ECLI:NL:RBAMS:2013:BZ3412
RECHTBANK AMSTERDAM
VONNIS
13/529162-07 (Promis)
Datum uitspraak: 29 januari 2013
Vonnis van de rechtbank Amsterdam, meervoudige strafkamer, in de strafzaak tegen
[verdachte]
,
geboren te [plaats] op [1947],zonder vaste woon- of verblijfplaats in Nederland, gedetineerd in het Huis van Bewaring “[locatie]” te [plaats].
A. Het onderzoek ter terechtzitting
Dit vonnis is op tegenspraak gewezen naar aanleiding van het onderzoek op de terechtzittingen op de data zoals vervat in het als bijlage 1 aangehechte overzicht.
De rechtbank heeft kennisgenomen van de vordering van de officieren van justitie mrs. B. Wind, H. Oppe, S. Tammes, N.M. van Ditzhuyzen en M.R.A. van IJzendoorn en van hetgeen verdachte en zijn raadslieden, mrs. Hagenaars en Silvis, naar voren hebben gebracht.
B. Inleidende opmerkingen
1 Algemene overwegingen in alle zaken
Aanduiding verdachten
Het onderzoek [X] heeft betrekking op 11 verdachten, die ervan zijn beschuldigd in steeds wisselende samenstelling dan wel alleen betrokken te zijn geweest bij één of meer liquidaties, pogingen daartoe of voorbereiding daarvan. Zes verdachten zijn beschuldigd van het vormen van een criminele organisatie gericht op liquidaties en wapendelicten. Daarnaast worden enkele verdachten beschuldigd van andere strafbare feiten. De zaken tegen de respectievelijke verdachten zijn deels gelijktijdig, maar niet gevoegd behandeld.
Tijdens het proces heeft een aantal centrale thema’s en verweren gespeeld die voor de individuele verdachten in meerdere af mindere mate van belang zijn. Om redenen van efficiency heeft de rechtbank de betreffende onderwerpen voor alle betrokken verdachten op gelijke wijze beschreven. De rechtbank onderkent dat als gevolg hiervan niet alle onderdelen van het vonnis voor verdachte in gelijke mate van belang zijn.
Ter wille van de leesbaarheid van dit vonnis zal de rechtbank de verdachten binnen [X] ([medeverdachte 1], [medeverdachte 2], [medeverdachte 3], [medeverdachte 4], [medeverdachte 5], [medeverdachte 6], [verdachte], [medeverdachte 7], [medeverdachte 8], [medeverdachte 9] en [medeverdachte 10]) steeds bij hun achternaam aanduiden.
Het dossier waar de rechtbank bij haar beoordeling van is uitgegaan
In de strafdossiers van iedere verdachte zijn, behalve het gehele zogeheten [X]-dossier (betreffende 15 deelonderzoeken), tevens gevoegd:
alle processen-verbaal van de terechtzittingen van de rechtbank tegen enige van de hierboven genoemde [X]-verdachten;
alle processen-verbaal van (getuigen)verhoor door de rechter-commissaris die in de zaken van één of meer van bovengenoemde verdachten zijn opgemaakt;
documenten en bescheiden die, op initiatief van de verdediging of anderszins, gedurende de procedure zijn toegevoegd aan het dossier in de zaak tegen één of meer van bovengenoemde verdachten.
De rechtbank heeft hiermee beoogd te bewerkstelligen dat iedere verdachte toegang heeft tot alle van belang zijnde documenten en bescheiden, zowel belastend als ontlastend, die ter zitting ter sprake zijn gekomen, dan wel die de rechtbank in dit vonnis aan de orde zal stellen.
Behandeling verweren
Op verzoek van de rechtbank hebben de raadslieden verwezen naar onderdelen uit de pleitnota’s van de raadslieden van medeverdachten. Zij worden geacht daarvan de essentie te hebben herhaald en ingelast in hun eigen pleidooien. Voorts heeft de rechtbank zich ten aanzien van alle verweren en argumenten die in de hier bedoelde strafzaken zijn verwoord, ambtshalve beraden of deze ook van belang konden zijn voor medeverdachten.
Gelet op de omvang van de zaak, het aantal te houden pleidooien en het aantal te verwachten verweren heeft de rechtbank de raadslieden bij herhaling gevraagd om bij hun pleidooien een puntsgewijze opsomming te voegen van verweren en conclusies, bij gebreke waarvan het risico zou bestaan dat de rechtbank een minder substantieel verweer over het hoofd zou zien. De verdediging heeft aan dit verzoek niet voldaan in de door de rechtbank verlangde vorm. Indien in dit vonnis een namens verdachte ingenomen standpunt onbesproken wordt gelaten, acht de rechtbank dit onvoldoende substantieel om van belang te kunnen zijn voor enige door de rechtbank te nemen beslissing en/of is dit standpunt onvoldoende specifiek als zelfstandig verweer onder de aandacht van de rechtbank gebracht.
Verzoeken
De rechtbank wijst alle bij pleidooi of dupliek gedane verzoeken tot nader onderzoek af onder verwijzing naar haar tussenbeslissing van 13 december 2011, waarin de rechtbank heeft aangekondigd vanaf 4 weken voor het requisitoir nog slechts onderzoekswensen te zullen honoreren als er sprake zou zijn van zo wezenlijke nieuwe ontwikkelingen dat hantering van deze gedragslijn een schending van het recht op een eerlijk proces van één of meer partijen tot gevolg zou hebben. De door enkele verdachten gedane verzoeken vinden geen grond in dergelijke wezenlijke nieuwe ontwikkelingen.
C. Tenlastelegging
Aan verdachte is – na wijzigingen op de zittingen van 9 februari 2009 en 8 december 2009 – ten laste gelegd dat:
hij in of omstreeks de periode 1 mei 1993 tot en met 14 mei 1993 te Amsterdam en/of Rotterdam, in elk geval in Nederland, en/of te Antwerpen, België, tezamen en in vereniging met een ander of anderen, althans alleen, opzettelijk en met voorbedachten rade [persoon 1] en/of [persoon 2] van het leven heeft beroofd, immers heeft/hebben verdachte en/of (een of meer van) zijn mededader(s) op of omstreeks 8 mei 1993 en/of 9 mei 1993 met dat opzet en na kalm beraad en rustig overleg, een of meer kogels in het lichaam van voornoemde [persoon 1] en/of een of meer kogels in het lichaam van voornoemde [persoon 2] geschoten, tengevolge waarvan voornoemde [persoon 1] zodanige verwondingen heeft opgelopen dat hij daaraan op 14 mei 1993 is overleden en/of voornoemde [persoon 2] zodanige verwondingen heeft opgelopen dat zij daaraan op 12 mei 1993 is overleden.
De rechtbank leest taalfouten in het ten laste gelegde feit als verbeterd daar waar sprake is van een kennelijke misslag. Door de verbetering van deze misslagen wordt verdachte niet in de verdediging geschaad.
D. Voorvragen
1 Geldigheid dagvaarding
De dagvaarding is geldig en deze rechtbank is bevoegd tot kennisneming van het ten laste gelegde feit. De rechtbank overweegt daartoe in het bijzonder dat het naar Nederlands recht een misdrijf betreft waarop in België - het land waar het feit is begaan - reeds ten tijde van de pleegdatum van bedoeld misdrijf straf was gesteld (art. 5 Sr).2. Ontvankelijkheid van de officier van justitie
2.1 Niet-ontvankelijkheidsverweren in alle zaken
2.1.1 Algemeen juridisch kader inzake vormverzuimen
Standpunt verdediging
De verdediging heeft gesteld dat het openbaar ministerie en de politie zich schuldig hebben gemaakt aan schending van een aantal rechtsnormen. Schending zou zowel tijdens het voorbereidend onderzoek als na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting hebben plaatsgevonden. Enkele schendingen van vormverzuimen zouden zo ernstig zijn dat deze op zichzelf beschouwd reeds tot niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie in de vervolging van verdachten zouden moeten leiden. In ieder geval zouden alle schendingen beschouwd in onderling verband en samenhang tot dit rechtsgevolg, dan wel subsidiair tot uitsluiting van alle bewijsmiddelen moeten leiden.
De verdediging betwijfelt of de jurisprudentie van de Hoge Raad waarbij de werkingssfeer van artikel 359a Sv wordt beperkt tot normschendingen tijdens het voorbereidend onderzoek, wel kan worden toegepast op zaken waarin na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting nog een grote hoeveelheid opsporingshandelingen heeft plaatsgevonden. De werking van artikel 359a Sv. zou zich ook moeten uitstrekken tot die latere opsporingshandelingen. Verder meent de verdediging dat het zogenaamde Zwolsmancriterium een zelfstandige betekenis heeft buiten de werkingssfeer van artikel 359a Sv. Wanneer door activiteiten van opsporingsambtenaren en officieren van justitie na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting doelbewust of met grove veronachtzaming van de belangen van de verdachte aan diens recht op een eerlijk proces tekort is gedaan, zou het openbaar ministerie niet-ontvankelijk kunnen worden verklaard wegens een ernstige schending van de beginselen van een behoorlijke procesorde. Verder kent het Nederlandse recht in de visie van de verdediging nog steeds de mogelijkheid tot niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie buiten het Zwolsmancriterium om door relativering van de Schutznorm (zie hieronder).
Standpunt openbaar ministerie
Het openbaar ministerie heeft gesteld dat consequenties van eventuele vormverzuimen dienen te worden beoordeeld aan de hand van artikel 359a Sv., en dat vormverzuimverweren niet kunnen slagen voor zover zij niet zien op het onderzoek tegen de verdachte ter zake van het aan hem ten laste gelegde feit. Volgens het openbaar ministerie hebben tijdens de fase van het vooronderzoek geen vormverzuimen plaatsgevonden die niet-ontvankelijkheid dan wel bewijsuitsluiting tot gevolg moeten hebben. Op stellingen van de verdediging over vormverzuimen buiten het voorbereidend onderzoek is het openbaar ministerie niet inhoudelijk ingegaan.
Ook volgens het openbaar ministerie bestaat er enige ruimte om aan vormverzuimen waarbij niet is voldaan aan het relativiteitsvereiste een sanctie te verbinden. Het kan dan wel komen tot bewijsuitsluiting, maar niet-ontvankelijkverklaring kan afstuiten op het relativiteitsvereiste.
Toetsingskader rechtbank
De rechtbank zal bij de behandeling van vormverzuimverweren het volgende toetsingskader hanteren.
Voorbereidend onderzoek: toepassing art. 359a Sv.
Artikel 359a Sv. heeft betrekking op vormverzuimen tijdens het voorbereidend onderzoek, dat wil zeggen het onderzoek voorafgaande aan de terechtzitting (art. 132 Sv.). In zijn (standaard)arrest van 30 maart 2004, NJ 2004, 376, heeft de Hoge Raad benadrukt dat artikel 359a Sv uitsluitend van toepassing is indien het vormverzuim is begaan in het verband van het voorbereidend onderzoek naar de ten laste gelegde feiten.
Artikel 359a Sv. ziet op onherstelbare vormverzuimen waarvan de rechtsgevolgen niet uit de wet blijken. Als er sprake is van een vormverzuim als hier bedoeld, moet de rechter beoordelen of hieraan enig rechtsgevolg moet worden verbonden. Daarbij dient hij rekening te houden met het belang dat het geschonden voorschrift dient, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor wordt veroorzaakt.
Niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie komt volgens het arrest van 30 maart 2004 als in artikel 359a Sv voorzien rechtsgevolg slechts in uitzonderlijke gevallen in aanmerking, namelijk alleen als met de opsporing of vervolging belaste ambtenaren ernstig inbreuk hebben gemaakt op beginselen van een behoorlijke procesorde waardoor doelbewust of met grove veronachtzaming van de belangen van de verdachte aan diens recht op een eerlijke behandeling van zijn zaak is tekortgedaan. Bewijsuitsluiting als reactie op een vormverzuim kan uitsluitend aan de orde komen indien het bewijsmateriaal door het verzuim is verkregen en als hierdoor een belangrijk (strafvorderlijk) voorschrift of rechtsbeginsel in aanzienlijke mate is geschonden. Strafvermindering komt slechts in aanmerking als de verdachte daadwerkelijk nadeel heeft ondervonden dat is veroorzaakt door het verzuim, het nadeel geschikt is voor compensatie door middel van strafvermindering en de strafvermindering ook in het licht van het belang van het geschonden voorschrift en de ernst van het verzuim gerechtvaardigd is.
Parallel opsporingsonderzoek na aanvang onderzoek ter terechtzitting: toetsing op de voet van art. 359a Sv.
Naar het oordeel van de rechtbank heeft de Hoge Raad, waar hij de werking van artikel 359a Sv. strikt beperkt tot het voorbereidend onderzoek, niet het oog gehad op voortgezet opsporingsonderzoek dat onder verantwoordelijkheid van de officier van justitie wordt uitgevoerd, parallel aan het onderzoek ter terechtzitting doch niet als direct uitvloeisel daarvan en niet in opdracht van een rechterlijke autoriteit (verder: parallel opsporingsonderzoek). Parallel opsporingsonderzoek kan naar het oordeel van de rechtbank, op gelijke wijze als het vooronderzoek, worden getoetst op de voet van artikel 359a Sv. Het gaat daarbij immers om onderzoekshandelingen die materieel kunnen worden gelijkgesteld met onderzoekshandelingen in verband van het voorbereidend onderzoek.
Ander handelen openbaar ministerie en politie na aanvang onderzoek ter terechtzitting: toetsing aan artikel 6 EVRM en algemene rechtsbeginselen
Anders dan het openbaar ministerie blijkens zijn repliek schijnt te menen, is handelen van het openbaar ministerie en de politie na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting wel degelijk aan rechterlijke toetsing onderworpen, ook als dit handelen niet plaatsvindt in het kader van parallel opsporingsonderzoek. De rechtbank is er immers verantwoordelijk voor dat alle verdachten worden berecht met inachtneming van de eisen van een eerlijk proces zoals bedoeld in artikel 6 EVRM. Als door onrechtmatig handelen van het openbaar ministerie of de politie buiten het voorbereidend onderzoek of het parallelle opsporingsonderzoek de verdachte onherstelbaar in zijn verdedigingsrechten is geschaad, waardoor zijn strafproces niet aan de eisen van artikel 6 EVRM heeft voldaan, dient de rechtbank hieraan gevolgen te verbinden.
Verder dient de rechtbank het doen en laten van het openbaar ministerie in de loop van het strafproces te toetsen aan ongeschreven rechtsregels en meer in het bijzonder aan de algemene beginselen van behoorlijk procesrecht. De toetsing aan een aantal beginselen van behoorlijk procesrecht, zoals het beginsel van fair play en het beginsel van equality of arms, is reeds begrepen in de toetsing aan artikel 6 EVRM. Andere ongeschreven rechtsbeginselen, zoals het gelijkheidsbeginsel, hebben ook betekenis buiten de werkingssfeer van artikel 6 EVRM.
Als de rechtbank buiten het voorbereidend onderzoek en het parallelle opsporingsonderzoek schending constateert van artikel 6 EVRM of één of meer beginselen van behoorlijk procesrecht, rijst de vraag of hieraan enig rechtsgevolg moet worden verbonden en zo ja, welk rechtsgevolg passend is. De rechtbank zal bij de beantwoording van die vraag aanknoping zoeken bij de criteria van artikel 359a Sv zoals hierboven weergegeven.
Verder merkt de rechtbank nu reeds op dat zij de verweren die betrekking hebben op een vermeend gebrek aan magistratelijkheid en transparantie van het openbaar ministerie na aanvang van het onderzoek ter terechtzitting begrijpt als klachten over de proceshouding van het openbaar ministerie.
De rechtbank zal deze verweren beoordelen in het licht van artikel 6 EVRM.
Schending van rechtsnormen buiten de context van het voorbereidend onderzoek, het parallelle opsporingsonderzoek en het strafproces
Schending van rechtsnormen door het openbaar ministerie of de politie buiten de context van het voorbereidend onderzoek, het parallelle opsporingsonderzoek en het strafproces blijft -behoudens de rechterlijke vrijheid bij straftoemeting - in beginsel zonder rechtsgevolgen in de strafzaak. Dit kan onder bijzondere omstandigheden anders zijn, bijvoorbeeld als blijkt dat de opsporings- dan wel vervolgingsautoriteiten actieve bemoeienis hebben (gehad) met dat onrechtmatig handelen teneinde daarvan in het kader van de verdere vervolging te profiteren, waardoor doelbewust en/of met grove veronachtzaming van de belangen van één of meer verdachten aan hun recht op een eerlijke behandeling wordt tekortgedaan.
Relativering van de Schutznorm?
Als het niet de verdachte is die door de niet naleving van een rechtsnorm is getroffen in het belang dat de overtreden norm beoogt te beschermen, zal volgens vaste jurisprudentie als regel geen rechtsgevolg aan het verzuim behoeven te worden verbonden (de zgn. Schutznorm). Het belang van de verdachte dat het gepleegde feit niet wordt ontdekt, kan daarbij niet worden aangemerkt als een rechtens te respecteren belang. Een eventuele schending van dat belang levert dus niet een nadeel op als bedoeld in art. 359a, tweede lid, Sv.
De verdediging heeft gepleit voor relativering van de Schutznorm en daarbij gewezen op jurisprudentie op grond waarvan onder bijzondere omstandigheden ook consequenties kunnen worden verbonden aan onrechtmatig overheidshandelen als de verdachte door dit handelen niet in zijn belangen is geschaad. In het bijzonder is daarbij een beroep gedaan op het Karman-arrest (HR 1 juni 1999, NJ 1999, 567).
Bij arrest van 3 juli 2001, NJ 2002, 8, heeft de Hoge Raad, zo begrijpt de rechtbank, de strekking van het arrest Karman beperkt tot gevallen waarin de handelwijze van de officier van justitie in strijd is met de grondslag van het strafproces en met name de wettelijk voorziene verdeling van bevoegdheden en verplichtingen tussen het openbaar ministerie en de rechter, waardoor het wettelijk systeem in de kern wordt geraakt. Daarbij dient aan de orde te zijn het fundamentele belang dat de gemeenschap heeft bij inachtneming van de bevoegdheidsverdeling tussen het openbaar ministerie en de onafhankelijke rechter, zoals die in het wettelijk systeem ten aanzien van vervolging, berechting en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen is vervat.
Naar het oordeel van de rechtbank heeft de rechter slechts in dergelijke zeer uitzonderlijke gevallen de bevoegdheid om het openbaar ministerie niet-ontvankelijk te verklaren wanneer de verdachte niet in een rechtens te respecteren belang is geschaad. De rechtbank onderschrijft niet het in de literatuur wel ingenomen standpunt dat de Karmandoctrine niet meer tot het geldende recht behoort. Verder staat in bijzondere gevallen het relativiteitsvereiste niet aan bewijsuitsluiting in de weg.
2.1.2 Toezeggingen aan de kroongetuige
De verdediging heeft gesteld dat het openbaar ministerie, deels onder het mom van getuigenbescherming, een reeks van ontoelaatbare toezeggingen heeft gedaan aan de kroongetuige [medeverdachte 7]. Verder zou het openbaar ministerie zowel tijdens het vooronderzoek als tijdens het strafproces niet transparant zijn geweest over het volledige pakket van afspraken en toezeggingen. Relevante informatie zou bewust zijn weggehouden en de informatievoorziening die wel heeft plaatsgevonden zou misleidend zijn geweest. Om deze redenen zou het openbaar ministerie niet-ontvankelijk moeten worden verklaard in de vervolging van de medeverdachten van [medeverdachte 7].
Het openbaar ministerie meent dat van ontoelaatbare toezeggingen geen sprake is en dat het volkomen transparant heeft geopereerd, behalve voor zover de aard van het onderwerp zich hiertegen verzette.
De rechtbank zal achtereenvolgens ingaan op de met [medeverdachte 7] gesloten overeenkomst, aspecten van getuigenbescherming, overige toezeggingen die volgens de verdediging zijn gedaan, de weglatingsafspraak en klachten over de mate van transparantie bij het openbaar ministerie.
De overeenkomst met [medeverdachte 7]
Op 20 februari 2007 heeft de Staat een overeenkomst gesloten met [medeverdachte 7]. Daarbij heeft [medeverdachte 7] zich verbonden om als getuige zonder voorbehoud, volledig en naar waarheid verklaringen af te leggen met betrekking tot een aantal in de overeenkomst genoemde misdrijven (“dealfeiten”) en afstand gedaan van zijn verschoningsrecht als verdachte (de rechtbank begrijpt: in zijn hoedanigheid van getuige). De officier van justitie verbond zich om bij onverkorte nakoming door [medeverdachte 7] de strafeis voor diens eigen aandeel in de dealfeiten te zullen stellen op 8 jaar gevangenisstraf. Daarbij werd opgemerkt dat de strafeis tegen een verdachte die geen kroongetuige was, bij gelijke omstandigheden een gevangenisstraf van zestien jaren zou bedragen (“de basisstrafeis”). De strafvervolging van [medeverdachte 7] zou zich, behoudens na het tot stand komen van de deal blijkende omstandigheden die tot afwijking daarvan noopten, uitstrekken tot het medeplegen van de moord op [persoon 3], het medeplegen van een poging tot en voorbereidingshandelingen voor moord op [persoon 4] en het medeplegen van een poging tot uitlokking van moord op [persoon 5]. Ter terechtzitting heeft de officier van justitie toegelicht dat het openbaar ministerie uitbreiding van de vervolging alleen geoorloofd acht als zou blijken dat de betrokkenheid van [medeverdachte 7] bij dealfeiten substantieel anders was geweest dan hij in zijn eerdere kluisverklaringen had aangegeven.
