van klager en mr. [klager 1] in de dataroom op 7 mei 2025. Na ontvangst van de gemaakte bookmarks zijn de stukken op 15 juli 2025 nader door klager gespecificeerd. Deze stukken zijn volgens klager nog steeds (gedeeltelijk) zichtbaar. Alhoewel het Openbaar Ministerie en de rechter-commissaris naar voren hebben gebracht dat een waterdichte filtering vrijwel onmogelijk is bij een hoeveelheid data als hier aan de orde, wekt het wel verbazing dat het invoeren van eenvoudige zoektermen door klager en mr. [klager 1] meerdere hits opleverde van expliciete namen en termen die bij de filtering geraakt- en dus uitgegrijsd hadden moeten worden. Hoe dit mogelijk is, is de rechtbank op grond van de zich thans in het dossier bevindende stukken niet duidelijk geworden. Het is dan ook noodzakelijk dat een aanvullende filtering zal plaatsvinden, zoals de rechter-commissaris ook al heeft aangekondigd. Het klaagschrift is ook in zoverre gegrond. De rechtbank zal de rechter-commissaris opdragen een aanvullende filtering uit te (laten) voeren en daarvan verslag te doen in een proces-verbaal. Voor een verklaring voor recht dat sprake is van een schending van het verschoningsrecht en dat het gebruik van de gegevens onrechtmatig is, zoals door klager verzocht, is in deze procedure geen plaats. Klacht tegen de onrechtmatige overdracht van gegevens aan het buitenland Vast staat dat bij de overdracht van (een deel van) de datasets aan de Duitse en Finse opsporingsdiensten een grote hoeveelheid verschoningsgerechtigde stukken zichtbaar zijn geworden en zijn overgedragen. De rechtbank kan niet beslissen tot vernietiging van usb-stick en harde schijf die aan Duitsland en Finland zijn verstrekt, al was het maar omdat niet vaststaat dat ze er nog zijn en zo ja, waar. Het Openbaar Ministerie heeft maatregelen genomen tegen verdere verspreiding. Door de JIT-partners is aangegeven dat de stukken zijn vernietigd.

De rechtbank: verklaart het klaagschrift gegrond voor zover het betrekking heeft op het ontbreken van een proces-verbaal met voldoende waarborgen rond het ‘uitgrijzen’ van geheimhoudersstukken en de onvolledigheid van de uitgevoerde filtering; gelast de rechter commissaris een nadere filtering uit te (laten) voeren om geheimhoudersstukken uit de inbeslaggenomen data te filteren en ontoegankelijk te maken voor alle betrokkenen bij de opsporing en vervolging; gelast de rechter-commissaris de logbestanden op te laten vragen van de eerder uitgefilterde en bij nadere filtering nog aan te treffen geheimhoudersstukken; gelast de officier van justitie om de FIOD een proces-verbaal te laten opstellen waarin voldoende nauwkeurig verslag wordt gedaan van het (aanvankelijke en aanvullende) proces van ‘uitgrijzen’ en in het bijzonder inzicht wordt gegeven in de manier waarop is gewaarborgd dat personen die op enigerlei wijze bij het opsporingsonderzoek betrokken (zullen) zijn op geen enkele wijze toegang kunnen krijgen tot de betreffende geheimhoudersgegevens; verklaart het klaagschrift voor het overige ongegrond. Deze beslissing is gegeven door de meervoudige raadkamer, mr. G.M. Beunk, voorzitter, mr. R.A. Overbosch en mr. J. Thomas, rechters, in tegenwoordigheid van mr. D.M.E. Leyten, griffier, en in het Openbaaruitgesproken op 2 december 2025. Tegen de beslissing van deze rechtbank staat voor de beklager en voor het Openbaar Ministerie beroep in cassatie bij de Hoge Raad open, in te stellen bij de griffie van deze rechtbank, binnen veertien (14) dagen na betekening van deze beslissing. ECLI:NL:HR:2025:578, ECLI:NL:HR:2022:1257 en ECLI:NL:HR:2024:375.