Uit de deal blijkt verder het volgende. Hoewel [medeverdachte 7] als verdachte werd beschouwd van voorbereidingshandelingen voor de moord op, naar later is gebleken, [persoon 6], werd hij hiervoor niet vervolgd omdat er nog onvoldoende bewijsmateriaal voorhanden was. Mocht na het sluiten van de deal blijken van nieuw bewijsmateriaal of van een andere betrokkenheid van [medeverdachte 7] dan verklaard, dan zou het openbaar ministerie opnieuw een vervolgingsbeslissing nemen. Voor zover er uit de verklaring van [medeverdachte 7] over de moord op [persoon 7] en overig tactisch onderzoek al voldoende bewijs kon worden geput voor vervolging van [medeverdachte 7] ter zake van verboden wapenbezit, heeft het openbaar ministerie een dergelijke vervolging niet opportuun geacht, gelet op de voorgenomen vervolging in de zaken [persoon 3] en [persoon 4]. Ten slotte heeft het openbaar ministerie besloten in de zaak [persoon 3] om redenen van opportuniteit geen ontnemingsmaatregel te vorderen aangezien [medeverdachte 7] ten tijde van het sluiten van de deal geen verhaal bood, er naar verwachting financiële maatregelen in het kader van getuigenbescherming zouden worden genomen en [medeverdachte 7] bij de overeenkomst afstand deed van enige beloning als bedoeld in de Regeling bijzondere opsporingsgelden (RBO). Daarbij werd bepaald dat op die beslissing zou kunnen worden teruggekomen als na het sluiten van de overeenkomst zou blijken dat er substantiële verhaalsmogelijkheden waren.
Begin 2009 is de tenlastelegging van een aantal medeverdachten uitgebreid met deelname aan een criminele organisatie. Het openbaar ministerie heeft [medeverdachte 7] hiervoor niet vervolgd omdat [medeverdachte 7] erop mocht vertrouwen dat hij uitsluitend zou worden vervolgd voor de in de overeenkomst genoemde feiten.
Standpunt verdediging
De verdediging acht de overeenkomst met [medeverdachte 7] onrechtmatig. Volgens de verdediging bevat de overeenkomst een aantal (deels verkapte) ontoelaatbare toezeggingen. Daartoe voert zij, kort samengevat, het volgende aan.
De wet staat blijkens haar tekst en totstandkomingsgeschiedenis als tegenprestatie voor af te leggen verklaringen uitsluitend vermindering van de strafeis toe en kleine gunsten in het kader van het opportuniteitsbeginsel. De stelling van het openbaar ministerie dat uit het opportuniteitsbeginsel verdergaande bevoegdheden voortvloeien is onjuist.
De deal bevat een verkapte immuniteitstoezegging, in ieder geval waar niet wordt vervolgd voor deelname aan een criminele organisatie. Ook op andere punten is de omvang van de vervolging discutabel (zaak [persoon 6]) of door het onderzoek ter terechtzitting discutabel geworden (zaken [persoon 8] en [persoon 7]). Het openbaar ministerie heeft zich ten onrechte niet de vrijheid voorbehouden om voor feiten waarover alleen de verklaring van de kroongetuige voorhanden was, alsnog tot vervolging over te gaan als meer bewijsmateriaal zou worden gevonden. Mede als gevolg daarvan wordt [medeverdachte 7] niet vervolgd voor feiten waarvoor één of meer andere verdachten wel vervolgd worden.
De met de kroongetuige overeengekomen basisstrafeis van 16 jaren is zeer onevenredig aan de strafeisen jegens medeverdachten. De onevenredigheid klemt temeer nu bij de basisstrafeis ook nog rekening zou zijn gehouden met een aantal niet ten laste gelegde feiten. Kennelijk is er sprake van een deels verkapte toezegging tot strafvermindering. Deze is in strijd met artikel 226g, eerste lid, Sv.
In de Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken van het College van Procureurs-Generaal wordt toegestaan dat aan de getuige wordt toegezegd, de vordering tot ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel te verminderen met ten hoogste de helft. Dit is in strijd met de wet. Uit de toevoeging van de laatste volzin aan artikel 226g, eerste lid, Sv blijkt duidelijk dat de wetgever andere toezeggingen zonder expliciete wettelijke regeling onmogelijk achtte en ook heeft willen voorkomen.
In deze zaak is volledig van de ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel afgezien. Dit is in strijd met de wet en de Aanwijzing.
Een overeenkomst met een getuige die zelf een levensdelict op zijn geweten heeft, is op zichzelf niet door de wetgever uitgesloten. Gelet op de toegenomen verdenking tegen [medeverdachte 7] dat hij actief betrokken is geweest bij de dood van [persoon 8] en een aanslag op [persoon 9] heeft uitgelokt, voldoet de overeenkomst tussen het openbaar ministerie en [medeverdachte 7] bij de huidige stand van zaken echter niet langer aan de proportionaliteitseis.
Standpunt openbaar ministerie
Het openbaar ministerie heeft toegelicht tot de overeenkomst te zijn gekomen omdat de verwachting was dat zonder de overeenkomst vervolging niet, althans niet binnen afzienbare termijn, zou kunnen plaatsvinden. Zonder aanhouding van de verdachten zouden mogelijk nog meer slachtoffers zijn gevallen. Het openbaar ministerie kan zijn reguliere bevoegdheden inzetten om met een potentiële getuige tot overeenstemming te komen, zolang het daarbij de grenzen van de Aanwijzing niet overschrijdt. Over de omvang van de vervolging en de basisstrafeis heeft het openbaar ministerie zelfstandig beslist, zonder dat hierover met [medeverdachte 7] is onderhandeld.
Ter onderbouwing van de vervolgingsbeslissing, de strafeis en de overige elementen van de overeenkomst heeft het openbaar ministerie in diverse fasen van het proces het volgende aangevoerd.
Bepaalde gedragingen waarover [medeverdachte 7] verklaarde waren volgens de inschatting destijds verwerpelijk maar niet strafbaar (bv. voorverkenningen [persoon 10] en [persoon 11]). Hiervoor kon [medeverdachte 7] dus niet worden vervolgd. Voor andere gedragingen was de verklaring van [medeverdachte 7] het enige beschikbare bewijsmiddel (bv. zaak [persoon 6]). Besloten is [medeverdachte 7] voor deze gedragingen niet te vervolgen omdat zij onvoldoende bewijsbaar werden geacht.
De rechtbank stelt op basis van de processen-verbaal van de officieren van justitie Van der Bel, De Haas en/of Verwiel d. dis. 8 juni 2009, 22 maart 2010, 9 april 2010, 29 maart 2012 en 6 april 2012 en op basis van verklaringen van [medeverdachte 7] ter terechtzitting de volgende feiten vast.
Vanaf november 2006 hebben tussen [medeverdachte 7] en de TGB-officier gesprekken plaatsgevonden over te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen na de detentie van [medeverdachte 7]. In december 2006 heeft de CIE-officier van justitie De Haas een gesprek gehad met [medeverdachte 7] om uit een ontstane impasse te komen. De Haas heeft toen toegezegd, wensen van [medeverdachte 7] over een aan hem te verstrekken lening te zullen doorgeven aan de TGB-officier Van der Bel. Hierna hebben nog enkele besprekingen plaatsgevonden tussen [medeverdachte 7] en de TGB-officier over de te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen.
Vervolgens is er op 23 januari 2007 overeenstemming bereikt over een aan [medeverdachte 7] te verstrekken lening als startkapitaal voor het kunnen starten of overnemen van een onderneming teneinde hem in staat te stellen, zelfstandig te voorzien in zijn bestaan. Deze overeenstemming is neergelegd in een intentieverklaring. De lening zou worden verstrekt onder voorwaarde van het betalen van een jaarlijks rentepercentage over de hoofdsom, het overleggen van een realistisch en aanvaardbaar ondernemingsplan, het verschaffen van zoveel mogelijk zekerheden aan de Staat en een looptijd waarbinnen de lening dient te worden terugbetaald. Tevens heeft de staat zich garant gesteld om voor een periode van drie jaar na het starten van de onderneming een bruto inkomen van de getuige, verworven uit de op te starten onderneming, aan te vullen tot een bedrag iets hoger dan een modaal inkomensniveau. Op dat moment ging de staat er nog vanuit dat [medeverdachte 7] voor zijn fysieke veiligheid in een getuigenbeschermingsprogramma zou worden opgenomen. De intentieverklaring is goedgekeurd door het CPG en de minister van justitie.
Begin januari 2008 liet [medeverdachte 7] weten, na ommekomst van zijn detentie niet in een getuigenbeschermingsprogramma te willen worden opgenomen, maar zelf in zijn veiligheid te willen voorzien. De staat heeft toen een begroting gemaakt van de kosten voor een beschermingsprogramma zoals dat noodzakelijk werd geacht voor [medeverdachte 7] en is met hem gaan onderhandelen over een programma waarbinnen hij zelf zou voorzien in zijn eigen veiligheid. Begin maart 2009 heeft het CPG het concrete kader vastgesteld waarbinnen de getuigenbeschermingsmaatregelen vorm dienden te krijgen.
Op 2 juni 2009 zijn de onderhandelingen voorlopig afgerond door een overeenkomst op hoofdlijnen. Deze overeenkomst voorzag er volgens het openbaar ministerie in dat [medeverdachte 7] na ommekomst van zijn detentie zelf in zijn veiligheid zou voorzien en hiertoe een financiële tegemoetkoming van de staat zou ontvangen. Er werd voorzien in een financiële ondersteuning, deels in de vorm van een lening, die gefaseerd zou plaatsvinden over een periode van 10 jaren en gebonden zou zijn aan voorwaarden teneinde te verzekeren dat de gelden besteed zouden worden aan benoemde doeleinden als veilig wonen, werken en leven. De NOS heeft op 18 maart 2012 bericht dat zij inzage heeft gehad in een overeenkomst met [medeverdachte 7] op hoofdlijnen. Volgens dit bericht is aan [medeverdachte 7] een bedrag van 1,4 miljoen euro toegezegd voor na zijn detentie. Dit bedrag zou bestaan uit een renteloze lening van € 600.000 voor een woning en een bedrijf met een aflossingsverplichting na 25 jaren. De overige € 800.000 zou over een looptijd van 10 jaar worden uitgekeerd ter vergoeding voor beveiliging en het verwerven van een garantie-inkomen. Het openbaar ministerie heeft deze bedragen erkend noch weersproken.
Na 2 juni 2009 hebben [medeverdachte 7] en de staat onderhandeld over de verdere uitwerking van de hoofdlijnenovereenkomst. Vanuit de staat zijn aan de verstrekking van financiële tegemoetkomingen diverse voorwaarden gesteld. Zo dient [medeverdachte 7] de Staat alle relevante gegevens te verstrekken om te beoordelen of de leningen met het oog op rechtmatige investeringen en activiteiten redelijk zijn. De Staat behoudt zich de mogelijkheid voor de eventueel benodigde koopsom(men) rechtstreeks aan de verkoper(s) te voldoen. Als [medeverdachte 7] binnen drie jaar na beëindiging van zijn detentie geen beroep heeft gedaan op de eventueel te verstrekken leningen, zullen deze vervallen. [medeverdachte 7] is belasting verschuldigd over de periodieke uitkering. Als [medeverdachte 7] controle op de besteding van de financiële tegemoetkomingen blijft weigeren zal de Staat overgaan tot een eenzijdige en uiterst beperkte invulling van de zorgplicht jegens de getuige.
De onderhandelingen zijn in een impasse geraakt, volgens de officieren Verwiel, De Haas en Maan doordat [medeverdachte 7] zich verzette tegen het betalen van belasting en tegen de voorwaarden waaronder de leningen zouden worden verstrekt en door verschil van inzicht over te leveren identiteitsdocumenten en registratie in de registers van politie en justitie. Een en ander heeft ertoe geleid dat [medeverdachte 7] herhaaldelijk is gestopt met het afleggen van verklaringen ter terechtzitting als getuige.
In de periode oktober 2010 tot januari 2012 hebben de officieren van justitie De Haas en Maan oriënterende gesprekken gevoerd met [medeverdachte 7] en geïnventariseerd welke punten nader uitgewerkt moesten worden. Op 31 mei 2012 is uiteindelijk een uitwerkingsovereenkomst tot stand gekomen. Nadere bijzonderheden daarvan ontbreken.
Standpunt verdediging
Volgens de verdediging heeft het openbaar ministerie onder het mom van getuigenbescherming verboden (financiële) toezeggingen aan [medeverdachte 7] gedaan in ruil voor af te leggen verklaringen, welke toezeggingen het openbaar ministerie stelselmatig aan het oog van de rechter en de verdediging heeft geprobeerd te onttrekken. Om die reden zou het openbaar ministerie niet-ontvankelijk moeten worden verklaard in de vervolging van verdachten. De verdediging voert hiertoe in hoofdzaak het volgende aan.
De toenmalige CIE-officier van justitie De Haas heeft aan [medeverdachte 7] diverse toezeggingen gedaan over de strafeis en over getuigenbescherming. Daarbij is bewust het grootste gedeelte van de toezeggingen in de getuigenbeschermingsovereenkomst ondergebracht. Het doel daarvan was de toezeggingen aan het zicht van de verdediging en de rechtbank te onttrekken.
Uit de wetsgeschiedenis en de nota van toelichting bij het Besluit getuigenbescherming blijkt dat de wetgever niet voor ogen heeft gestaan dat de te beschermen persoon inhoudelijke bemoeienis zou hebben met zijn beveiliging. Waar de Instructie getuigenbescherming ruimte laat voor onderhandelingen tussen de bedreigde persoon en het openbaar ministerie, is zij in strijd met de wet en de totstandkomingsgeschiedenis daarvan.
Voor [medeverdachte 7] zijn de hem in het kader van zijn getuigenbescherming toegezegde gelden doorslaggevend geweest om in te stemmen met tactisch gebruik van zijn verklaringen. De getuigenbeschermingsafspraken maken daarom materieel onderdeel uit van de OM-deal.
De toezeggingen in het kader van getuigenbescherming zijn ten onrechte niet aan de rechter-commissaris voorgelegd in het kader van de toetsing van de OM-deal.
In 2008 en 2009 zijn nieuwe afspraken over getuigenbescherming gemaakt met de kroongetuige. De getuigenbeschermingsmaatregelen die toen aan [medeverdachte 7] zijn toegezegd gaan veel verder dan wat de wetgever voor ogen heeft gestaan en van de beschermingsmaatregelen die in andere gevallen worden getroffen.
Het dealtraject en de deal
Tot aan de onthullingen van [medeverdachte 7] was op hoofdlijnen de volgende gang van zaken over het dealtraject en de OM-deal bij procespartijen en rechtbank bekend.
Na vijf á zes oriënterende gesprekken met [medeverdachte 7], waarbij deze op hoofdlijnen de zaken had aangeduid waarover hij zou kunnen verklaren, heeft de toenmalige CIE-officier van justitie op 5 september 2006 een gesprek met [medeverdachte 7] gevoerd over de mogelijkheden van een deal en de voorwaarden waaronder vervolggesprekken zouden plaatsvinden.
Vervolgens heeft [medeverdachte 7] in de periode van 11 september 2006 tot en met 2 november 2006 tegenover medewerkers van de CIE vijftien zogenaamde kluisverklaringen afgelegd in diverse liquidatiezaken, welke verklaringen schriftelijk zijn vastgelegd en opgenomen, waarna is onderhandeld over de voorwaarden voor de kroongetuigendeal. Nadat overeenstemming over de OM-deal was bereikt en deze door het College van Procureurs-Generaal was goedgekeurd, zijn de vijftien kluisverklaringen van naam voorzien en ondertekend door [medeverdachte 7] en de verhorende verbalisanten en als bijlage aan de OM-deal gehecht. Op 20 februari 2007 hebben partijen de OM-deal ondertekend onder voorbehoud van goedkeuring door de rechter-commissaris. Deze heeft op 15 maart 2007 de voorgenomen afspraak rechtmatig bevonden, waarna de kluisverklaringen tactisch bruikbaar werden.
De aan de OM-deal gehechte kluisverklaringen bevatten een zakelijke weergave van de verklaringen van [medeverdachte 7] aangaande de dealfeiten, zonder dat daaruit van de later bekend geworden uitlatingen over [persoon 12] bleek. Deze uitlatingen ontbraken eveneens in de letterlijk uitgewerkte kluisverklaringen, welke in 2008 zijn ingebracht en waarin zichtbaar enkele passages waren weggelaten onder vermelding van een W-nummer. Deze weglatingen betroffen volgens het openbaar ministerie geen ontlastend bewijs of aanwijzing voor enige verdachte in [X], maar passages met betrekking tot het onderhandelingsproces en/of andere (toekomstige) onderzoeken die daardoor geschaad zouden kunnen worden en/of passages die de veiligheid van getuige, diens familie of derden in gevaar konden brengen en/of de tactiek van opsporing en/of CIE en/of TGB.
Het openbaar ministerie heeft zich voorts op verschillende momenten tegen letterlijke uitwerking van de eerste twee kluisverhoren verzet, welk verzet de rechtbank lange tijd heeft gehonoreerd. Als argument werd door het openbaar ministerie naar voren gebracht dat deze verhoren inventariserend van aard waren, als onderdeel van het vertrouwelijk overleg moesten worden beschouwd, dan wel integraal het vertrouwelijke onderhandelingsproces betroffen. Op 11 juni 2010 heeft de CIE-officier van justitie gerapporteerd dat alle inhoudelijke, relevante onderdelen van de verklaringen van [medeverdachte 7] verwerkt waren in de zakelijk weergegeven processen-verbaal, “met uitzondering van enkele passages die de veiligheid van de getuige, diens familie of derden in gevaar kunnen brengen” en dat deze passages “geen ontlastende informatie voor enige verdachte in [X] vormen”, wat opnieuw beoordeeld was aan de hand van de verbatim uitwerkingen.
Krachtens de (tekst van de) OM-deal is [medeverdachte 7] verplicht tot het afleggen van getuigenverklaringen met betrekking tot de misdrijven die in de aangehechte kluisverklaringen (op één hier niet ter zake doende verklaring na) worden beschreven, mag hij niet weigeren te verklaren over zijn eigen betrokkenheid bij deze feiten, moet hij deze verklaringen zonder voorbehoud, volledig en naar waarheid afleggen en doet hij afstand van zijn verschoningsrecht ex artikel 219 Sv. De voorwaarden waaraan [medeverdachte 7] het gebruik van zijn verklaringen als bewijsmiddel heeft verbonden zijn volgens de OM-deal in die overeenkomst vastgelegd (zie: de considerans, alsmede de bepalingen 1.1, 1.2 en 1.3).
De weglatingsafspraak
Na de onthullingen van [medeverdachte 7] in oktober 2011 heeft het openbaar ministerie de onderdelen van de kluisverklaringen betreffende [persoon 12] letterlijk uitgewerkt en ingebracht, met uitzondering van de weglatingen uit de kluisverklaringen 1 en 2, waarover slechts in samenvattende vorm werd gerapporteerd. Als argument voor het niet-letterlijk uitwerken van de weglatingen uit de kluisverhoren 1 en 2 voerde het openbaar ministerie aan dat het om ongestructureerde gesprekken ging die nog steeds niet letterlijk uitgewerkt in het dossier waren aangeleverd en dat het niet doenlijk en weinig betekenisvol was om de weglatingen dan verbatim als W-passages zichtbaar te maken.
In een begeleidend schrijven werd tevens voor het eerst melding gemaakt van een dealbespreking op 22 november 2006 waarbij, tussen de CIE-officier van justitie en [medeverdachte 7] de misdrijven en de verdachten tegen wie [medeverdachte 7] bereid was een getuigenverklaring af te leggen zouden zijn besproken.
Uit deze stukken en het verhoor nadien van de betrokken CIE-officier van justitie is naar voren gekomen dat [medeverdachte 7] tijdens het afleggen van de kluisverklaringen én genoemde dealbespreking van 22 november 2006 had verklaard over betrokkenheid van [persoon 12] als opdrachtgever bij twee dealfeiten, te weten de liquidaties op [persoon 3] en [persoon 4]. Omdat [medeverdachte 7] niet bereid was over [persoon 12] een getuigenverklaring af te leggen en de door [medeverdachte 7] daartoe aangegeven veiligheidsrisico’s op dat moment als reëel werden beoordeeld is, na een belangenafweging, er voor gekozen de OM-deal met [medeverdachte 7] aan te gaan onder de afspraak dat hij krachtens die deal niet gehouden zou zijn als getuige over betrokkenheid van [persoon 12] bij [X-liquidaties] te verklaren.
Deze afspraak is niet op papier gezet. Uitsluitend de Centrale Toetsingscommissie (CTC) en het College van procureurs-generaal zijn in het kader van de beoordeling van de OM-deal globaal van het bestaan ervan op de hoogte gesteld.
De inhoud van de uitlatingen van [medeverdachte 7] over [persoon 12] is voorts vastgelegd en, voor zover het om onderdelen van de kluisverklaringen ging, in de kluis bij de CIE bewaard.
De zaaksofficieren van justitie, de rechter-commissaris, de rechtbank en de verdediging zijn over de gemaakte weglatingsafspraak - en daarmee over de eerder afgelegde verklaringen van [medeverdachte 7] over betrokkenheid van [persoon 12] - niet geïnformeerd. Wel is de toenmalige CIE-officier van justitie het [X-proces] blijven volgen. Hij had de beschikking over de als getuige door [medeverdachte 7] afgelegde verklaringen en heeft geconstateerd dat [medeverdachte 7] geen volledige openheid van zaken leek te geven als hem iets werd gevraagd in de richting van [persoon 12]. Hij zag tussentijds echter geen aanleiding om de achtergehouden informatie in te brengen. Er zijn wel momenten geweest die aanleiding gaven voor heroverweging, daar waar [medeverdachte 7] meer zou worden bevraagd over [persoon 12], bijvoorbeeld toen de [persoon 13]-tapes (in september 2010) werden ingebracht. Vandaar dat door hem de afronding van het getuigenverhoor van [medeverdachte 7] (in april 2012) in de gaten is gehouden.
Nader onderzoek kluisverklaringen
Vervolgens heeft de rechter-commissaris in opdracht van de rechtbank een onderzoek uitgevoerd naar álle weglatingen in álle kluisverklaringen, welk onderzoek resulteerde in het toevoegen in januari 2012 aan het procesdossier (na screening) van de volledig letterlijk uitgewerkte kluisverklaringen 1 en 2. Hieruit bleek dat tijdens het eerste kluisverhoor verbalisanten beschikten over een overzicht van met [medeverdachte 7] te bespreken onderwerpen, waaronder [persoon 12], [persoon 8] en andere dealfeiten, hetgeen derhalve daarvóór, in de oriënterende fase, moet zijn besproken. De inhoud van deze gesprekken is tot op heden niet ingebracht.
Met name is de verstrekking van een geldbedrag aan de getuige om zijn eigen beveiliging te regelen in plaats van het treffen van feitelijke beschermingsmaatregelen onrechtmatig. Er is sprake van een verkapte beloning voor afgelegde verklaringen.
Het openbaar ministerie heeft geprobeerd ook de nadere afspraken in 2008 en 2009 zoveel mogelijk geheim te houden. De informatie die wel is verstrekt was misleidend. Een deel van de relevante informatie ontbreekt nog steeds.
Tevens zijn onbekend gebleven toezeggingen gedaan omtrent beveiliging van een aanverwant van [medeverdachte 7], met wie [medeverdachte 7] geen nauwe banden onderhield. Dit zijn verboden toezeggingen ten behoeve van een derde.
Standpunt openbaar ministerie
Het openbaar ministerie is van oordeel dat de inhoud van getuigenbeschermingsmaatregelen niet relevant is voor het beoordelen van de rechtmatigheid van een OM-deal. Zij behoeven dan ook niet ter toetsing aan de rechter-commissaris te worden voorgelegd. Dit is, zo ontleent het openbaar ministerie aan de tussenbeslissing van de rechtbank van 27 april 2012, slechts anders als er sprake is van een excessieve of inhoudelijk volstrekt niet te onderbouwen voorziening of toezegging hiertoe, waartoe geen redelijk handelend officier van justitie met het oog op gerechtvaardigde veiligheidsbelangen van de kroongetuige had kunnen komen. Daarvan is in het geval van [medeverdachte 7] echter geen sprake.
Oordeel rechtbank
Het juridisch toetsingskader
Bij tussenbeslissing van 27 april 2010, LJN BM2493, heeft de rechtbank, met uitgebreide verwijzing naar de wet- en regelgeving en naar de wetshistorie, op het punt van de invloed van getuigenbeschermingsperikelen voor het strafproces het volgende toetsingskader aangelegd.
De rechtbank dient zich in de onderhavige procedure op de voet van artikel 359a Sv een oordeel te vormen over de vraag of bij het voorbereidend onderzoek onherstelbare vormverzuimen hebben plaatsgevonden, welke één van de in artikel 359a Sv voorziene rechtsgevolgen tot gevolg zouden moeten of kunnen hebben. Dit oordeel omvat mede een stellingname over de vraag of de verklaringen van [medeverdachte 7] op rechtmatige wijze zijn verkregen.
In zijn (standaard)arrest van 30 maart 2004, NJ 2004, 376, heeft de Hoge Raad benadrukt dat artikel 359a Sv uitsluitend van toepassing is indien het vormverzuim is begaan in het verband van het voorbereidend onderzoek naar de ten laste gelegde feiten. De bepaling is niet van toepassing indien het vormverzuim is begaan buiten het verband van dit voorbereidend onderzoek. In geval van een onherstelbaar vormverzuim, begaan in het verband van het voorbereidend onderzoek, kan bewijsuitsluiting uitsluitend aan de orde komen indien het bewijsmateriaal door het verzuim is gekregen en als hierdoor een belangrijk (strafvorderlijk) voorschrift of rechtsbeginsel in aanzienlijke mate is geschonden. Niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie komt als in artikel 359a Sv voorzien rechtsgevolg slechts in uitzonderlijke gevallen in aanmerking, namelijk alleen als met de opsporing of vervolging belaste ambtenaren ernstig inbreuk hebben gemaakt op beginselen van een behoorlijke procesorde waardoor doelbewust of met grove veronachtzaming van de belangen van de verdachte aan diens recht op een eerlijke behandeling van zijn zaak is tekortgedaan.
Onrechtmatig handelen jegens de verdachte buiten het voorbereidend onderzoek naar de ten laste gelegde feiten blijft derhalve in beginsel zonder rechtsgevolgen in de strafzaak. Dit kan onder bijzondere omstandigheden anders zijn, bijvoorbeeld als blijkt dat de opsporings- dan wel vervolgingsautoriteiten, actieve bemoeienis hebben (gehad) met dat onrechtmatig handelen teneinde daarvan in het kader van de opsporing of vervolging te profiteren, waardoor doelbewust en/of met grove veronachtzaming van de belangen van de verdachte/kroongetuige aan diens recht op een eerlijke behandeling wordt tekortgedaan.
Zo zou van onrechtmatige verkrijging van de verklaringen onder omstandigheden sprake kunnen zijn als het zaaks-OM, met welbewust gebruik van misleidende informatieverstrekking door TGB-functionarissen inzake te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen, een getuige overhaalt de verplichting op zich te nemen, verklaringen af te leggen.
Afhankelijk van het geval kan er derhalve aanleiding zijn om nader onderzoek te plegen naar hetgeen in het kader van onderhandelingen over getuigenbeschermingsmaatregelen vóór de totstandkoming van een OM-deal is voorgevallen.
Van onrechtmatige verkrijging van verklaringen zou voorts sprake kunnen zijn als aan een kroongetuige vóór het afleggen c.q. ondertekenen van zijn verklaringen ontoelaatbare toezeggingen zijn gedaan. In zijn algemeenheid valt niet uit te sluiten dat afspraken worden gemaakt in het kader van een getuigenbeschermingsovereenkomst, die materieel het niveau te boven gaan van hetgeen in het kader van getuigenbescherming rechtmatig kan worden geacht. In een dergelijk geval heeft de officier van justitie, belast met getuigenbescherming, niet gehandeld binnen de grenzen van de hem in het kader van de getuigenbescherming toekomende bevoegdheid, en kan, zeker wanneer zaaksofficieren van justitie bij de onderhandelingen betrokken zijn geweest, onder omstandigheden in essentie sprake zijn van een ongeoorloofde toezegging in ruil voor het afleggen van verklaringen. Afhankelijk van de omstandigheden van het geval kan er dan ook aanleiding zijn, toegezegde getuigenbeschermingsmaatregelen niet volledig buiten het onderzoek in het strafproces te laten.
Bij deze laatste vaststelling passen evenwel enkele kanttekeningen.
In de eerste plaats biedt het Besluit getuigenbescherming nauwelijks concrete aanknopingspunten voor een zinvolle rechterlijke toetsing. Zoals de rechtbank in haar tussenbeslissing van 9 juni 2009 reeds opmerkte, voorziet het Besluit in een zeer ruime beoordelingsvrijheid voor het openbaar ministerie, die de rechter heeft te respecteren. Zolang de prestatie in het kader van de getuigenbescherming er één is waartoe het openbaar ministerie met het oog op de gerechtvaardigde veiligheidsbelangen van de getuige in redelijkheid heeft kunnen komen, kan in het algemeen niet met vrucht worden gesteld dat er in wezen sprake is van een (financiële) tegenprestatie voor het afleggen van verklaringen. In dit verband is mede van belang dat de verantwoordelijkheid tot het waarborgen van de rechtmatigheid van getuigenbeschermingsmaatregelen berust bij het CPG, in voorkomende gevallen onder preventief toezicht van de minister.
In de tweede plaats kan de vraag of het openbaar ministerie met het oog op de gerechtvaardigde veiligheidsbelangen van een getuige in redelijkheid tot een bepaalde, al dan niet financiële, voorziening heeft kunnen komen, naar het oordeel van de rechtbank niet zinvol worden beantwoord zonder gedetailleerde kennisname van het totaal van maatregelen en de redenen die tot het gekozen pakket, voor zover reeds bekend, hebben geleid. Het onderwerp getuigenbescherming verzet zich echter, zoals ook blijkt uit artikel 226j, derde lid, laatste volzin, Sv, naar zijn aard tegen een dergelijke kennisname door de procesdeelnemers in het strafproces, en dus des te meer tegen een openbare behandeling hiervan.
Voorts heeft de rechter-commissaris nog meer [X-relevante] uitlatingen van [medeverdachte 7] (niet over [persoon 12]) in de weglatingen uit de kluisverklaringen 3 tot en met 15 aangetroffen en bij de stukken gevoegd. Tot slot heeft het openbaar ministerie in opdracht van de rechtbank een aantal letterlijk uitgewerkte onderdelen van het verslag van de dealbespreking van 22 november 2006 ingebracht, waaruit nog meer nieuwe, zaaksrelevante uitlatingen van [medeverdachte 7] over [persoon 12] (zogenaamde [persoon 12]-klus-vragen-[plaats]-verhaal) naar voren kwamen.
De rechtbank merkt voor de duidelijkheid op dat zij tot de achtergehouden “[persoon 12-informatie]” rekent: de uiteindelijk volledig op tafel gekomen onderdelen betreffende [persoon 12] uit de kluisverklaringen 1 tot en met 15, zoals aangevuld door de rechter-commissaris, evenals de over [persoon 12] gedane uitlatingen door [medeverdachte 7] als vervat in het letterlijk uitgewerkte gespreksverslag van 22 november 2006.
Standpunt verdediging
De verdediging verwijt het openbaar ministerie een gebrek aan transparantie over de inhoudelijke contacten met de kroongetuige voorafgaand aan de totstandkoming van de OM-deal. Samen met de overigens aangevoerde, elders in dit vonnis besproken, vormverzuimen, waaronder de weglatingsafspraak, dient dit te leiden tot ontzegging van het recht op vervolging in alle zaken van alle verdachten.
Wat betreft de gang van zaken rondom de weglatingsafspraak heeft de verdediging gesteld dat dit een vormverzuim oplevert dat op zichzelf beschouwd al tot de algehele niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in alle zaken voor alle verdachten moet leiden. Subsidiair is een partiële niet-ontvankelijkheid bepleit, dat wil zeggen alleen in de zaken [persoon 3], [persoon 4] en de criminele organisatie, met uitsluiting van al het bewijs aangaande de overigens ten laste gelegde feiten, zijnde vruchten uit opsporing en vervolging uit een onrechtmatige deal. Daar is aan toegevoegd dat in ieder geval de verklaringen van [medeverdachte 7] voortkomende uit de weglatingsafspraak in alle zaken, dan wel alleen in de zaken [persoon 3], [persoon 4] en de criminele organisatie, van het bewijs moeten worden uitgesloten.
De verdediging heeft kort samengevat het volgende aangevoerd.
Het openbaar ministerie is ernstig tekortgeschoten in de verplichting al hetgeen dat is gebeurd in aanloop tot en rondom de kroongetuige en de OM-deal en dat verband houdt met dealfeiten of dealverdachten, inzichtelijk te maken. Dit vereiste volgt vooral uit de wetsartikelen 152 Sv (de algemene verbaliseringsplicht) en 226h lid 4 Sv (a contrario geïnterpreteerd), evenals uit de Aanwijzing toezeggingen getuigen (punt 7:3, 3e gedachtestreep). Een zinvolle toets van de afspraak door verdediging en zittingsrechter is zonder die inzichtelijkheid ook niet denkbaar. De kluisverklaringen zijn in dit verband als normale processen-verbaal te beschouwen. Het openbaar ministerie valt met name te verwijten dat het niet alle voor de waarheidsvinding relevante uitlatingen van [medeverdachte 7] uit die voorfase van oriënterende gesprekken, dealbesprekingen en kluisverhoren - over [persoon 12], maar ook anderszins [X-relevante] opmerkingen - heeft ingebracht. Door het achterhouden van de [persoon 12]-informatie is aan de waarheidsvinding onherstelbare schade toegebracht.
Dit achterhouden was het gevolg van de weglatingsafspraak, welke afspraak op zichzelf al onrechtmatig was. Daarmee werd immers in strijd met de wet (vooral de artikelen 215 en 290 Sv), de (totstandkominggeschiedenis van de) Aanwijzing toezeggingen getuigen (punt 6 en advies werkgroep Plooy), de letterlijke tekst van de onderhavige overeenkomst (artikelen 1.1, 1.2 en 1.3) en de jurisprudentie (Juliët-zaak) voor lief genomen dat de kroongetuige op een belangrijk onderdeel van een aantal ten laste gelegde dealfeiten, het opdrachtgeverschap van liquidaties, een onvolledige en daardoor onjuiste verklaring zou afleggen en zelfs meineed zou plegen. Het openbaar ministerie heeft daarbij tevergeefs een beroep gedaan op noodtoestand (dat de OM-deal noodzakelijk was om toekomstige liquidaties te voorkomen). Er waren immers diverse alternatieven voorhanden, de andere vermeende opdrachtgever, [persoon 12], werd niet vervolgd en bovendien was de grote angst die [medeverdachte 7] beweerde te hebben voor [persoon 12] ongeloofwaardig en werd zonder slag of stoot aanvaard.
Het openbaar ministerie valt verder in verband met deze afspraak te verwijten dat de belangenafweging onzorgvuldig was, omdat de achtergehouden informatie ontlastend was voor verdachten. Ook is de afspraak ten onrechte niet als onderdeel van de deal ter toetsing aan de rechter-commissaris voorgelegd en niet op enigerlei wijze aan de verdediging en zittingsrechter kenbaar gemaakt. Dan had de verdediging zich daarnaar kunnen richten en was het ook duidelijk geweest voor iedereen dat [medeverdachte 7] een voorbehoud had gemaakt wat betreft zijn afstandsverklaring en zou hij dus ook niet tot meineed zijn verleid. Het is misleidend dat in de deal is vastgelegd dat de kroongetuige volledig moet gaan verklaren over de dealfeiten. Dat de [persoon 12]-informatie schuilging achter de verschillende “W”-nummers in de kluisverklaringen doet geen recht aan wat procespartijen mogen verwachten aan volledigheid van de ingebrachte verklaringen en aan de stellige wijze waarop steeds te kennen was gegeven dat de tekst van de weglatingen uitsluitend zag op veiligheid, TGB-trajecten of voor [X] niet-relevante onderzoeksgegevens. Tot slot zijn door deze afspraak verdachten benadeeld, omdat door het achterhouden van de [persoon 12]-informatie daadwerkelijk en onherstelbare schade aan de waarheidsvinding is toegebracht.
Het openbaar ministerie is ook overigens, dus afgezien van het achterhouden van de [persoon 12]-informatie, tekortgeschoten in de te dezen te betrachten transparantie. Zo is uit het door de rechtbank gelaste onderzoek naar de kluisverklaringen naar voren gekomen dat de weglatingen uit de kluisverklaringen nog meer [X-relevante] uitlatingen van [medeverdachte 7] bevatten die van belang voor de verdediging waren.
De raadsman heeft dienaangaande gewezen op de volgende zogenaamde niet-[persoon 12]-weglatingen, kort samengevat:
dat [persoon 14] op de vermeende drie jaar oude lijst stond,
dat de raadsman van [medeverdachte 7] vragen stelde tijdens de verhoren, onder meer kluisverklaring 15,
dat de daadwerkelijke reden voor [medeverdachte 7] om de OM-deal aan te gaan was gelegen in zijn vrees dat Ros hem voor zou zijn of dat er sporen van hem zouden zijn aangetroffen,
dat [medeverdachte 7] op 22 november 2006 in het overleg bekende in de eerste kluisverklaring te hebben gelogen over opdrachtverstrekking door [persoon 12] tot de moord op [naam 12],
dat [medeverdachte 7] niets wist over de moord op [persoon 3].
Ook is de inhoud van de vijf á zes oriënterende gesprekken CIE-medewerkers met [medeverdachte 7] nog steeds niet ingebracht, hoewel na genoemd onderzoek vaststaat dat onder andere over [persoon 12], [persoon 8] en andere dealfeiten is gesproken. Voorts zijn ten onrechte de zakelijke weergaven van de weglatingen uit de kluisverklaringen nooit ingebracht. Door deze omissies is nog steeds niet toetsbaar of [medeverdachte 7] eerder anders verklaard heeft en/of hem door CIE-medewerkers informatie is verschaft tijdens die in de voorfase plaatsgehad hebbende verhoren/gesprekken.
Bij de beoordeling van verzoeken in dit kader dient het veiligheidsbelang van de getuige, evenals het belang van het getuigenbeschermingstraject in zijn algemeenheid en het daarmee gepaard gaande opsporingsbelang, een zwaarwegende rol te spelen.
In de derde plaats is er, gelet op de, ook door de regelgever reeds onderkende, onvermijdelijke wisselwerking tussen de bereidheid van een criminele getuige tot het afleggen van verklaringen en de uit haar zorgplicht voortvloeiende daadwerkelijke bereidheid van de overheid, getuigenbeschermingsmaatregelen te treffen, naar het oordeel van de rechtbank niet noodzakelijkerwijze sprake van een onrechtmatige situatie als de onderhandelingen over een OM-deal en de onderhandelingen over getuigenbeschermingsmaatregelen synchroon lopen. Ook heeft de rechtbank geen aanknopingspunten gevonden voor het oordeel dat het binnen de grenzen van een rechtmatige wetstoepassing niet mogelijk is dat een (CIE-)officier van justitie, die een belangrijke rol speelt bij de onderhandelingen over een OM-deal, tevens een bemiddelende rol vervult bij de onderhandelingen over getuigenbescherming.
Evenmin acht de rechtbank de omstandigheid dat een toezegging inzake te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen door een TGB-officier van justitie plaatsvindt vóórdat de getuige zich verplicht tot het afleggen van verklaringen, op zichzelf in strijd met de regelgeving. De eis dat over getuigenbescherming ook door een TGB-officier pas toezeggingen zouden mogen worden gedaan nadat een kroongetuige zich heeft verplicht om verklaringen af te leggen, is in de regelgeving niet te vinden en zou de kroongetuigenregeling aanmerkelijk minder hanteerbaar maken. De Aanwijzing verbiedt uitsluitend het doen van bindende toezeggingen inzake getuigenbescherming door de zaaksofficier van justitie in het kader van de OM-deal, omdat dergelijke getuigenbeschermingsmaatregelen niet kunnen worden aangemerkt als een reëel voordeel voor het afleggen van verklaringen.
Wel kunnen in gevallen waarin er sprake lijkt te zijn van een inhoudelijk excessieve of volstrekt niet te onderbouwen voorziening, het moment waarop de toezeggingen zijn gedaan en de vraag in hoeverre een zaaksofficier hierin een rol heeft gespeeld, van belang zijn voor de beoordeling of er in essentie sprake is van een verkapte beloning.
De rechtbank concludeert dan als volgt.
Gelet op al deze kanttekeningen zullen er naar het oordeel van de rechtbank zwaarwegende aanwijzingen moeten zijn dat er sprake is van een tegen de achtergrond van de nota van toelichting bij het Besluit getuigenbescherming inhoudelijk excessieve of volstrekt niet te onderbouwen voorziening of toezegging hiertoe, waartoe geen redelijk handelend officier van justitie met het oog op de gerechtvaardigde veiligheidsbelangen van de kroongetuige had kunnen komen, willen verzoeken om nader onderzoek naar de uiteindelijk gesloten TGB-deal(s), dan wel naar de onderhandelingen in de aanloop hiertoe, voor toewijzing in aanmerking komen.
Met het oog op de verdere invulling van het begrip “inhoudelijk excessieve voorziening” merkt de rechtbank nog het volgende op. Noch eigen kennisname van de regelgeving inzake getuigenbescherming, met inbegrip van de wetsgeschiedenis en de - beperkte - jurisprudentie, noch het tot op heden gevoerde debat hierover, hebben de rechtbank tot het oordeel gebracht dat een financiële voorziening in het kader van getuigenbescherming op zichzelf in strijd zou zijn met de strekking van het Besluit getuigenbescherming. In de nota van toelichting wordt immers slechts een permanente voorziening uitgesloten en wordt gesteld dat de maatregelen in beginsel niet zijn bedoeld om volledig in het levensonderhoud van de getuige te voorzien. Verder worden de maatregelen, blijkens genoemde nota, afgestemd op de specifieke noden in het concrete geval, en kunnen zij variëren in duur en intensiteit.
De rechtbank is van oordeel dat, indien zich een situatie voordoet waarin een getuige, die langdurig niet aan het reguliere arbeidsproces heeft deelgenomen, als gevolg van zijn verklaringen zodanige bedreigingen lijkt te ondergaan dat zijn veiligheid menselijkerwijze slechts kan worden gegarandeerd wanneer hij in de gelegenheid wordt gesteld, al dan niet onder een nieuwe identiteit, in een ander land een geheel nieuw leven op te bouwen, verstrekkende maatregelen, ook in financieel opzicht, gericht op economische zelfstandigheid van de getuige, redelijkerwijze tot de zorgplicht van de Staat kunnen worden gerekend. De rechtbank heeft voorshands geen aanknopingspunten gevonden om een, onder voorwaarden verstrekte, financiële voorziening, bedoeld om een dergelijke getuige in de gelegenheid te stellen zo spoedig mogelijk sociaal-economisch zelfstandig te worden, in zijn algemeenheid in strijd met de strekking van het Besluit te achten en derhalve op voorhand aan te merken als een verkapte beloning voor het afleggen van verklaringen.
De rechtbank onderschrijft bovenstaand toetsingskader nog steeds, met dien verstande dat zij (zoals reeds opgemerkt bij tussenbeslissing van 16 april 2012) nader van oordeel is dat óók toezeggingen die zijn gedaan na het sluiten van de OM-deal eventueel ter beoordeling aan de rechtbank kunnen staan, omdat daarmee feitelijk de voortduring van de verklaringsbereidheid van de getuige wordt veiliggesteld.
Tot slot is uit dit nader door de rechtbank gelaste onderzoek ook naar voren gekomen dat de letterlijk uitgewerkte kluisverklaringen 1 en 2 goed leesbaar zijn, zodat het openbaar ministerie de verdediging en de rechtbank heeft misleid waar het altijd opzettelijk en klaarblijkelijk op onjuiste gronden de letterlijke uitwerking van die kluisverklaringen heeft geweerd. En er is door de verdediging van [medeverdachte 8] een weglating in een weglating ontdekt: hetgeen in eerste instantie als letterlijke weergave van een weglating in kluisverklaring 4 (weglating *W04-03) werd gepresenteerd, was niet volledig uitgewerkt en wel op een voor [medeverdachte 8] uiterst relevant onderdeel.
Het standpunt van het openbaar ministerie
Het openbaar ministerie heeft geconcludeerd tot verwerping van de verweren en daartoe, kort samengevat, het volgende aangevoerd.
De wettelijke regeling biedt geen aanknopingspunten voor de door de verdediging gestelde vergaande transparantieverplichting. Integendeel, de gehele fase voorafgaand aan de sluiting van de OM-deal, inclusief de oriënterende fase, de diverse dealbesprekingen én de kluisverhoren, hoort integraal te worden gerekend tot het vertrouwelijk overleg als bedoeld in artikel 226h lid 1 Sv. De verbaliseringsplicht ex artikel 152 Sv kent immers uitzonderingen op grond van opsporingsbelangen en uit de artikelen 226g tweede en derde lid, evenals artikel 226h lid 4 Sv, volgt dat de rechter-commissaris en de zittingsrechter alleen de OM-deal en niet de totstandkoming daarvan toetst. Het voortraject wordt pas van belang, als er tijdens het strafproces onduidelijkheid bestaat over de interpretatie van de OM-deal.
Kluisverklaringen zijn geen processtukken, ook niet indien een OM-deal volgt, en behoeven (dus) op zich geen deel uit te maken van het procesdossier. De kluisverklaringen dienen alleen om de omvang en reikwijdte van de toekomstige verklaringsplicht van de getuige te bepalen en om zijn betrouwbaarheid te beoordelen, alsmede voor de beoordeling waar de getuige zelf voor vervolgd moet worden en wat een passende eis is. Het primaire doel is dus niet om als bewijs te dienen. De onderhavige kluisverklaringen zijn later, in de vorm van zakelijk weergaven, aan de overeenkomst gehecht, teneinde de verklaringsplicht van [medeverdachte 7] nader te omschrijven en aldus in het dossier gevoegd. De Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken schrijft ook slechts voor dat de inhoud en strekking van de verklaringen van de getuige globaal worden vastgelegd. Dat in het onderhavige geval bandopnamen van de kluisverhoren zijn gemaakt had, kort gezegd, te maken met de persoon van [medeverdachte 7] en de hoeveelheid en zwaarte van de zaken. De Aanwijzing Auditief en audiovisueel registreren van verhoren van aangevers, getuigen en verdachten is niet van toepassing op kluisverhoren.
De weglatingsafspraak past derhalve binnen de wettelijke kaders en het openbaar ministerie heeft dienaangaande een weloverwogen en verantwoorde beslissing genomen. De Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken staat ook toe dat dealgetuigen geen volledige openheid van zaken hoeven te geven over andere bij de zaken betrokken verdachten, nu zij slechts over hun eigen rol volledige openheid van zaken moeten geven. De onderhavige OM-deal stelt ook alleen als eis dat [medeverdachte 7] volledig verklaart over daarin (in de kluisverklaringen voorkomende) genoemde verdachten, dus niet over de dealfeiten. De [persoon 12]-informatie kon buiten het procesdossier blijven, omdat dit vertrouwelijke informatie betrof over het tactisch gebruik waarvan geen overeenstemming was bereikt. Dan kan dergelijke informatie op basis van een zorgvuldige belangenafweging en/of artikel 226h lid 4 Sv in de kluis blijven. Ook onderdelen van kluisverklaringen waarover geen overeenstemming is bereikt zijn geen processtukken. Onderbouwing van dit standpunt kan ook worden gevonden in het Wetsvoorstel herziening regels processtukken dat, zo valt uit de wetsgeschiedenis op te maken, niet ziet op kluisverklaringen.
Bij de toe te passen belangenafweging (met verwijzing naar EHRM-uitspraken zoals de zaken Jasper en Fitt), is voorts terecht de doorslag gegeven aan de legitieme veiligheidsbelangen van de getuige en zijn naasten, alsmede de zwaarwegende opsporingsbelangen die met het sluiten van de deal gemoeid waren, te weten: de aanhouding en vervolging van rond de 15 verdachten in 14 liquidatiezaken, alsmede het voorkomen van nieuwe liquidaties.
De [persoon 12]-verklaringen bevatten voorts geen voor de [X]-verdachten ontlastend materiaal en werpen niet een zodanig licht op de wél te verstrekken verklaringen dat deze door niet verstrekking van de [persoon 12]-verklaringen gedenatureerd zouden worden.
De toenmalige CIE-officier is ook heel zorgvuldig te werk gegaan en heeft het proces op de voet gevolgd, teneinde te bezien of de bij aanvang gemaakte belangenafweging door nieuwe ontwikkelingen anders zou moeten uitvallen en de weggehouden informatie alsnog ingebracht zou moeten worden, welke situatie zich niet heeft voorgedaan.
De [persoon 12]-onderdelen zijn niet opgenomen in de OM-deal of de ingebrachte kluisverklaringen als logisch gevolg van de weglatingsafspraak en evenzo vanzelfsprekend niet in de later aan het dossier gevoegde letterlijke uitwerkingen van die kluisverklaringen. Het openbaar ministerie was immers jegens [medeverdachte 7] gehouden de toezegging tot vertrouwelijkheid in verband met diens veiligheid gestand te doen.
Omdat de afspraak tot slot geen deel uitmaakt van de OM-deal hoefde deze ook niet aan de rechter-commissaris te worden voorgelegd in het kader van de door deze uit te voeren rechtmatigheidtoets. Er is op basis van de huidige regeling geen wettelijke mogelijkheid voor de rechter-commissaris (uitgezonderd informatie over getuigenbescherming) om informatie die hij krijgt van de officier van justitie die de rechtmatigheidtoets vordert, weg te houden bij procespartijen. Dat maakt dat de officier van justitie niet méér informatie met de rechter-commissaris kan delen dan aan procespartijen kan worden verstrekt.
Het openbaar ministerie concludeert dat het feitelijk over het voortraject met [medeverdachte 7] vergaand en genoegzaam verantwoording heeft afgelegd en dat waar mogelijk volledige opening van zaken is gegeven. De meeste kluisverklaringen zijn op enig moment letterlijk uitgewerkt. Juist is dat een deel van de stukken eerst op last van de rechtbank en na toetsing door de rechter-commissaris aan het dossier is toegevoegd. Dat het openbaar ministerie met tegenzin aan deze opdrachten van de rechtbank heeft voldaan, heeft te maken met zwaarwegende, andere belangen dan die van de verdediging, waarvoor het ook heeft te waken. Het openbaar ministerie wilde de op basis van de wet aan de getuige gedane toezeggingen van vertrouwelijkheid gestand doen. Het niet geopenbaarde onderdeel van het vertrouwelijk overleg als bedoeld in artikel 226h lid 1 Sv laat zich vergelijken met het fenomeen kluisverklaring dat evenmin tot de processtukken behoort.
Overeenkomst ex art. 226g Sv in dit geval mogelijk?
Gelet op de wetsgeschiedenis is het maken van een afspraak als de onderhavige met de verdachte alleen toelaatbaar als uiterste redmiddel in zaken van georganiseerde criminaliteit of in zaken van leven en dood. De rechtbank dient, mede op basis van de gevoerde verweren, allereerst te beoordelen of de overeenkomst met [medeverdachte 7] dringend noodzakelijk was om de opsporing, voorkoming of beëindiging van feiten mogelijk te maken die anders niet of niet tijdig zou plaatsvinden, of er een redelijke verhouding was tussen het belang van de te verkrijgen informatie en de te leveren tegenprestatie en of de overeenkomst ook overigens binnen de grenzen van het recht is gebleven.
De rechtbank stelt vast dat de verklaringen van [medeverdachte 7] betrekking hebben op misdrijven als bedoeld in artikel 226g, eerste lid, Sv. De rechtbank is verder van oordeel dat het openbaar ministerie het op goede gronden dringend noodzakelijk heeft geacht om tot een overeenkomst met [medeverdachte 7] te komen. [medeverdachte 7] kon immers verklaren over een aantal voltooide levensdelicten waarvan de opsporing zonder zijn verklaringen niet binnen afzienbare tijd mogelijk was geweest. Verder kon hij verklaren over een aantal voorgenomen levensdelicten die bij tijdige aanhouding van de personen over wie hij verklaarde wellicht voorkomen zouden kunnen worden. Zijn verklaringen betroffen niet alleen vermeende uitvoerders en vermeende tussenpersonen, maar ook vermeende opdrachtgevers. Het ligt voor de hand dat een getuige die zo veelomvattend over een reeks van al dan niet voltooide levensdelicten kan verklaren, zelf veelal ook ernstige strafbare feiten en mogelijk één of meer levensdelicten zal hebben begaan. De wetgever heeft de mogelijkheid van een overeenkomst met een criminele getuige echter juist met het oog op de bestrijding van zeer ernstige criminaliteit in het leven geroepen. Naar het oordeel van de rechtbank staat het feit dat [medeverdachte 7] stelde zelf bij meerdere pogingen tot levensdelicten en één voltooide moord betrokken te zijn geweest, dan ook niet in de weg aan een overeenkomst ex artikel 226g Sv. Onder deze omstandigheden heeft het openbaar ministerie zonder overschrijding van de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit een overeenkomst met [medeverdachte 7] kunnen sluiten waarbij hem de maximaal mogelijke strafkorting werd toegezegd.
De verdediging heeft niet bestreden dat het openbaar ministerie met [medeverdachte 7] tot een overeenkomst heeft kunnen komen. Zij acht de uiteindelijke overeenkomst echter onrechtmatig waar het gaat om de vaststelling van de aan [medeverdachte 7] ten laste te leggen feiten, de toegezegde strafeis en het achterwege laten van een ontnemingsvordering.
Het openbaar ministerie heeft hier tegenover gesteld dat het op al deze punten rechtmatig gebruik heeft gemaakt van het opportuniteitsbeginsel. Om die reden zal de rechtbank vóórdat zij overgaat tot bespreking van de door de verdediging benoemde punten, eerst stilstaan bij de vraag in hoeverre het openbaar ministerie bij de toenmalige (zijnde ook de huidige) stand van het recht ruimte had om ten opzichte van een getuige met wie een overeenkomst ex art. 226g Sv wordt overwogen, het opportuniteitsbeginsel toe te passen. In het geval van [medeverdachte 7] is in het bijzonder van belang of het openbaar ministerie bevoegd is om naast de toezegging als bedoeld in artikel 226g Sv geheel of gedeeltelijk af te zien van een ontnemingsvordering. Met betrekking tot die vraag overweegt de rechtbank als volgt.
Verhouding overeenkomst ex art. 226g Sv en reguliere bevoegdheden openbaar ministerie
Juridisch kader
Wetsgeschiedenis
De artikelen 226g t/m 226l Sv en 44a Sr (verder: de kroongetuigenregeling) en een groot aantal andere strafvorderlijke bepalingen zijn tot stand gebracht naar aanleiding van het rapport Inzake Opsporing van de Parlementaire Enquetecommissie Opsporingsmethoden (hierna: Commissie Van Traa). Deze Commissie constateerde dat in de opsporingspraktijk tal van ingrijpende en soms ook discutabele opsporingsmethoden werden gehanteerd waarvoor geen wettelijke grondslag bestond, dat de legitimiteit van de rechtshandhaving in het geding was en dat opsporing in de toekomst zou moeten plaatsvinden op de wijze bij de wet voorzien. De rechter zou de toepassing van het gebruik van de gehanteerde opsporingsmethodes aan de wettelijke normering moeten toetsen. Om deze toetsing mogelijk te maken, zou het gebruik van opsporingsmethoden expliciet moeten worden vastgelegd.
De latere Commissie Kalsbeek onderstreepte in het rapport Uitvoering aanbevelingen enquêtecommissie opsporingsmethoden deze noties en merkte daarnaast op dat opsporingsmethodes doelmatig dienden te worden gebruikt en dienden bij te dragen aan een effectieve bestrijding van de criminaliteit. Organisaties in de opsporing dienden zorg te dragen voor de geloofwaardigheid en legitimiteit van de criminaliteitsbestrijding.
Binnen het parlement is de omvang van mogelijke toezeggingen aan kroongetuigen en de wettelijke verankering hiervan frequent voorwerp geweest van debat. Belangrijk punt daarbij was of de officier van justitie, behalve de in het wetsvoorstel neergelegde mogelijkheid tot vermindering van de strafeis, op basis van zijn reguliere bevoegdheden ook andere toezeggingen zou mogen doen aan de potentiële getuige en zo ja, of daarvoor een aparte formeelwettelijke grondslag nodig was.
Aanvankelijk was de Tweede Kamer van oordeel dat aan een getuige uitsluitend verlaging van de strafeis zou mogen worden toegezegd. Op basis van dit oordeel, dat was verwoord in het wetsvoorstel Toezeggingen aan getuigen in strafzaken, was ook de Tijdelijke aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken d.d. 13 juli 2001 gebaseerd. Bij brief van 5 februari 2003 liet het College van Procureurs-Generaal echter aan de Minister weten dat de Tijdelijke aanwijzing het openbaar ministerie te zeer in zijn mogelijkheden beperkte om ernstige strafzaken tot een goed einde te brengen en stelde een werkgroep in om na te gaan in welke mate verruiming of versoepeling wenselijk en mogelijk was. Deze werkgroep bracht medio 2004 een advies uit over toezeggingen aan getuigen in strafzaken, waarin werd aanbevolen een groot aantal andere toezeggingen aan criminele getuigen mogelijk te maken.
Het ging hier om toezeggingen inzake sepot, inhoud en omvang van de tenlastelegging, intrekking van uitleverings- of overleveringsverzoek, afzien van het vorderen van bijkomende straffen of maatregelen, waaronder ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, bemiddeling naar derden, het in Nederland mogen ondergaan van een in het buitenlang opgelegde vrijheidsstraf, een financiële beloning, alsmede een combinatie van dit soort prestaties.
De minister nam een deel van de voorstellen van het CPG over en gaf in een brief aan de Tweede Kamer aan welke andere toezeggingen dan strafvermindering aan een criminele getuige zouden moeten kunnen worden gedaan. Het ging daarbij om de hoogte van het te ontnemen wederrechtelijk verkregen voordeel, gunstbetoon en de intrekking van een Nederlands uitleveringsverzoek of EAB. De minister meende dat dergelijke toezeggingen konden worden gedaan onder gebruikmaking van reguliere bevoegdheden die het openbaar ministerie al had. Naar zijn oordeel zou in een verruimde aanwijzing van het CPG moeten worden vastgelegd of en in hoeverre het openbaar ministerie deze bevoegdheden zou kunnen gebruiken om met potentiële getuigen tot overeenstemming te komen.
Binnen de Tweede Kamer is in september 2004 uitvoerig gedebatteerd over dit standpunt van de minister.
De rechtbank moet thans de vraag beantwoorden of de OM-deal met [medeverdachte 7] binnen de grenzen van het recht is gebleven.
De rechter dient de rechtmatigheid van een OM-deal te beoordelen aan de hand van de feiten en omstandigheden op het moment dat de overeenkomst tussen partijen tot stand kwam. Feiten en omstandigheden die na de totstandkoming van de OM-deal hebben plaatsgevonden, zoals de ontwikkelingen in de zaken [persoon 8] en [persoon 9], kunnen de rechtmatigheid van de OM-deal niet aantasten.
De rechtbank zal achtereenvolgens ingaan op de omvang van de vervolging, de basisstrafeis en het achterwege laten van een ontnemingsvordering.
Omvang van de vervolging
Over de omvang van de vervolging overweegt de rechtbank als volgt.
Ten aanzien van iedere verdachte geldt als uitgangspunt dat het openbaar ministerie beslist voor welke feiten een vervolging opportuun is (art. 167, tweede lid, Sv). Het openbaar ministerie houdt daarbij rekening met alle omstandigheden van het geval en heeft een ruime beoordelingsvrijheid. Die beoordelingsvrijheid is in het geval van een potentiële kroongetuige niet anders dan in geval van een reguliere verdachte. In artikel 226g Sv wordt immers de toepasselijkheid van artikel 167, tweede lid, Sv niet uitgesloten en evenmin valt artikel 226g Sv op te vatten als een lex specialis ten opzichte van artikel 167, tweede lid, Sv.
Bij de beoordeling door het openbaar ministerie of vervolging van een verdachte voor een bepaald strafbaar feit opportuun is spelen in ieder geval de aard van het feit, de bewijsbaarheid van het feit en het algemeen belang een rol. Ook in geval van een potentiële kroongetuige is de afweging daarvan bij uitstek een taak van het openbaar ministerie. De rechter die de overeenkomst met een kroongetuige toetst, dient deze afweging in beginsel te eerbiedigen. Het is niet de taak van die rechter om zelf te bepalen voor welke feiten de kroongetuige zou moeten worden vervolgd en welke strafeis bij die vervolging zou passen.
Wel dient de rechter, gelet op de geldende wet- en regelgeving, te toetsen of er geen sprake is geweest van onderhandelingen met de getuige over het aantal ten laste te leggen feiten en de kwalificatie daarvan (zgn. plea bargaining) en of niet in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid aan de getuige is toegezegd af te zien van vervolging voor bepaalde feiten. In dat geval zou er immers sprake kunnen zijn van een niet toegestane toezegging in de zin van de Aanwijzing.
De rechtbank stelt vast dat is gesteld noch gebleken dat [medeverdachte 7] en het openbaar ministerie hebben onderhandeld over de ten laste te leggen feiten. Het openbaar ministerie heeft herhaaldelijk verklaard dat de vervolgingsbeslissing een resultante is geweest van intern overleg en dat het resultaat daarvan aan [medeverdachte 7] is medegedeeld. [medeverdachte 7] heeft zich eveneens in die zin uitgelaten, terwijl ook het gespreksverslag van de CIE-officier De Haas van 22 november 2006 in die richting wijst. De rechtbank ziet dan ook geen aanwijzingen dat dit een onjuiste weergave van de gang van zaken is.
Evenmin is naar het oordeel van de rechtbank gebleken dat het achterwege laten van vervolging van [medeverdachte 7] voor bepaalde feiten waarover hij heeft verklaard (met name de zaken [persoon 11], [persoon 10] en [persoon 6]), is te duiden als een verboden toezegging. Daartoe overweegt de rechtbank als volgt.
Artikel 226g, tweede lid, schrijft voor dat in de overeenkomst met een kroongetuige wordt vastgelegd voor welke feiten de getuige zelf zal worden vervolgd. Dat betekent dat het openbaar ministerie de strafbaarheid van het feit, de kans op een veroordeling en aspecten van algemeen belang naar de stand van zaken van dat moment moet inschatten. Vanuit een oogpunt van algemeen belang is niet onbegrijpelijk dat het openbaar ministerie de vervolging van de potentiële kroongetuige beperkt tot feiten waarvoor reeds op dat moment voldoende bewijs voorhanden lijkt te zijn. Wanneer het openbaar ministerie een kroongetuige ook zou moeten vervolgen voor feiten waarin de bewijspositie dubieus is, of zich het recht zou moeten voorbehouden in een later stadium voor meer feiten te vervolgen, zouden de te verwachten veroordeling en de straf(eis) uiterst onzeker worden. Het nuttig effect van de kroongetuigenregeling zou in die interpretatie ernstig worden aangetast. De rechtbank acht de beslissing van het openbaar ministerie om [medeverdachte 7] alleen te vervolgen in bewijstechnisch stevig ogende zaken dan ook rechtmatig.
Los hiervan heeft het openbaar ministerie ten tijde van de totstandkoming van de overeenkomst geoordeeld dat in de zaken [persoon 11], [persoon 10] en [persoon 6] de grens van strafbaarheid (nog net) niet werd bereikt. De rechtbank acht deze beoordeling in de zaak [persoon 6] weliswaar voor (enige) discussie vatbaar, maar niet zo kennelijk onjuist dat het achterwege laten van vervolging voor dit feit moet worden opgevat als een verkapte verboden toezegging voor het afleggen van verklaringen.
De basisstrafeis
Ook voor de tegen een kroongetuige te formuleren basisstrafeis geldt dat het openbaar ministerie een ruime beoordelingsvrijheid heeft welke de rechter heeft te eerbiedigen. Op voorhand kan echter niet worden uitgesloten dat een toegezegde basisstrafeis zo onbegrijpelijk laag is dat het verschil met een reguliere strafeis niet anders kan worden opgevat dan als tegenprestatie voor af te leggen verklaringen. De rechter dient in verband daarmee te toetsen of het openbaar ministerie, gelet op alle omstandigheden van het geval en met inachtneming van zijn ruime beoordelingsvrijheid, in redelijkheid tot de toegezegde basisstrafeis heeft kunnen komen.
De verdediging stelt dat de tegen [medeverdachte 7] geformuleerde basisstrafeis van 16 jaren verhoudingsgewijs zo laag is dat kennelijk sprake is van een verkapte toezegging voor het afleggen van verklaringen. De rechtbank overweegt op dit punt als volgt.
Bij de vaststelling van de basisstrafeis heeft het openbaar ministerie in de eerste plaats de ernst van de feiten ingewogen. Het openbaar ministerie betrok daarbij dat voor de aan [medeverdachte 7] ten laste gelegde feiten, die alle dateren van voor 1 februari 2006, als tijdelijke vrijheidsstraf ten hoogste een gevangenisstraf van 20 jaren zou kunnen worden opgelegd. Daarnaast is ingewogen dat er, voordat [medeverdachte 7] ging verklaren, geen enkele reden was om hem in verband te brengen met de feiten waarover hij verklaarde, en dat hij uit het criminele milieu wilde stappen.
De verdediging heeft gesteld dat de hoedanigheid van zelfmelder al is verwerkt in de halvering van de strafeis en niet ook nog mag meetellen bij de vaststelling van de basisstrafeis. De rechtbank kan de verdediging hierin niet volgen. De regel dat de strafeis voor een kroongetuige met ten hoogste de helft mag worden verminderd heeft ook betrekking op de verdachte die, nadat hij is aangehouden, probeert zijn procespositie te verbeteren door een overeenkomst te sluiten tot het afleggen van verklaringen tegen andere personen. De rechtbank ziet geen enkele reden waarom in het voordeel van een kroongetuige die nog geen verdachte was, niet zou mogen meewegen dat hij zichzelf heeft gemeld. Dit is immers een omstandigheid die bij de bepaling van de strafeis jegens andere verdachten ook pleegt te worden meegewogen. Dat [medeverdachte 7] mogelijk ook is gaan verklaren uit angst dat hij op enig moment toch verdacht zou worden van betrokkenheid bij de moord op [persoon 4] maakt niet dat het openbaar ministerie aan het feit dat [medeverdachte 7] zichzelf heeft gemeld terwijl hij nog geen verdachte was, geen betekenis had mogen hechten.
De verdediging heeft voorts vraagtekens geplaatst bij de ernst van de wens van [medeverdachte 7] om het criminele milieu te verlaten.
De verdediging heeft zich in grote lijnen aangesloten bij het materiële toetsingskader van de rechtbank, maar meent dat het openbaar ministerie, toen het de OM-deal ter toetsing aan de rechter-commissaris voorlegde, ook de tot op dat moment overeengekomen getuigenbeschermingsmaatregelen had moeten voorleggen.
De rechtbank verwerpt deze stelling van de verdediging. Dat niet op voorhand volledig valt uit te sluiten dat in het getuigenbeschermingstraject onregelmatigheden plaatsvinden die van invloed kunnen zijn op het strafproces, wil niet zeggen dat het getuigenbeschermingstraject steeds onderdeel dient uit te maken van een rechtmatigheidstoetsing door de strafrechter. Het getuigenbeschermingstraject maakt immers geen deel uit van het voorbereidend onderzoek als bedoeld in artikel 132 Sv of van het optreden van het openbaar ministerie binnen de strafvorderlijke procedure.
Op het openbaar ministerie rust bij de huidige (en destijds geldende) stand van het recht dan ook niet de rechtsplicht om de hoofdlijnen van de te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen of belangrijke wijzigingen in de afspraken hierover ter toetsing aan de rechter-commissaris voor te leggen. De rechter-commissaris toetst op grond van artikel 226g, derde lid, Sv immers uitsluitend de rechtmatigheid van de voorgenomen afspraak als bedoeld in artikel 226g, tweede lid, dat wil zeggen de afspraak tot het afleggen van verklaringen over bepaalde misdrijven in ruil voor de toezegging van de officier van justitie, een vordering in te dienen tot strafvermindering ex art. 44a Sr voor omschreven strafbare feiten van de getuige, waaronder, naar de rechtbank afleidt uit het arrest van de Hoge Raad van 13 maart 2012, LJN BU8741, mede te begrijpen eventueel in dat verband opkomende andere kwesties die rechtstreeks verband houden met de beslissingen als bedoeld in de art. 348 en 350 Sv. Bij die toetsing betrekt de rechter-commissaris de dringende noodzaak en het belang van het verkrijgen van de door de getuige af te leggen verklaring (art. 226h, tweede lid, Sv). De officier van justitie verschaft de rechter-commissaris de gegevens die de rechter-commissaris voor die toetsing nodig heeft. Bijzonderheden over te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen horen hierbij in beginsel niet, aangezien het getuigenbeschermingstraject als regel niet van belang is voor enige in de strafzaak te nemen beslissing.
De rechtbank wijst er in dit verband op dat de te toetsen afspraak als bedoeld in artikel 226g, tweede lid, omvat de inhoud van de toezegging van de officier van justitie, terwijl volgens artikel 226l Sv niet de officier van justitie maar de Minister van Justitie getuigenbeschermingsmaatregelen treft. Ook hierom kan de rechtmatigheidstoetsing door de rechter-commissaris binnen de systematiek van de wet niet mede zien op getroffen getuigenbeschermingsmaatregelen.
Met de bepaling in artikel 226j, derde lid, Sv., dat de rechter-commissaris aan de verdediging geen mededelingen hoeft te doen over de getuigenbeschermingsmaatregelen, welke bepaling in het wetsvoorstel is opgenomen vóórdat de laatste volzin aan artikel 226g, eerste lid, Sv. werd toegevoegd, heeft de wetgever dan kennelijk willen benadrukken dat, mocht de rechter-commissaris om enige reden toch bekend raken met de inhoud van de getuigenbeschermingsmaatregelen, deze geheim moeten blijven, mede omdat zij in de regel niet van belang zijn voor de rechtmatigheid van de overeenkomst.
Als de rechter-commissaris in dit concrete geval ten behoeve van zijn rechtmatigheidstoetsing om enige reden behoefte zou hebben gehad aan inzicht in de jegens [medeverdachte 7] te treffen getuigenbeschermingsmaatregelen, had het op zijn weg gelegen het openbaar ministerie hiernaar te vragen. Van een dergelijke vraag is niet gebleken.
Gelet op al het bovenstaande verwerpt de rechtbank de stelling van de verdediging dat het openbaar ministerie, door de rechter-commissaris in het kader van de toetsing van de rechtmatigheid van de deal met [medeverdachte 7] niet op de hoogte te stellen van de stand van zaken op het gebied van getuigenbescherming, enige rechtsregel heeft geschonden.
De rechtbank verwerpt verder de stelling van de verdediging dat het openbaar ministerie op het punt van getuigenbescherming uit zichzelf transparant zou moeten zijn. In beginsel dient het openbaar ministerie getuigenbeschermingsmaatregelen nu juist geheim te houden. Het hoeft hierover in het strafproces pas informatie te verstrekken indien en voor zover de strafrechter hierom vraagt. Het openbaar ministerie heeft in casu toereikend aan die verplichting voldaan. De in de processen-verbaal van 8 juni 2009 en 9 april 2010 verstrekte informatie was globaal, maar dat deze onjuist en misleidend is geweest omdat onvoldoende helderheid werd verschaft over de hoofdlijnenovereenkomst van 2 juni 2009 heeft de rechtbank niet kunnen vaststellen. In dit verband is mede van belang dat het openbaar ministerie zich steeds gemotiveerd op het standpunt heeft gesteld dat kwesties rondom de getuigenbescherming van [medeverdachte 7] niet van belang waren voor enige door de strafrechter te nemen beslissing, welk standpunt langdurig en intensief voorwerp van debat is geweest. Bij tussenbeslissing van 9 juni 2009 heeft de rechtbank geoordeeld dat zolang de prestatie in het kader van de getuigenbescherming er één is waartoe het openbaar ministerie met het oog op de gerechtvaardigde veiligheidsbelangen van de getuige in redelijkheid heeft kunnen komen, er geen sprake is van een prestatie die kan worden beschouwd als een (financiële) tegenprestatie voor het afleggen van verklaringen. Bij tussenbeslissing van 27 april 2010 heeft de rechtbank geoordeeld dat slechts toezeggingen van vóór het afleggen of ondertekenen van de kluisverklaringen voor de toepassing van artikel 359a Sv mogelijk van belang konden zijn. Nog twee jaar later, bij tussenbeslissing van 16 april 2012, heeft de rechtbank geoordeeld dat ook de toelaatbaarheid van toezeggingen over getuigenbescherming van na het afleggen of ondertekenen van de kluisverklaringen ter beoordeling van de rechtbank kunnen zijn omdat daarmee feitelijk het voortduren van de verklaringsbereidheid van de getuige wordt veiliggesteld. Pas vanaf die laatste tussenbeslissing moest het openbaar ministerie ervan uitgaan dat de hoofdlijnenovereenkomst van 2 juni 2009 mogelijk relevant kon zijn voor het proces [X]. Ook om die reden kunnen de processen-verbaal van 8 juni 2009 en 9 april 2010 niet vanwege hun globale niveau als misleidend worden beschouwd.
Met betrekking tot de klacht van de verdediging dat onder de vlag van getuigenbescherming aan [medeverdachte 7] een ongeoorloofde financiële beloning is toegezegd voor het afleggen van verklaringen, overweegt de rechtbank als volgt. In casu is komen vast te staan dat aan [medeverdachte 7] op 2 juni 2009 gemaximeerde leningen zijn toegezegd voor de aankoop van een woning en/of een bedrijf. Een impasse tussen de Staat en [medeverdachte 7] is ontstaan doordat de Staat deze leningen uitsluitend wilde verstrekken na voorafgaande inzage en beoordeling van alle relevante gegevens door de Staat, waarbij de Staat zich de mogelijkheid voorbehield de koopsommen rechtstreeks aan de verkopers te voldoen. Verder zal [medeverdachte 7] gedurende tien jaren een financiële voorziening ontvangen die bestaat uit een inkomenscomponent en een veiligheidskostencomponent. Kennelijk dient [medeverdachte 7] hierover, zeer tegen zijn zin, belasting te betalen.
Voor zover de in de NOS-berichtgeving genoemde bedragen en terugbetalingsfaciliteiten juist zouden zijn, komt het aan [medeverdachte 7] verleende getuigenbeschermingspakket de rechtbank zeker royaal voor. De rechtbank constateert voorts met de verdediging dat de wetgever een situatie waarin de getuige op kosten van de Staat zelf in zijn veiligheid zou voorzien, niet voor ogen lijkt te hebben gehad.
De rechtbank constateert dat in de kern het debat tussen partijen zich concentreert rondom de vraag wat de mate van transparantie moet zijn die het openbaar ministerie heeft te betrachten over een kroongetuige(deal) in verband met de fase voorafgaand aan de totstandkoming van de OM-deal. Daarmee hangt samen de vraag of alle gesprekken en alle zaaksrelevante uitlatingen van de kroongetuige uit die voorfase kenbaar moeten zijn gemaakt in het procesdossier. En spiegelbeeld daarvan is de vraag of, en zo ja in hoeverre, bepaalde informatie door het openbaar ministerie kan worden onthouden aan verdediging en zittingsrechter. Meer specifiek gaat het om de vraag naar de juridische status van kluisverklaringen en andere stukken uit die voorfase en hoe de weglatingsafspraak binnen dit geheel moet worden geduid.
Voor de beoordeling van deze vragen is het navolgende juridisch toetsingskader relevant, zoals dat gold ten tijde van het maken van de OM-deal en weglatingsafspraak. Het gaat dan over de verbaliseringsplicht en dossiervorming, alsmede de bijzondere positie van de kroongetuige.
Per 1 januari 2013 is een nieuwe wettelijke regeling in werking getreden, waarbij een aantal onderdelen van dat juridisch kader wettelijke verankering heeft gevonden. Voor zover relevant en het openbaar ministerie er een beroep op doet, zal de rechtbank hier ook aandacht aan besteden.
Juridisch toetsingskader
Verbaliseringsplicht en dossiervorming
Algemeen
Het belang dat is gemoeid met de samenstelling van het procesdossier is de garantie van een eerlijk proces, waarin de betrokkenen in gelijke mate beschikken over het materiaal dat relevant is voor de te nemen beslissingen. Voor de verdachte is de samenstelling van het procesdossier van groot belang. Niet alleen om zich een beeld te kunnen vormen van de belastende en ontlastende informatie die te zijnen aanzien bestaat. Het stelt hem ook in de gelegenheid zijn verdediging daarnaar in te richten en invloed uit te oefenen op de loop van het onderzoek.
Voor de beantwoording van de vraag wie het procesdossier samenstelt, wat processtukken zijn en welke informatie uit het procesdossier mag blijven, ontbrak ten tijde van het geding een algemene wettelijke regeling. Het Wetboek van Strafvordering kende, afgezien van de algemene bepalingen voor tijdelijke onthouding van processtukken (art. 30 ev Sv) en de verbaliseringsverplichting, een gering aantal wettelijke voorschriften waarin permanente afscherming van bepaalde gevoelige informatie door de rechter-commissaris in bijzondere gevallen is toegestaan. Het gaat dan bijvoorbeeld om de permanente afscherming van de identiteit van bedreigde getuigen (art. 226a ev Sv) en afgeschermde getuigen (art. 226m ev Sv). Ook voorziet artikel 187d Sv in de mogelijkheid voor de rechter-commissaris om bepaalde informatie waarover getuigen zijn gehoord af te schermen. Daarnaast bevat de wettelijke kroongetuigenregeling één specifieke bepaling in verband met dossieropbouw, te weten artikel 226h lid 4 Sv, waarover hierna meer.
Aan de basis van dossiervorming in strafzaken ligt de verbaliseringsplicht van de opsporingsambtenaar zoals vervat in de artikelen 152 en 155 Sv en nader vormgegeven in de jurisprudentie. Uitgangspunt daarbij is dat van voor enige door de rechter in het eindonderzoek te nemen beslissing relevante informatie telkens proces-verbaal wordt opgemaakt. Belangen van derden en/of van verdere bruikbaarheid van een opsporingsmethode vormen op zichzelf onvoldoende grond om het opmaken van proces-verbaal achterwege te laten, nu aan die belangen tegemoet kan worden gekomen door de wijze waarop de desbetreffende verrichtingen en bevindingen in het proces-verbaal worden gerelateerd. Dit kan wel reden zijn om een proces-verbaal niet onnodig gedetailleerd te maken.
Dit uitgangspunt is ook nader uitgewerkt in bijvoorbeeld artikel 126aa Sv en de Aanwijzing opsporingsbevoegdheden. Deze regelgeving, die ziet op bevoegdheden die soms diep ingrijpen op de persoonlijke levenssfeer van burgers, is voortgekomen uit de noodzaak om aan geheime trajecten een einde te maken en de opsporingspraktijk te dwingen meer inzicht te verschaffen in en verantwoording af te leggen van opsporingsactiviteiten, ook in de concrete strafzaak. Uit deze regelgeving volgt dat indien de toepassing van een bijzondere opsporingsbevoegdheid een relevant resultaat (in be- of ontlastende zin) heeft opgeleverd, dit resultaat in een proces-verbaal wordt vervat en aan het dossier moet worden gevoegd. Daarbij kunnen bijzondere belangen, zoals de afscherming van methodieken en middelen of de bescherming van de veiligheid van personen, een minder gedetailleerde verantwoording rechtvaardigen. Dit mag er echter niet toe leiden dat de rechter aan de hand van het samengestelde dossier niet meer kan beoordelen of de opsporing overeenkomstig de relevante rechtsregels heeft plaatsgevonden.
Eenzelfde relevantiecriterium is terug te vinden in vaste jurisprudentie rondom de bepalingen over tijdelijke onthouding van processtukken (zgn. Dev Sol-jurisprudentie). Hieruit volgt dat het procesdossier primair onder leiding en in opdracht van de officier van justitie wordt aangelegd uit het onderzoeksdossier. Alle vastgelegde gegevens die van invloed kunnen zijn op enige door de rechter - op de voet van de artikelen 348 en 350 Sv - te nemen beslissing moeten daarbij uit het dossier kenbaar zijn. De officier van justitie voegt wat betreft de bewijsvraag de stukken aan het procesdossier toe, inhoudende de resultaten van het opsporingsonderzoek die van invloed kunnen zijn op de beoordeling van het bewijs. In gevolge het uitgangspunt dat het strafproces de materiële waarheidsvinding dient, gaat het daarbij niet alleen om stukken die van belang kunnen zijn in voor verdachte belastende zin, maar uiteraard ook om stukken die redelijkerwijs van belang zouden kunnen zijn in voor hem ontlastende zin.
Wat betreft het begrip processtuk wordt in deze jurisprudentie vervolgens onderscheid gemaakt tussen enerzijds processtukken en anderzijds een niet specifiek afgebakende categorie van bescheiden, voorwerpen en andere gegevensdragers. Bij processtukken gaat het om de door politie en justitie gegenereerde resultaten van feitenonderzoek, neergelegd in de vorm van wettige bewijsmiddelen. De andere gegevensdragers zien op de aanleiding van dat onderzoek en de middelen en methoden met behulp waarvan die onderzoeksresultaten tot stand zijn gekomen, waarvan andere documenten en gegevensdragers zouden kunnen getuigen. Tot deze categorie wordt dan bijvoorbeeld onder meer gerekend verklaringen van anonieme CIE-informanten voor zover zij enkel de aanleiding zijn geweest voor nader onderzoek en niet het (tot bewijs gebezigde) resultaat van dat onderzoek.
Dit onderscheid heeft consequenties voor het recht op kennisneming. Kennisneming van processtukken mag, behoudens hier niet ter zake doende uitzonderingen voor beperkte duur, aan de verdachte en zijn raadsman niet worden onthouden. Van de processtukken worden ook afschriften verstrekt. Ten aanzien van genoemde tweede categorie gegevensdragers geldt dat, indien de verdediging de betrouwbaarheid of rechtmatigheid van de verkrijging van enig bewijsmiddel (deugdelijk gemotiveerd) aanvecht, beginselen van een behoorlijke procesorde meebrengen dat de verdediging in beginsel de kennisneming van voor de beoordeling van die vragen van belang zijnde, niet tot de processtukken behorende, documenten ook niet mag worden onthouden. Dat brengt echter niet zonder meer aanspraak op kennisneming of afschrift met zich mee. Hier is een belangenafweging op zijn plaats. Soms is beluisteren of inzage afdoende of kan kennisneming helemaal achterwege blijven. Zo is in de jurisprudentie aanvaard dat op zich geen openheid van zaken hoeft te worden gegeven over een methode van opsporing of over de identiteit van een anonieme CIE-informant.
Uit het onderzoek ter terechtzitting is gebleken dat de behandeling van de vordering van de benadeelde partij M. en [persoon 103] zich leent voor behandeling in het strafgeding. Tevens is komen vast te staan dat de benadeelde partij als gevolg van het hiervoor bewezen geachte feit rechtstreeks (materiële) schade heeft geleden. De rechtbank waardeert deze op een bedrag van € 680, 67 (zeshonderdtachtig euro en zevenenzestig cent). De vordering kan dan ook tot dat bedrag worden toegewezen.
Voorts dient de verdachte te worden veroordeeld in de kosten die de benadeelde partij heeft gemaakt en ten behoeve van de tenuitvoerlegging van deze uitspraak nog zal maken.
In het belang van [persoon 97] en [persoon 103] voornoemd wordt, als extra waarborg voor betaling aan laatstgenoemden, de maatregel van artikel 36f van het Wetboek van Strafrecht aan verdachte opgelegd.
K. Toepasselijke wettelijke voorschriften
De op te leggen straf en maatregel zijn gegrond op de artikelen 36f, 47, 63 en 289 van het Wetboek van Strafrecht.
Deze wettelijke voorschriften zijn toepasselijk zoals geldend ten tijde van het bewezen geachte.
De rechtbank komt op grond van het voorgaande tot de volgende beslissing.
L. Beslissing
Verklaart bewezen dat verdachte het ten laste gelegde heeft begaan zoals hiervoor onder F is vermeld.
Verklaart niet bewezen wat aan verdachte meer of anders is ten laste gelegd dan hiervoor is bewezen verklaard en spreekt verdachte daarvan vrij.
Het bewezen verklaarde levert op:
medeplegen van moord
Verklaart het bewezene strafbaar.
Verklaart verdachte daarvoor strafbaar.
Veroordeelt verdachte tot een levenslange gevangenisstraf.
Wijst toe de vordering van [persoon 97] en [persoon 103] tot € 680, 67 (zeshonderdtachtig euro en zevenenzestig cent).
Veroordeelt verdachte tot betaling van het toegewezen bedrag aan [persoon 97] en [persoon 103] voornoemd, behalve voor zover deze vordering al door of namens een ander of anderen is betaald.
Veroordeelt verdachte voorts in de kosten door de benadeelde partij gemaakt en ten behoeve van de tenuitvoerlegging van deze uitspraak nog te maken, tot op heden begroot op nihil.
Legt verdachte de verplichting op ten behoeve van [persoon 97] en [persoon 103], € 680, 67 (zeshonderdtachtig euro en zevenenzestig cent) aan de Staat te betalen.
Bepaalt dat, indien en voor zover verdachte aan een van de genoemde betalingsverplichtingen heeft voldaan, daarmee de andere is vervallen.
Dit vonnis is gewezen door:mr. F.C. Lauwaars, voorzitter,mrs. M.G. Tarlavski-Reurslag en M.A.H. van Dalen-van Bekkum, rechters,in tegenwoordigheid van mr. C.O. Markenstein en L. Creuwels, griffiers, en mr. R.H. Mulderije, rechter als bedoeld in artikel 6, derde lid, van de Wet RO,
en uitgesproken op de openbare terechtzitting van deze rechtbank van 29 januari 2013.
HR 4-1-2011, LJN BM 6673, ro. 3.2.2
TK 1998-1999, 26269, nrs. 4-5, pag. 59
TK 1998-1999, 26269, nr. 5
EK 2000/2001, 26294, 379
Stcrt. 20 juli 2001, nr. 138, pag. 8
Brief van 1 juli 2004, TK 2003/2004, 28017 en 26294, nr. 6
Handelingen 8-9-2004 pag. 96-6191 tot 96-6214
TK 2004-2005, 28017 en 26 294, nr. 8
EK 2004-2005, 26294 en 28017, E
Handelingen EK 10 mei 2005, pag. 25-1089”en 1090 : De CDA-fractie gaf te kennen dat haar oorspronkelijke twijfel op dit punt was vervallen door een advies van prof. Buruma, destijds hoogleraar strafrecht in Nijmegen, die de CDA-fractie “in zeer stellige bewoordingen heeft voorgehouden dat zij een vrees heeft die niet terecht is, omdat artikel 167 Sr nu eenmaal een zeer ruime bevoegdheid impliceert en alle andere beslissingen en bevoegdheden van het OM daar afgeleide van zijn.” Sommige andere fracties behielden twijfels op dit punt en de VVD-fractie pleitte voor spoedige aanvullende wetgeving omdat men er niet voor voelde “onzekerheid te laten bestaan in de zone tussen de wetgevende en de rechtsprekende machten”.
Zie de processen-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 26 februari 2007, doc.nr. 000243, van 14 augustus 2008, doc.nr. 006206 en van 1 september 2008, doc.nr. 007285.
Processen-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 14 augustus 2008 doc.nr. 006206 en van 1 september 2008, doc.nr. 007285.
Proces-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 11 juni 2010, doc.nr.011613.
Verklaring CIE-officier van justitie mr. De Haas als getuige op zitting van 1 november 2011, zie proces-verbaal van die terechtzitting, pagina 9.
Proces-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 10 oktober 2011.
Proces-verbaal van 10 oktober 2011, de verklaring van mr. De Haas als getuige ter zitting van 1 november 2011, pagina 3 van het zittingsproces-verbaal en ter zitting van 8 november 2011, pagina 26 zittingsproces-verbaal.
Verklaring van mr. De Haas op de terechtzitting van 8 november 2011, zie pagina 33 van het daarvan opgemaakte proces-verbaal en een brief van mr. Hofstee van 12 december 2011, doc.nr. 012179.
Proces-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 10 oktober 2011.
Verklaring mr. De Haas als getuige op zitting van 1 november 2011, pagina 6 zittingsproces-verbaal en op zitting van 8 november 2011, pagina 4 en 26 zittingsproces-verbaal.
HR 8 juni 1999, NJ 1999, 773.
Zie Wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met de herziening van de regels inzake de processtukken, de verslaglegging door de opsporingsambtenaar en enkele andere onderwerpen (hierna: Wetsvoorstel Herziening regels betreffende de processtukken in strafzaken), kamerstuk II, 2009/10, 32 468, nr. 3, pagina 29-30.
Zie Wetsvoorstel Herziening regels betreffende de processtukken in strafzaken (32 468), MvT pag. 2.
Vgl. HR 19 december 1996, 249, HR 5 oktober 2010, LJN BL 5529 en HR 5 december 1995, NJ 1996, 422, alsmede voorts Wetsvoorstel Herziening regels betreffende de processtukken in strafzaken (32 468), MvT pag. 15.
Zie kamerstukken 30 164, MvT pag. 17 en voor de Aanwijzing: Stcrt. 2011, 3240.
Dev Sol: HR 7 mei 1996, NJ 1996, 687 (met betrekking tot fotoboeken); zie ook voor een overzicht de noot van AG mr.Aben bij HR 25 mei 2010 (HR art. 81 RO) en bij HR 28 september 2010 (HR art. 81 RO)
Voor de volledigheid: naast de officier van justitie heeft ook de rechter-commissaris een taak bij de samenstelling van het procesdossier wat betreft de resultaten van het gerechtelijk vooronderzoek en ook de zittingsrechter kan alsnog - ambtshalve, op verzoek verdediging of op vordering van het openbaar ministerie - de toevoeging aan het dossier van bepaalde stukken gelasten. De verdediging tot slot kan ook zelfstandig stukken produceren die, mits relevant, aan het dossier moeten worden toegevoegd.
Zie: HR 21 januari 1997, LJN ZD0618 (strafdossiers medeverdachten); HR 21 oktober 1997, LJN ZD0832 (video-opnamen); HR 20 juni 2000, LJN AA6245 (CTC-stukken); HR 22 januari 2008, LJN BA7648 (anonieme brief in ontnemingszaak); HR 16 juni 2009, LJN BI1430 (ATV-stukken) en HR 28 september 2010 (HR 81 RO).
Vgl. Hof Leeuwarden 4 februari 2003, LJN AF3811 en Hof ’s-Gravenhage 5 juli 2007, LJN BA9082.
Artikel 149a Sv luidt: “Tot de processtukken behoren alle stukken die voor de ter terechtzitting door de rechter te nemen beslissingen redelijkerwijs van belang kunnen zijn, behoudens het bepaalde in artikel 149b.” Nieuw artikel 149b, eerste lid, luidt dan: “de officier van justitie is bevoegd, indien hij dit met het oog op de in artikel 187d, eerste lid, vermelde belangen noodzakelijk acht, de voeging van bepaalde stukken of gedeelten daarvan bij de processtukken achterwege te laten.
Enkele fracties verzetten zich met klem tegen een bevoegdheid voor het openbaar ministerie om op basis van bestaande bevoegdheden meer toezeggingen te kunnen doen aan criminele getuigen; andere fracties stonden hier meer welwillend tegenover of lieten hun standpunt afhangen van nader door de minister te verstrekken informatie. Wel was de Tweede Kamer van mening dat er zo spoedig mogelijk een formeelwettelijke grondslag zou moeten komen voor het fenomeen overeenkomst met een kroongetuige. Voor ingrijpende aanpassingen in het wetsvoorstel was op korte termijn geen meerderheid te vinden. Besloten werd dat de behandeling in de Eerste Kamer van het aanhangige wetsvoorstel (met één hier niet ter zake doende aanpassing) kon worden voortgezet. De vraag of verruiming van de mogelijkheden van het openbaar ministerie wenselijk was en of hiervoor een formeel-wettelijke basis nodig was, zou nog nader worden besproken.
Bij brief van 12 april 2005 aan de Tweede Kamer heeft de minister met betrekking tot het te ontnemen voordeel erop gewezen dat het openbaar ministerie zolang het onderzoek ter terechtzitting niet is gesloten op grond van artikel 511c Sv met een verdachte of veroordeelde kan onderhandelen over het uiteindelijk te ontnemen wederrechtelijk verkregen voordeel. Tegen deze achtergrond toonde de minister begrip voor de wens van het openbaar ministerie om het categorische verbod op het doen van toezeggingen in het kader van de oplegging van de ontnemingsmaatregel op te heffen. Ook voorspraak bij andere instanties (de fiscus, de IND, buitenlandse autoriteiten) en intrekking van een Nederlands uitleveringsverzoek of EAB als tegenprestatie voor af te leggen verklaringen achtte de minister niet onaanvaardbaar. Wel zou steeds de eis hebben te gelden dat het geheel aan toezeggingen de grenzen van de proportionaliteit niet zou overschrijden.
De minister achtte wel onaanvaardbaar dat toezeggingen zouden worden gedaan over sepot, de inhoud van de tenlastelegging of een financiële beloning. De minister kondigde aan dat een verruiming van de Aanwijzing zou plaatsvinden en dat hij daarbij een opvatting van de Tweede Kamer over de reikwijdte van eventuele verruiming bij de herziening van de Aanwijzing zou laten meewegen.
In de Eerste Kamer namen diverse fracties in eerste instantie het standpunt in dat het OM, om zijn bestaande bevoegdheden te kunnen inzetten om met een getuige tot overeenstemming te komen, in alle gevallen een uitdrukkelijke basis in de wet zou moeten hebben. Bij brief van 18 maart 2005 gaf de minister echter als zijn visie te kennen dat aard noch bevoegdheidsregeling zich ertegen verzetten dat deze bevoegdheden mede dienstbaar werden gemaakt aan een afspraak om een getuigenverklaring af te leggen.
Volgens de minister zou voldoende zijn dat hiervan melding werd gemaakt in een proces-verbaal, zodat de toezegging voor de verdediging en de rechtbank kenbaar zou zijn. Van onrechtmatigheid zou in het algemeen geen sprake kunnen zijn zolang de officier van justitie binnen de grenzen van zijn ruim omschreven bevoegdheden was gebleven. Volgens de minister moest de figuur van de overeenkomst met een criminele getuige wettelijk worden geregeld en moest ook de mogelijkheid tot toezegging van verlaging van de strafeis wettelijk worden vastgelegd omdat hier rechtstreeks werd geraakt aan de door de rechter op grond van de artikelen 348 en 350 Sv te nemen beslissingen. Ten aanzien van overige, reeds bestaande bevoegdheden diende bij Aanwijzing te worden bepaald of die wel of niet konden worden ingezet om met een getuige tot overeenstemming te komen. Toezeggingen zonder enige wettelijke grondslag zouden niet kunnen worden gedaan. De minister kondigde een verruiming van de Aanwijzing aan en merkte op dat hij daarbij een opvatting van de Eerste Kamer over de reikwijdte van eventuele verruiming bij de herziening van de Aanwijzing zou laten meewegen.
Uit debat hierna in de Eerste Kamer bleek dat de meerderheid op zichzelf geen moeite had met het reguleren van (een belangrijk deel van) toezeggingen aan criminele getuigen door middel van aanwijzingen van het CPG. Wel bestond twijfel of het in artikel 167 Sr verwoorde opportuniteitsbeginsel een voldoende wettelijke grondslag bood voor het doen van toezeggingen aan getuigen op basis van de bestaande strafvorderlijke bevoegdheden en of er geen sprake zou kunnen zijn van détournement de pouvoir.
De minister merkte op dat al geruime tijd werd gewerkt op basis van de Tijdelijke aanwijzing, die geen specifieke wettelijke grondslag had, zonder dat dit had geleid tot een geslaagd beroep op détournement de pouvoir door degene tegen wie de verklaring was afgelegd. Hij bleef van oordeel dat aanvullende wetgeving pas aan de orde diende te komen als de rechter toezeggingen die volgens de Aanwijzing toelaatbaar zouden zijn, ontoelaatbaar zou achten wegens een ontoereikende wettelijke verankering. Uiteindelijk heeft de Eerste Kamer, na de Minister nog eens op de mogelijke juridische risico’s van een dergelijke inrichting van het stelsel van toezeggingen aan criminele getuigen te hebben gewezen, het wetsvoorstel aangenomen waarin uitsluitend strafvermindering werd geregeld.
Wettelijke regeling
De uiteindelijk tot stand gebrachte wettelijke regeling luidt voor zover hier van belang als volgt. Op grond van artikel 226g Sv kan het openbaar ministerie een afspraak maken met een verdachte om een getuigenverklaring af te leggen in ruil voor de toezegging dat bij de vervolging van zijn eigen strafzaak strafvermindering zal worden gevorderd. De overeenkomst met de getuige bevat een omschrijving van de feiten waarvoor de getuige zal worden vervolgd en de inhoud van de toezegging van de officier van justitie. De overeenkomst heeft uitsluitend betrekking op strafvermindering. Op grond van artikel 44a Sr kan de door de rechter vast te stellen strafvermindering in geval van een onvoorwaardelijke tijdelijke vrijheidsstraf bestaan uit maximaal de helft van de straf die hij overwoog op te leggen. De overeenkomst treedt pas in werking nadat de rechter-commissaris de rechtmatigheid daarvan heeft vastgesteld (art. 226h, derde lid, Sv). De rechter-commissaris toetst onder andere of er een dringende noodzaak is om de verklaring van de verdachte te verkrijgen, en wat het belang is van het verkrijgen van de af te leggen verklaring. Het oordeel van de rechter-commissaris is niet bindend voor de zittingsrechter, aan wie het uiteindelijke oordeel over de rechtmatigheid van de overeenkomst is voorbehouden.
De Aanwijzing
Bij de Aanwijzing toezeggingen aan getuigen in strafzaken, in werking getreden op 1 april 2006, heeft het CPG beleidsregels geformuleerd over de toepassing van de artikelen 226g t/m 226l Sv. In de Aanwijzing is geregeld welke toezeggingen aan getuigen toelaatbaar zijn en welke toezeggingen niet. De Aanwijzing is op 20 maart 2006 in het kader van de evaluatie van de Wet Bijzondere Opsporingsbevoegdheden aan de Voorzitter van de Tweede Kamer gezonden. Voor zover te achterhalen heeft de Kamer niet meer gereageerd op de inhoud van de Aanwijzing.
Op grond van punt 4 van de Aanwijzing kan de officier van justitie aan een getuige die tevens verdachte is toezeggen, de te vorderen onvoorwaardelijke vrijheidsstraf te verminderen met ten hoogste de helft. Ook kan worden toegezegd de vordering tot ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel te verminderen met ten hoogste de helft, al dan niet in het kader van een schikking op grond van artikel 511c Sv.
Punt 5.1 van deze Aanwijzing bevat een verbod om toezeggingen te doen met betrekking tot de inhoud van de tenlastelegging (bv. het aantal feiten op de tenlastelegging en de zwaarte daarvan). Punt 5.2 bevat een verbod om in afwijking van het geldende opsporings- en vervolgingsbeleid af te zien van actieve opsporing of vervolging van strafbare feiten.
De rechtbank zal dit punt in het midden laten, nu er in ieder geval geen aanleiding is om te veronderstellen dat het openbaar ministerie ten tijde van het sluiten van de overeenkomst zoveel twijfels moest hebben bij deze wens dat deze voor de basisstrafeis geen wegingsfactor had mogen zijn.
De rechtbank slaat ten slotte geen acht op de stellingen van partijen omtrent de invloed van gedragingen die wel verwerpelijk zijn maar waarvoor [medeverdachte 7] niet wordt vervolgd op de basisstrafeis. De rechtbank kan de rechtmatigheid van die eis immers slechts afmeten aan de feiten die daadwerkelijk aan [medeverdachte 7] ten laste zijn gelegd.
Alles overziende acht de rechtbank de basisstrafeis van zestien jaren niet zo onverklaarbaar laag dat deze niet anders kan worden verklaard dan als een verkapte tegenprestatie voor het afleggen van verklaringen. Derhalve acht de rechtbank de overeenkomst met [medeverdachte 7] ook op dit punt niet onrechtmatig.
Het achterwege laten van een ontnemingsvordering
Op grond van de Aanwijzing mag het openbaar ministerie in ruil voor verklaringen aan een potentiële criminele getuige toezeggen een vordering tot ontneming tot ten hoogste de helft van het wederrechtelijk verkregen bedrag achterwege te laten. Deze toezegging kan de vorm aannemen van een schikking ex artikel 511 Sv. Een dergelijke toezegging komt aan de orde op het moment dat het openbaar ministerie normaal gesproken, dus als er geen overeenkomst tot het afleggen van verklaringen was, tot ontneming van het volledige bedrag zou overgaan.
Dit wil echter niet zeggen dat het openbaar ministerie ten aanzien van de getuige met wie het een overeenkomst zou willen sluiten, altijd gehouden is om ten minste de helft van het wederrechtelijk verkregen voordeel te vorderen. Voor zover het openbaar ministerie los van een eventuele overeenkomst ook al niet tot vordering van het wederrechtelijk verkregen voordeel zou zijn overgegaan, hoeft het dat bij een getuige met wie een overeenkomst is gesloten ook niet te doen. Het openbaar ministerie kan dan eenzijdig beslissen van ontneming af te zien, zonder dat van een toezegging in de zin van de Aanwijzing sprake is. Ook op dit punt komt aan het openbaar ministerie een zekere beoordelingsvrijheid toe. Wel zal uit de motivering van het besluit om volledig van een ontnemingsvordering af te zien, moeten blijken dat geen sprake is van een verkapte financiële beloning voor het afleggen van verklaringen.
Blijkens de considerans bij de OM-deal heeft het openbaar ministerie besloten in de zaak [persoon 3] om redenen van opportuniteit geen ontnemingsmaatregel te vorderen aangezien [medeverdachte 7] ten tijde van het sluiten van de deal geen verhaal bood, er naar verwachting financiële maatregelen in het kader van getuigenbescherming zouden worden genomen en [medeverdachte 7] bij de overeenkomst afstand deed van enige beloning als bedoeld in de RBO. Tevens werd bepaald dat op die beslissing zou kunnen worden teruggekomen als na het sluiten van de overeenkomst zou blijken dat er substantiële verhaalsmogelijkheden waren.
De rechtbank slaat geen acht op de stelling van het openbaar ministerie dat het wederrechtelijk verkregen voordeel van € 65.000 kan worden weggestreept tegen tip- en toondergeld, nu onvoldoende is komen vast te staan dat [medeverdachte 7] hierop zonder overeenkomst ex art. 226g Sv daadwerkelijk recht zou hebben gehad. Evenwel heeft het openbaar ministerie naar het oordeel van de rechtbank in het ontbreken van eigen verhaalsmogelijkheden bij [medeverdachte 7] op enigszins afzienbare termijn voldoende reden kunnen zien om een ontnemingsvordering niet opportuun te achten. Van een zo onbegrijpelijke beslissing dat er in feite slechts sprake kan zijn van een verkapte financiële beloning is naar het oordeel van de rechtbank geen sprake. Daarbij is van belang dat [medeverdachte 7] na ommekomst van een langdurige vrijheidsstraf door middel van getuigenbeschermingsmaatregelen vanaf de grond een zelfstandig bestaan zou moeten gaan opbouwen, waardoor een ontnemingsmaatregel in feite een vestzak-broekzak-kwestie zou worden. Bovendien is een voorbehoud gemaakt voor het geval alsnog verhaalsmogelijkheden zouden blijken te bestaan.
Nu voorts niet is gebleken dat het openbaar ministerie met [medeverdachte 7] heeft onderhandeld over het al dan niet achterwege laten van een ontnemingsvordering, is er geen sprake van een toezegging in ruil voor af te leggen verklaringen. De stelling dat het openbaar ministerie in strijd heeft gehandeld met de Aanwijzing mist dan ook feitelijke grondslag.
Het verweer wordt verworpen.
Samenvatting en conclusie
De overeenkomst met [medeverdachte 7] heeft betrekking op feiten als bedoeld in artikel 226g Sv. Het openbaar ministerie heeft het sluiten van de overeenkomst op goede gronden dringend noodzakelijk geacht en heeft de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit niet overschreden. Noch uit de omvang van de vervolging, noch uit de strafeis, noch uit het achterwege laten van een ontnemingsvordering kan worden afgeleid dat aan [medeverdachte 7] verboden toezeggingen zijn gedaan in ruil voor het afleggen van verklaringen.
2.1.3 Getuigenbescherming en andere vermeende toezeggingen
Het bewust achterhouden van ontlastende informatie blijft echter te allen tijde ontoelaatbaar, omdat daarmee de integriteit van de rechtspleging in het geding komt en risico’s ontstaan voor schade aan de materiële waarheidsvinding.
De rechtbank is overigens van oordeel dat genoemd processtukkenregiem moet gelden voor resultaten van voorbereidend onderzoek in verband met het misdrijf ten aanzien waarvan jegens de verdachte verdenkingen zijn gerezen. Het is immers praktisch onuitvoerbaar per definitie tot de processtukken te rekenen alle resultaten van opsporingsonderzoek in alle strafzaken in Nederland of zelfs daarbuiten, zodra en voor zover daarin (enige) relevantie voor de voorliggende strafzaak valt te bespeuren.
Tot slot en ten overvloede wijst de rechtbank erop dat vanaf 1 januari 2013 eenzelfde relevantiecriterium is opgenomen in een nieuwe definitiebepaling (artikel 149a Sv) in het Wetboek van Strafvordering.
De rechtbank merkt vervolgens op dat ofschoon deze jurisprudentie van de Hoge Raad meer rechtsbescherming voor de verdachte biedt, het hier geschetste beoordelingskader strookt met de minimumeisen van het EVRM. Het EHRM onderscheidt “intelligence” van “evidence”, maar kent aan de term “witness” in artikel 6 lid 3 sub d EVRM wel een autonome betekenis toe. Het gaat er daarbij alleen om of een verklaring van iemand, in welke vorm dan ook, door verhoor ter zitting of via een proces-verbaal, ter kennis van de rechter komt en voor het bewijs gebruikt kan worden. Uit de rechtspraak van het EHRM kan voorts worden afgeleid dat een fair trial onder artikel 6 EVRM meebrengt dat de vervolgende autoriteiten “should disclose to the defence all material evidence in their possesion for or against the accused”. Het recht van de verdachte om kennis te nemen van relevant bewijsmateriaal is volgens het Hof echter niet absoluut. Er kunnen andere belangen zijn die hiertegen moeten worden afgewogen, zoals nationale veiligheid, bescherming van getuigen tegen de dreiging van repressailles en geheimhouding van opsporingsmethoden. Het achterhouden van informatie voor de verdachte moet wel strikt noodzakelijk zijn, hetgeen het Hof ter beoordeling overlaat aan de nationale rechter, en er moeten voldoende compenserende mogelijkheden tot verweer worden geboden in de procedure voor de gerechtelijke autoriteiten. De noodzaak tot geheimhouding moet in ieder geval worden getoetst door een rechterlijke autoriteit en niet door de vervolgende instantie zelf.
Artikel 226h lid 4 Sv
De wettelijke kroongetuigenregeling kent één specifieke bepaling in verband met dossiervorming, te weten artikel 226h lid 4 Sv. Dit artikel houdt in dat de officier van justitie door het maken van een afspraak verkregen verklaringen van een potentiële getuige niet bij de processtukken voegt voordat de rechter-commissaris de afspraak rechtmatig heeft beoordeeld. Deze bepaling is niet alleen van belang in de situatie dat de voorgenomen afspraak door de rechter-commissaris onrechtmatig wordt beoordeeld, maar ook in de situatie dat het niet tot een voorgekomen afspraak komt, omdat de onderhandelingen tussen de officier van justitie en de potentiële getuige in een eerder stadium zijn gestrand.
Blijkens de wetsgeschiedenis is deze bepaling per amendement aangebracht met als motivering dat de potentiële getuige dan vrijer en dus concreter kan verklaren over hetgeen hij ter zitting zal getuigen, met bijkomend effect dat de rechter-commissaris beter in staat wordt gesteld over de rechtmatigheid van de afspraak te oordelen. Na aanvankelijk geuit bezwaar van de minister die er moeite mee had dat “het te categorisch uitsluiting van voeging van stukken regelt, terwijl niet meer wordt gekeken naar de relevantie” is het amendement in het wetsvoorstel verwerkt en uiteindelijk aanvaard.
Uit artikel 226h lid 4 Sv vloeit voort dat indien géén OM-deal tot stand komt een eerder afgelegde kluisverklaring niet in het procesdossier dient te worden gevoegd van de verdachte die het betreft en dan dus geen processtuk is in de zin van artikel 30ev Sv. Wel is het mogelijk om, ondanks dat de onderhandelingen zijn afgebroken, de in dat kader afgelegde zaaksrelevante kluisverklaringen toch aan het dossier toe te voegen, indien dit met instemming van de getuige gebeurt.
De bijzondere positie van de kroongetuige
Algemeen
De kroongetuige is een getuige, een verdachte én een contractspartner van de Staat. Op grond hiervan neemt hij een bijzondere positie in binnen het strafvorderlijke systeem. Een kroongetuige heeft, gelijk iedere getuige, de wettelijke verplichting om volledig en naar waarheid te verklaren en is daarbij gehouden antwoord te geven op vragen die relevant zijn voor de beoordeling van enige door de rechter te nemen beslissing ex artikel 348 en 350 Sv. In het strafproces wordt immers aan materiële waarheidsvinding gedaan. Voorafgaand aan zijn verhoor wordt de kroongetuige door de rechter - rechter-commissaris of zittingsrechter - beeëdigd dat hij de gehele waarheid en niets dan de waarheid zal verklaren (zie de artikelen 215 en 290 Sv). De verplichting volledig en naar waarheid te verklaren kan worden beperkt door het verschoningsrecht van de artikelen 217 en 219 Sv (kort gezegd: een getuige mag zwijgen op vragen indien beantwoording voor de getuige dan wel bepaalde aanverwanten risico van strafrechtelijke veroordeling oplevert) en door de bevoegdheid van de rechter om antwoorden op bepaalde vragen te beletten krachtens de artikelen 293 en 187d Sv in verband met onder andere zwaarwegende opsporingsbelangen die zich daartegen verzetten.
De kroongetuige is tevens verdachte, zodat hem een zwijgrecht toekomt: ingeval van een verhoor is hij niet verplicht op enige vraag te antwoorden, hetgeen hem vooraf wordt medegedeeld (artikel 29 Sv).
De kroongetuige is tot slot een dealgetuige: een verdachte die eerst bereid is gevonden een getuigenverklaring af te leggen in de strafzaak tegen een andere verdachte in ruil voor een toezegging dat bij de vervolging in zijn eigen strafzaak strafvermindering (tot maximaal de helft) zal worden gevorderd (artikel 226g lid 1 Sv). De in dit verband op schrift te stellen afspraak (de OM-deal) moet “een zo nauwkeurig mogelijke omschrijving bevatten van “de misdrijven waarover en zo mogelijk de verdachte tegen wie de getuige bereid is een getuigenverklaring af te leggen” (artikel 226g lid 2 sub a Sv). De Aanwijzing toezegging getuigen schrijft (punt 7) voor dat in de OM-deal in ieder geval de voorwaarde moet worden gesteld aan de kroongetuige dat hij volledige informatie en opening van zaken geeft over zijn aandeel in de strafbare feiten waarop zijn getuigenverklaring betrekking heeft.
De kroongetuigenregeling gaat er derhalve vanuit dat de kroongetuige in verband met dealfeiten contractueel afstand doet van zijn wettelijke rechten: als verdachte van zijn zwijgrecht en als getuige van zijn (eventuele) verschoningsrecht. Dit is ook in de onderhavige OM-deal met [medeverdachte 7] vastgelegd.
Extra behoedzaamheid en transparantie
Het gegeven dat de kroongetuige, anders dan normaliter het geval is bij een getuige, in zijn eigen strafzaak als verdachte een substantiële tegenprestatie van de Staat ontvangt voor zijn getuigenverklaringen, heeft gevolgen voor de omvang van de toetsing door de zittingsrechter van (de betrouwbaarheid en de rechtmatige verkrijging van) de verklaringen van de kroongetuige.
In verband met een ook door de wetgever onderkend verhoogd risico op onbetrouwbaarheid, moeten de verklaringen van de kroongetuige door de rechter met extra behoedzaamheid worden gewogen. De artikelen 344a, vierde lid en 360, tweede lid, Sv voorzien in een bijzonder bewijsminimum, respectievelijk bijzondere motiveringsplicht bij gebruik. In dit verband is het van groot belang dat wordt gestreefd naar het verkrijgen van verklaringen van de kroongetuige die op hun juistheid kunnen worden getoetst.
Hij behoeft daartoe een schriftelijke machtiging, op diens vordering te verlenen door de rechter-commissaris. De vordering en de beschikking worden bij de processtukken gevoegd.”
Zie de zaak Edwards, EHRM 16 december 1992, NJCM-bull. 1993, blz. 449.
Zie de zaak Fitt, EHRM 16 februari 2000, LJN AP0623 (geen schending) en zaak P.G. en J.H. tegen Verenigd Koninkrijk, EHRM 25 september 2001, LJN AN9273 (geen schending), maar ook zaak Edwards en Lewis EHRM 27 oktober 2004, LJN AR7303 (wel schending).
Zie de zaak Rowe en Davis, EHRM 16 februari 2000, LJN AD0949, paragraaf 63.
Zie kamerstukken 26 294: amendement nr. 21 van 29 maart 2001, bestandsnummer KST52327, verslag wetgevingsoverleg op 2 april 2001, pagina’s 4, 27, 29, 40 en 43, bestandsnummer KST52441, brief van Minister van Justitie inhoudende reactie op het bewuste amendement nr. 21, bestandsnummer KST52462, alsmede gewijzigd voorstel van wet van 5 juli 2001, bestandsnummer KST54876.
Vgl.Hof Amsterdam 13 april 2010, LJN BP2459 en HR 13 januari 2009, LJN BG1656.
Proces-verbaal van CIE-officieren van justitie mrs De Haas en Zwinkels van 30 september 2011, doc.nr. 012176, alsmede de processen-verbaal van CIE-officier van justitie mr. De Haas van 26 februari 2007, doc.nr. 000243, 14 augustus 2008, doc.nr. 006206, 1 september 2008, doc.nr. 007285 en 10 oktober 2011.
Proces-verbaal van 26 februari 2007 van CIE-officier van justitie mr. De haas, doc.nr. 000243.
Proces-verbaal van 9 januari 2012 van CIE-officier van justitie mr. De Haas, doc.nr. 012216, alsmede het proces-verbaal van dezelfde officier van 26 februari 2007, doc.nr.000243.
Proces-verbaal van 14 augustus 2008 van CIE-officier van justitie mr. De Haas, doc.nr. 006206.
Kamerstuk II, 2009/10, 32 468, nr. 3, pagina 29-30.
Zie het stuk “Schriftelijke reactie van het openbaar ministerie op onderzoekswensen [medeverdachte 8] (2e regiezitting)”, dd 29 maart 2011, pagina 2.
Vergelijk deelrequisitoir “Criminele organisatie” van 25 mei 2012, pagina 19.
Zie tussenbeslissing van deze rechtbank van 18 april 2011.
Zie pleitnotities mr. Meijering van 10 maart 2011, pagina’s 31 en 32 en van 5 april 2011, pagina’s 46 en 47.
Zie de tussenbeslissing van deze rechtbank van 12 april 2012.
Proces-verbaal van CIE-officieren van justitie mrs De Haas en Zwinkels van 30 september 2011, doc.nr. 012176, processen-verbaal van verhoor door de rechter-commissaris van RE-04 op 14 december 2011 (doc.nr. 012205), van T-055 op 9 december 2011 (doc.nr. 012183) en van de officier van justitie mr. Zwinkels op 17 januari 2012 (doc.nr 012212) en van mr. De Haas op 16 januari 2012 (doc.nr.012213 ), alsmede twee processen-verbaal van verhoor getuige [persoon 15] van 10 mei 2011 (doc.nrs. 012166, 012167), en een proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 15] van 12 mei 2012 (doc.nr. 012168).
Proces-verbaal van bevindingen van 9 april 2002, doc.nr. 011924, proces-verbaal van bevindingen van 12 april 2002, doc.nr. 011925 en een geschrift, zijnde een sectierapport van het Nederlands Forensisch Instituut van de sectie verricht op 10 april 2002, opgemaakt door arts en patholoog [persoon 104] op 18 februari 2003, doc.nr. 12096
Proces-verbaal van de verklaring van getuige [medeverdachte 7] van 31 oktober 2006, kluisverklaring 9, opgemaakt op 6 november 2006, doc.nr. 000415, proces-verbaal van getuige [medeverdachte 7] van 19 maart 2007, afgelegd bij de rechter-commissaris, doc.nr. 000432
Proces-verbaal van verhoor van verdachte [medeverdachte 4] van 26 november 2010 (ochtend), opgemaakt op 30 november 2010, doc.nr. 011834, p. 11 e.v., proces-verbaal van verhoor van verdachte [medeverdachte 4] van 26 november 2010 (middag), opgemaakt op 6 december 2010, doc.nr. 011837 en proces-verbaal van terechtzitting van 2 en 9 december 2010, inhoudende de verklaring van verdachte [medeverdachte 4] van 9 december 2010, dig. p. 34 e.v., doc.nr. 012017
Getuigen [persoon 20], gehoord ter terechtzitting van 15 en 29 maart 2011, getuige [persoon 19], gehoord ter terechtzitting van 23 mei en 7 juni 2011, de anonieme getuige NN1, gehoord door de rechter commissaris op 1 september 2011 en ter terechtzitting van 19 en 24 januari 2012, de anonieme bedreigde getuige F1, meerdere malen gehoord bij de rechter-commissaris en de beperkt anonieme getuige F3, meerdere malen gehoord bij de rechter-commissaris en ter terechtzitting van 2 en 12 december 2011 en 23 en 24 januari 2012.
Proces-verbaal van bevindingen van CIE-officier M. Zwinkels van 10 januari 2012, met bijlage, doc.nr. 012199, dig. p. 9.
Proces-verbaal van bevindingen onderzoek stoffelijk overschot van 12 april 2002, doc.nr. 011925
Proces-verbaal van de terechtzitting van 24 januari 2012, p. 28
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 35] d.d. 26 april 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4, document 02/G065/01, p. 2 830 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 10], d.d. 20 april 1993, doc. nr. 008393, p. 1, alsmede proces-verbaal van verhoor van 28 juli 1993, doc. nr. 008509, p. 2.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc. nr. 011820, p. 12.
Proces-verbaal van getuige [persoon 38] bij de rechter-commissaris d.d. 9 februari 2010, doc. nr. 011553, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 39] d.d. 10 mei 1994, doc.nr.001357, p. 1.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 40], d.d. 19 juli 1993, opgemaakt op 20 juli 1993, doc. nr. 009288, p. 440 e.v. (dig. p. 489 e.v.).
Proces-verbaal van bevindingen van 28 maart 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 3 pag. 02 432.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc. nr. 011820, p. 8.
Proces verbaal van verhoor getuige [persoon 41] d.d. 10 april 2008, opgemaakt op 15 april 2008, doc. nr 008753, p. 1.
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 2] d.d. 26 mei 2008, opgemaakt op 27 juni 2008, doc. nr. 008760, p. 2 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 26] d.d. 27 april 1994, doc. nr. 008214, p. 1 e.v.
Proces verbaal van verhoor verdachte [verdachte] d.d. 19 februari 2009, doc. nr. 009474, dig. p. 29.
Proces-verbaal d.d. 18 september 2006 (kluisverklaring 1), doc. nr. 000407, p. 1.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [medeverdachte 7] d.d. 23 maart 2007, doc. nr. 000434, p. 2.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc. nr. 011820, p. 16.
Proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 9] d.d. 20 december 2007, opgemaakt op 18 januari 2008, doc. nr. 007484, pag. 3.
Proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 7] d.d. 23 augustus 2007, opgemaakt op 3 oktober 2007, doc. nr. 001181, p. 3 e.v.; proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 7] d.d. 4 oktober 2007, opgemaakt op 6 november 2007, doc.nr. 001295, p. 36 e.v.
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 9] bij de rechter-commissaris d.d. 30 januari 2009, doc. nr. 010653, p. 2.
Proces-verbaal van de terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc. nr. 011280, p. 31 e.v.
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 9] d.d. 24 januari 2008, doc.nr. 002706. p. 8.
Proces verbaal van verhoor getuige [persoon 41] d.d. 10 april 2008, opgemaakt op 15 april 2008, doc. nr 008753, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 2] d.d. 17 december 2007, opgemaakt op 20 december 2007, doc.nr. 001705, p. 1, 3, 6
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 2] d.d. 26 mei 2008, opgemaakt op 27 juni 2008, doc. nr. 008760, p. 2 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 26] d.d. 27 april 1994, doc. nr 008214, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 105] d.d. 27 mei 2008, opgemaakt op 30 mei 1008, doc. nr 008799, p.
Beschouwing
Uit de wetsgeschiedenis valt af te leiden dat de wetgever in eerste instantie een gesloten formeel-wettelijk systeem tot stand heeft willen brengen en dat daarbij alleen de toezegging van verlaging van de strafeis en beperkte gunsten toelaatbaar werden geacht. Met de toevoeging bij amendement van de laatste volzin aan artikel 226g, eerste lid, is dit nog eens extra benadrukt.
Nadat enige jaren praktijkervaring was opgedaan met de voorgestane regeling (in de vorm van de Tijdelijke aanwijzing) en deze door het openbaar ministerie in de praktijk ontoereikend was bevonden, zijn de panelen echter gaan schuiven. Een minderheid van de Tweede Kamer wilde er onverkort aan vasthouden dat alleen strafvermindering en beperkte gunsten aan criminele getuigen zouden mogen worden toegezegd. Een meerderheid stond - in meerdere of mindere mate - welwillend tegenover de wensen van de minister maar wilde een nadere juridische en/of inhoudelijke toelichting op het door hem voorgestane systeem. Omdat men in ieder geval geen verdere vertraging wilde oplopen bij het creëren van enige formeelwettelijke basis voor de overeenkomst met de kroongetuige, is de discussie met stemming over een amendement en met de aankondiging door de minister van een ruimere aanwijzing geëindigd. Toezending van die ruimere, ten tijde in geding geldende aanwijzing op een later moment heeft niet tot enige reactie van de Tweede Kamer geleid.
In de Eerste Kamer heeft het debat zich met name toegespitst op de vraag of artikel 167 Sv een voldoende specifieke wettelijke basis bood voor toezeggingen aan criminele getuigen, maar tot een eenduidig antwoord is het niet gekomen. Kennelijk onder het motto: “Beter iets dan niets” is het wetsvoorstel aangenomen.
Uit de geschetste gang van zaken leidt de rechtbank af dat een meerderheid in beide Kamers ten tijde van de inwerkingtreding van de kroongetuigenregeling niet zozeer de wens had de toezeggingen aan criminele getuigen te beperken tot uitsluitend verlaging van de strafeis en kleine gunsten. Men wilde de overeenkomst formeelwettelijk vastleggen en men wilde geen toezeggingen waarvoor geen enkele wettelijke basis bestond. Gebruikmaking van reeds bestaande bevoegdheden lijkt door de meerderheid van beide Kamers op zich niet onaanvaardbaar te zijn geacht, mits bij aanwijzing duidelijk zou worden geregeld welke toezeggingen wel en welke toezeggingen niet toelaatbaar waren en mits het openbaar ministerie over gemaakte afspraken volledige openheid zou betrachten. Of een dergelijke inrichting van de regelgeving rondom toezeggingen aan kroongetuigen juridisch kon standhouden, werd betwijfeld maar is ter beoordeling aan de rechter gelaten. Uit het feit dat de Tweede Kamer sinds de toezending van de huidige Aanwijzing in maart 2006 het stilzwijgen heeft bewaard, maakt de rechtbank op dat er binnen het parlement geen overwegende materiële bezwaren leven tegen de wijze waarop het openbaar ministerie volgens de Aanwijzing zijn bevoegdheden mag hanteren om met criminele getuigen tot overeenstemming te komen.
De rechtbank zal tegen deze achtergrond bezien of er een toereikende juridische grondslag is voor de in de Aanwijzing geregelde inzet van algemene bevoegdheden door het openbaar ministerie om met een criminele getuige tot overeenstemming te komen. Daarbij zal de rechtbank vooral letten op de hoofddoelen die destijds bij de wetgever hebben voorgezeten, te weten: een wettelijke basis, transparantie en toetsbaarheid door de rechter. De rechtbank overweegt dan als volgt.
De Aanwijzing betreft de hantering van bevoegdheden die het openbaar ministerie op grond van de wet heeft, met het doel om met een criminele getuige tot overeenstemming te komen. Bij de Aanwijzing heeft het openbaar ministerie beleidsregels vastgesteld waarmee het zichzelf zichzelf beperkt in de wijze waarop het voor dat doel van die wettelijke bevoegdheden gebruik maakt. Daarbij zijn de instrumenten die tijdens de parlementaire behandeling steeds onaanvaardbaar zijn bevonden, zoals onderhandelingen over de inhoud van de tenlastelegging en het toezeggen van strafrechtelijke immuniteit, gekwalificeerd als ontoelaatbare toezeggingen.
Het enkele feit dat algemene bevoegdheden, die door het openbaar ministerie mogen worden gehanteerd vanuit het opportuniteitsbeginsel, worden ingezet voor het specifieke doel om met een criminele getuige tot overeenstemming te komen, betekent naar het oordeel van de rechtbank op zichzelf niet dat er sprake is van misbruik van bevoegdheid. Het kan immers in het algemeen belang zijn om over de verklaringen van een criminele getuige te kunnen beschikken. Wel zal de wijze waarop de algemene bevoegdheden in het concrete geval zijn ingezet moeten voldoen aan de vereisten van proportionaliteit en subsidiariteit.
De Aanwijzing vormt recht in de zin van artikel 79 van de Wet RO. De rechter kan daarom gemaakte afspraken aan de Aanwijzing toetsen en aan eventuele overschrijding van de bij de Aanwijzing geformuleerde grenzen consequenties verbinden. Verder is de Minister over de inhoud en de toepassing van de Aanwijzing verantwoording verschuldigd aan het parlement. De toezending aan het parlement van de Aanwijzing, waarin aan het openbaar ministerie werd toegestaan om bepaalde algemene bevoegdheden in te zetten om tot overeenstemming met de getuige te komen, heeft voor zover valt na te gaan niet geleid tot enig kritisch geluid vanuit het parlement.
Ten slotte voorziet de Aanwijzing in duidelijke procedurele waarborgen doordat de Centrale Toetsingscommissie, het College van Procureurs-Generaal en zo nodig de Minister van Justitie de voorgenomen overeenkomst toetsen alvorens deze tot stand komt. De wet en de Aanwijzing voorzien in transparantie over de (totstandkoming van de) gemaakte afspraken naar de rechter en de verdediging, en in toetsing van de uiteindelijke overeenkomst door de rechter-commissaris en de zittingsrechter aan de eisen van o.a. proportionaliteit en subsidiariteit.
Naast het bestaan van een formeelwettelijke basis en de aanwezigheid van procedurele waarborgen acht de rechtbank voor de beoordeling van de rechtmatigheid van de Aanwijzing van groot belang dat de kroongetuigenregeling in het leven is geroepen met het oog op de bestrijding van zeer zware criminaliteit met behulp van getuigenverklaringen vanuit het criminele circuit. Van een potentiële kroongetuige die uiterst belastend kan verklaren over zeer ernstige delicten, wordt veelal gevraagd inzicht te geven in eigen, ernstig strafbaar handelen en zijn eigen veiligheid ernstig en zeer langdurig op het spel te zetten. Het openbaar ministerie zal het vertrouwen van de potentiële getuige langzaam maar zeker moeten winnen. In een dergelijke situatie heeft het openbaar ministerie per definitie een zekere speelruimte nodig om effectief te kunnen opereren. Een interpretatie waarbij vrijwel iedere speelruimte aan het openbaar ministerie wordt ontnomen doet het nuttig effect van de regeling teniet.
De rechtbank komt dan tot de volgende conclusies ten aanzien van het juridisch kader.
In de eerste plaats blijven algemene bevoegdheden van het openbaar ministerie, zoals de bevoegdheid om de verdachte voor bepaalde zaken niet te vervolgen op grond van het opportuniteitsbeginsel en de bevoegdheid om schikkingen te treffen met betrekking tot wederrechtelijk verkregen voordeel bestaan, ook al wordt met de verdachte een overeenkomst ex artikel 226g Sv gesloten. Niet uit te sluiten valt echter dat deze bevoegdheden worden gebruikt op een wijze die geen andere conclusie toelaat dan dat sprake is van een verkapte toezegging voor verklaringen.
Daarnaast is wat de totstandkoming van de verklaringsbereidheid van de kroongetuige betreft van belang dat het openbaar ministerie in het dossier en op zitting verantwoording aflegt over de gemaakte afspraken. Tegen de achtergrond van het gegeven dat de wetgever controle op kroongetuigendeals mogelijk wilde maken, moet daarbij ook in redelijke mate van de wijze van verkrijging van die afspraken blijken. Dit vloeit eveneens voort uit de algemene verbaliseringsplicht van artikel 152 Sv, het bepaalde in artikel 226g lid 3 Sv, dat voorschrijft dat aan de rechter-commissaris alle gegevens worden verschaft die deze voor de rechtmatigheidtoets behoeft, alsmede de Aanwijzing toezeggingen getuigen in strafzaken, op grond waarvan de officier van justitie ter terechtzitting volledige opening van zaken moet geven met betrekking tot de feiten en omstandigheden die van belang zijn geweest voor de totstandkoming van de overeenkomst (punt 7.8). Het journaal dat de behandelende officier van justitie (krachtens punt 7.3, 3e gedachtestreep) moet bijhouden over het verloop van de onderhandelingen met de getuige, kan daartoe dienstbaar zijn. Bijzondere belangen, zoals de afscherming van methodieken en middelen of de bescherming van de veiligheid van personen, kunnen echter een minder gedetailleerde verantwoording rechtvaardigen.
Bespreking beide verweren
Kern debat
De rechtbank constateert dat zowel de verdediging als het openbaar ministerie het hiervoor geschetste algemeen juridisch toetsingskader voor dossiervorming in grote lijn hanteert, maar daar concreet een andere invulling aan geeft wat betreft de vastgelegde uitlatingen van [medeverdachte 7] in de fase voorafgaand aan de totstandkoming van de OM-deal.
Het openbaar ministerie schaart de fase voorafgaand aan de totstandkoming van de OM-deal geheel onder het vertrouwelijk overleg en stelt dan dat de vastgelegde uitlatingen van [medeverdachte 7] uit die fase vallen onder de in de Dev Sol jurisprudentie aangeduide 2e categorie, omdat het hier meer om vertrouwelijke CIE-inlichtingen gaat dan om bewijs. Dan kan op grond van een belangenafweging deze informatie worden achtergehouden en geldt alleen een inbrengplicht indien het om ontlastend materiaal gaat. Volgens het openbaar ministerie verandert dit niet, indien nadien een OM-deal is gesloten. Ook als de uitlatingen onder “material evidence” dienen te worden begrepen, was het volgens het openbaar ministerie nog op grond van EHRM-uitspraken tot een belangenafweging gerechtigd en mochten deze uitlatingen worden achtergehouden. De weglatingsafspraak was dus ook gewoon toelaatbaar.
De verdediging daarentegen stelt dat die vertrouwelijkheid van het overleg komt te vervallen zodra een deal is gesloten en dat alsdan een volledige transparantieverplichting van kracht wordt. De vastgelegde uitlatingen van de kroongetuige betreffen allemaal processtukken, welke mitsdien integraal ingebracht hadden moeten worden. De weglatingsafspraak frustreert zowel de door het openbaar ministerie in acht te nemen transparantieverplichting als de inbrengplicht en was dan ook ontoelaatbaar.
De rechtbank oordeelt als volgt.
Vooropgesteld moet worden dat de hiervoor in dit vonnis geschetste beoordelingsruimte van het openbaar ministerie bij de inrichting van deals met kroongetuigen in ieder geval zijn grenzen vindt bij een inbreuk op de waarheidsvinding. Tegen de achtergrond van genoemd relevantiecriterium en indachtig de extra behoedzaamheids- en transparantievereisten die ten aanzien van een kroongetuige hebben te gelden, is de rechtbank van oordeel dat, anders dan het openbaar ministerie meent, de fase voorafgaand aan de totstandkoming van een kroongetuigendeal niet geheel aan het zicht van partijen kan worden onttrokken met een beroep op vertrouwelijkheid van het overleg. Indien en voor zover in die voorfase gegevens worden verkregen, relevant voor enige door de zittingsrechter te nemen beslissing in eindvonnis - waaronder begrepen waarheidsvinding én de controle op de rechtmatige verkrijging van bewijsmiddelen - moeten deze gegevens in beginsel ter kennisneming van verdediging en rechter worden voorgelegd. Deze transparantieverplichting gaat echter niet zo ver dat, zoals de raadsman voorstaat, over elk inhoudelijk contact met de kroongetuige in die voorfase inzicht moet worden verschaft. Naar het oordeel van de rechtbank dient hier een onderscheid te worden gemaakt tussen enerzijds de kluisverklaringen en anderzijds de oriënterende gesprekken en dealbesprekingen. Na een uiteenzetting over de daarbij behorende verschillende uitgangspunten zal de rechtbank telkens direct overgaan tot de beoordeling van de vraag of het openbaar ministerie is tekortgeschoten in zijn transparantieverplichting.
De kluisverklaringen
Algemeen
De rechtbank is met de verdediging van oordeel dat kluisverklaringen onder omstandigheden als processtukken hebben te gelden en overweegt daartoe als volgt.
Uit de stukken volgt in zijn algemeenheid het beeld dat kluisverklaringen worden gebruikt door justitie ingeval van bijzondere getuigentrajecten. Het zijn verklaringen afgelegd onder toezegging van justitie dat ze in een kluis worden bewaard en pas operationeel gebruikt kunnen worden indien overeenstemming is bereikt over de voorwaarden waaronder deze gebruikt kunnen worden. Deze verklaringen worden tegenover een opsporingsambtenaar afgelegd in een verhoorsituatie (na, ingeval van verdenking, een cautie) en vervat in een ambtsedig proces-verbaal van verhoor. Na verificatie volgen, indien daartoe voldoende aanleiding wordt gezien, onderhandelingen. Na overeenstemming over de voorwaarden van gebruik en, indien nodig, goedkeuring van het College van procureurs-generaal en/of de rechter-commissaris, wordt de kluisverklaring (indien niet al gebeurd) op naam gesteld, ondertekend door de getuige en de verhorende verbalisant en kan deze ten grondslag worden gelegd aan tactisch gebruik.
In lijn met dit beeld is, zo constateert de rechtbank, de concrete gang van zaken geweest rondom (de totstandkoming van) de kluisverklaringen die van het [X-dossier] deel uitmaken: van de kroongetuige [medeverdachte 7] en de gunstbetoongetuige [persoon 15], alsmede van een aantal andere, beschermde getuigen. Wat betreft [medeverdachte 7] is tegen hem voorafgaand aan de kluisverhoren aangegeven dat hij inhoudelijk zou worden verhoord over de zaken waarover hij in het kader van een deal wenste te verklaren, welke verklaringen de status van kluisverklaring zouden krijgen. Toegezegd is dat eerst nadat overeenstemming zou zijn bereikt over de eventuele deal en de vereiste goedkeuring door de rechter-commissaris was verkregen, de kluisverklaringen tactisch gebruikt konden worden. Ook is aangegeven dat basisvoorwaarde van vervolggesprekken en eventuele deal was dat [medeverdachte 7] volledig naar waarheid zou verklaren. Voorafgaand aan de laatste kluisverklaring over de moord op [persoon 3] is [medeverdachte 7] schriftelijk gewaarschuwd dat tactisch gebruik van die verklaring zonder meer mogelijk zou zijn, indien zou blijken dat [medeverdachte 7] niet volledig naar waarheid had verklaard over dit feit. Dat de kluisverhoren van [medeverdachte 7] zijn opgenomen is overigens gedaan “om redenen van veiligheid van alle gespreksdeelnemers en van zorgvuldigheid”.
De rechtbank leidt uit het voorgaande af dat een kluisverklaring tweeërlei doel dient. Het vastleggen van de inhoud en strekking van de verklaringen van de getuige stelt justitie in staat om te beoordelen of er voldoende basis is voor een deal en in welke vorm. Het gaat dan met name om de relevantie, de betrouwbaarheid van de potentiële getuige en diens verklaringen en, bij dealgetuigen, om de omvang en reikwijdte van zijn verklaringsplicht ingevolge de toekomstige deal, de feiten waarvoor de getuige eventueel zelf voor vervolgd moet worden en de daarbij behorende eis.
2. Proces-verbaal ter terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc.nr. 011820, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor [persoon 39] d.d. 10 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4, document 02/G106/01, p. 02 999 e.v.
Proces-verbaal van aanhouding, d.d. 26 juli 1993, doc.nr. 008492.
Proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 6] d.d. 28 juli 1993, opgemaakt op 29 juli 1993, doc. nr. 000660.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 24 september 2009, doc. nr. 011419, p. 2 t/m 5.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 40], d.d. 19 juli 1993, opgemaakt op 20 juli 1993, doc. nr. 009288, pag. 442.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 11 maart 2010, doc. nr. 011597, p. 3.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 11 maart 2010, doc. nr. 011597, p. 3.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 11 maart 2010, doc. nr. 011597, p. 4.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 10 en 11 september 2009, doc. nr. 011280, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 47] van 24 juni 2008, doc.nr 008957.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 46] d.d. 2 augustus 1993, doc. nr. 008450.
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 6] d.d. 30 augustus 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5, document 02/V03/06. p. 2 1300.
Proces-verbaal van verhoor [persoon 37] d.d. 9 juni 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5, document 02/001/06, p. 2 1071 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [medeverdachte 7] d.d. 24 mei 2007, opgemaakt op 15 juni 2007, doc. nr. 000499, p. 15.
Proces-verbaal van verhoor [persoon 39] d.d. 10 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4, document 02/G106/01, p. 02-999 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 49] d.d. 26 april 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4, document 02/G97/01, p. 02 977 en 02 978.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 50] d.d. 8 augustus 2007, doc. nr. 007435, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 50] d.d. 8 augustus 2007, opgmaakt op 9 augustus 2007, doc. nr. 007436, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 51] d.d. 19 juli 2007, opgemaakt op 20 juli 2007, doc. nr. 007419.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 52] d.d. 20 november 2008, doc. nr. 010461, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 53] d.d. 1 december 2008, opgemaakt op 6 december 2008, doc. nr. 010462, p. 4.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 10] d.d. 3 april 1996, doc. nr. 7407, p. 4.
Proces-verbaal van verhoor ter terechtzitting d.d. 11 oktober 2011, doc. nr. 0122196, dig. p. 279 e.v.
Proces-verbaal ter terechtzitting 11 oktober 2011, doc. nr. 0122196, dig. p. 283 en 284.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 54] d.d. 14 november 2007, opgemaakt op 15 november 2007, doc. nr. 007459.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 10] d.d. 20 mei 1996, doc. nr. 007412.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 21 juni 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 3 p. 02 414.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 57] d.d. 14 augustus 2007, doc. nr. 007428.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 54] d.d. 16 november 2007, doc. nr. 007460.
Proces-verbaal van 17 oktober 2007, doc. nr. 007665.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 5.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 6.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 6.
Proces-verbaal van bevindingen en onderzoek betreffende een ingesteld onderzoek in telefoonprinterlijsten, Utrechtse dossier [H] ordner 3 p. 02 486.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 3.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 8.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 maart 2010, doc. nr. 011534.
Proces-verbaal van doorzoeking met bijlagen, doc. nr. 009288, p. 409 e.v. (dig. p. 458 e.v.).
Geschrift, zijnde een rapport van het gerechtelijk laboratorium van het Ministerie van justitie, doc. nr. 009288, p. 413 e.v. (dig. p. 462 e.v.).
Proces-verbaal d.d. 8 april 1994 met bijlage, Utrechtse dossier [H] ordner 3, p. 02 362.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 35] d.d. 26 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G65/01, p. 2 830.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 60] d.d. 24 mei 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 5, document 02/V04/02, p. 2 1221.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 39] d.d. 10 mei 1994, doc. nr. 001357, p. 2.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 14 april 1994, doc. nr. 009288, p. 258 e.v. (dig. p. 307) e.v.).
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 1 december 2007, doc. nr. 009288, p. 267 en 268 (dig. p. 316 en 317).
Proces-verbaal van verhoor verdachte [verdachte] d.d. 21 februari 2008, doc. nr. 007906, p. 3.
Proces-verbaal 30 maart 1994, doc. nr. 009288, p. 368 en 369 (dig. p. 417 en 418).
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 19 mei 2008, doc. nr 009288, p. 381 (dig. p. 430).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 35] d.d. 26 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G65/01, p. 2 830.
Proces-verbaal van 26 januari 1994, doc. nr. 009288, p. 409 e.v. (p. 458 e.v.).
Geschrift, zijnde een rapport van het gerechtelijk laboratorium van het Ministerie van justitie, document nr. 009288, pag. 413 e.v. (dig. p. 462 e.v.).
Proces-verbaal van verhoor van [persoon 37] d.d. 15 juni 1994, doc. nr. 008085.
Proces-verbaal van bevindingen 7 januari 2009, bijlage 34, doc. nr. 009288, p. 268 (dig. p. 317).
Proces-verbaal van bevindingen 7 januari 2009, bijlage 34, doc. nr. 009288, p. 269 e.v. (dig p. 318).
Proces-verbaal verhoor getuige [persoon 60] d.d. 26 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5, document 02/V04/06, p. 02 1246.
Proces-verbaal van 10 maart 1994 met bijlage, doc. nr. 009288, p. 308 (dig. p. 359).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 71] d.d. 7 januari 1994, opgemaakt d.d. 18 januari 1994, doc. nr. 009288, p. 312 (dig. p. 361).
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 71] d.d. 25 maart 2008, doc. nr. 009288, p. 320 (dig. p. 369).
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 9] d.d. 25 april 1994, doc. nr. 009288, p. 324 (dig. p. 373).
Proces-verbaal van verhoor verdachte [medeverdachte 9] d.d. 24 januari 2008, doc. nr. 002706, p. 4.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 41] d.d. 10 april 2008, doc.nr. 009288, p. 339 en 340 (dig. p. 388 en 389).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 72] d.d. 15 mei 2008, doc. nr. 009288, p. 352 (dig. p. 401).
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 73] d.d. 7 mei 2008, doc. nr. 009288, p. 355 (dig. p. 404).
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 74] d.d. 12 juni 2008, doc.nr. 009288, p. 362 (dig. p. 411).
Proces-verbaal d.d. 10 maart 1994, doc. nr. 009288, p. 308 en 309 (dig. p. 357 en 358).
Geschrift, te weten contract inzake telefoonaansluitingdocument d.d. 2 juli 1991, doc. nr. 009288, p. 434 (dig. p. 483).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 60] d.d. 24 mei 1994 Utrechtse dossier [H] ordner 5, document 02/V04/02, p. 2 1220.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 60] d.d. 24 mei 1994 Utrechtse dossier [H] ordner 5, document 02/V04/02, p. 2 1217.
Proces-verbaal van 10 april 1995, Utrechtse dossier [H] ordner 3, pag. 02 548 e.v.
Proces-verbaal van bevindingen van 21 juni 1995, doc.nr. 008015, pag. 148.
Proces-verbaal van bevindingen van 29 maart 1994, doc. nr. 009288, p. 389 (dig. p.
Daarnaast is de kluisverklaring naar zijn inhoud een tactische verklaring nu deze mededelingen omvat van feiten of omstandigheden die de getuige heeft waargenomen of ondervonden in verband met strafbare feiten en daarbij betrokken personen. Juist vanwege deze tactische waarde wordt een bijzonder getuigentraject opgestart opdat de verklaring niet “verloren” gaat en na (goedgekeurde) overeenstemming aan de opsporing van de in de kluisverklaring gerelateerde strafbare feiten dienstbaar kan worden gemaakt.
De rechtbank komt dan, gelet op hetgeen hiervoor is overwogen over functie, vorm en inhoud van de (totstandkoming van de) kluisverklaringen en gelet op de hiervoor geschetste criteria uit de Dev Sol-jurisprudentie, tot de conclusie dat indien een OM-deal volgt, kluisverklaringen als processtukken moeten worden aangemerkt en in het dossier gevoegd, indien en voor zover deze kluisverklaringen inhoudelijk relevant zijn voor de beoordeling van een tenlastegelegd dealfeit in de zaak tegen een medeverdachte over wie de kroongetuige verklaart. Een kluisverklaring is immers ook het resultaat van feitenonderzoek, waarbij in een gepland (kluis-)verhoor een tactische verklaring wordt afgelegd. Voorts is de kluisverklaring vervat in een wettig bewijsmiddel, te weten een door een bevoegde opsporingsambtenaar op ambtseed in de wettelijke vorm opgemaakt proces-verbaal. Dit proces-verbaal kan als een bewijsmiddel in de zin van artikel 344 lid 1 sub 2 Sv worden aangemerkt. Aan een ambtsedig proces-verbaal komt op grond van artikel 344 lid 2 Sv bijzondere bewijskracht toe.
Het voorgaande betekent ook dat indien een (bij een kroongetuige: rechtmatig bevonden) deal volgt, de totstandkoming van de kluisverklaringen achteraf beschouwd óók heeft te gelden als feitenonderzoek dat bewijsmiddelen genereert, waarover eventueel naderhand verantwoording moet (kunnen) worden afgelegd.
Het andersluidende standpunt van het openbaar ministerie dat kluisverklaringen geen processtukken kunnen zijn, getuigt derhalve van een onjuiste rechtsopvatting. Dat de kluisverhoren mede gebruikt worden om te inventariseren waarover een potentiële getuige zou kunnen (willen) gaan verklaren, dus om de omvang van zijn verklaringsbereidheid in kaart te brengen, doet daaraan niet af. Ook het voorschrift van artikel 226h lid 4 Sv leidt niet tot de door het openbaar ministerie bepleite conclusie. Deze bepaling is immers, gelet ook op de totstandkomingsgeschiedenis van deze bepaling, in de wet opgenomen, omdat het niet voegen van zaaksrelevante informatie afwijkt van het te hanteren relevantiecriterium voor de dossiervorming, maar desondanks nodig werd geacht om de potentiële getuige vrijer en concreter te kunnen laten verklaren. Het argument van het openbaar ministerie dat uit de wetsgeschiedenis bij het Wetsvoorstel Herziening regels betreffende de processtukken in strafzaken kan worden afgeleid dat een kluisverklaring geen processtuk is, wordt evenmin gevolgd. Waar de minister in de door het openbaar ministerie aangehaalde tekst stelt dat de kluisverklaring “toch grotendeels buiten het bestek van dit voorstel valt” is bepaald niet uit te sluiten dat hij doelt op een kluisverklaring in de situatie dat géén OM-deal volgt.
In dit verband kan tot slot nog worden opgemerkt dat er geen rechtsplicht bestaat de kluisverklaringen aanstonds letterlijk uitgewerkt aan het dossier toe te voegen, nu als wettelijk uitgangspunt voor alle processen-verbaal geldt dat deze een zakelijke weergave van de afgelegde verklaringen bevatten. Alleen indien de rechter daartoe aanleiding ziet kan letterlijke uitwerking aangewezen zijn. Het auditief en audiovisueel registreren van kluisverhoren ligt dan ook voor de hand, bijzondere omstandigheden daargelaten. Op deze manier kan, indien daartoe aanleiding bestaat, een nadere controle plaatsvinden aan de hand van een letterlijke uitwerking. Dit bevordert de waarheidsvinding en vergemakkelijkt de toetsing van de rechtmatigheid van de verhoren, hetgeen overigens mede strekt ter bescherming van de verhorende verbalisanten. Audiovisuele registratie is voorts in lijn met de Aanwijzing auditief en audiovisueel registreren van verhoren van aangevers, getuigen en verdachten. Deze Aanwijzing kent als uitgangspunt registratie in geval van geplande verhoren van getuigen (ter zake bepaalde misdrijven zoals hier aan de orde), waarbij kluisverhoren niet zijn uitgezonderd.
Tussentijdse conclusie status kluisverklaringen
Het voorgaande leidt tot de tussentijdse conclusie dat het openbaar ministerie zich bij aanvang van de kluisverhoren, hoewel nog ongewis over de uitkomst daarvan, rekenschap dient te geven van de mogelijke juridische statusverandering van de af te leggen kluisverklaringen. Indien géén overeenstemming wordt bereikt over een deal blijven de kluisverklaringen als onderdeel van vertrouwelijk overleg in de kluis. Indien wél (rechtmatig bevonden) overeenstemming wordt bereikt moeten de kluisverklaringen betreffende dealfeiten die relevant zijn voor de beoordeling van een bij een medeverdachte tenlastegelegd dealfeit als processtukken in het dossier worden gevoegd van die verdachte. De totstandkoming van de kluisverklaringen heeft dan achteraf beschouwd óók te gelden als feitenonderzoek dat bewijsmiddelen genereert, waarover eventueel naderhand verantwoording moet (kunnen) worden afgelegd.
Indien slechts op onderdelen van de verklaringen overeenstemming wordt bereikt, moet het openbaar ministerie uiterst zorgvuldig beoordelen welke onderdelen van de verklaringen voorwerp van een deal kunnen worden en welke niet. In ieder geval moet de kluisverklaring aangaande een dealfeit volledig worden ingebracht. Dit is van belang voor de zittingsrechter met het oog op een deugdelijke toetsing van de inzet van een kroongetuige en de betrouwbaarheid van diens verklaringen. Indien een potentiële kroongetuige niet volledig kan of wil verklaren over een bepaald misdrijf, kan dit misdrijf niet als dealfeit kan worden opgenomen.
Komt het tot een letterlijke uitwerking van kluisverklaringen dan kunnen overigens bepaalde zaaksinhoudelijk niet relevante passages die zich vanwege specifieke zwaarwegende redenen niet lenen voor toevoeging aan het procesdossier - veiligheid van personen, andere mogelijke onderzoeken die losstaan van de zaak in geding, de werkwijze van de CIE, aspecten in verband met getuigenbescherming of de privacy - achterwege blijven, mits deze handelwijze kenbaar wordt gemaakt en verantwoord.
Bespreking verwijt gebrekkige transparantie fase kluisverklaringen
De rechtbank constateert dat het openbaar ministerie vanaf het begin, door middel van diverse processen-verbaal en verhoren van getuigen, globaal inzicht heeft verschaft over het verloop van het dealtraject, waarbij ook de fase van de kluisverhoren met [medeverdachte 7] was beschreven. De kluisverklaringen hebben, zij het om andere redenen, vanaf het begin als onderdeel van de ingebrachte OM-deal deel uitgemaakt van het procesdossier [X]. Dat deze verklaringen in eerste instantie in de vorm van een zakelijk weergave van de verhoren waren uitgewerkt, is in overeenstemming met het wettelijk uitgangspunt. Tevens heeft het openbaar ministerie de meeste kluisverklaringen, hoewel het zich daartoe niet gehouden voelde, op enig moment letterlijk laten uitwerken. De daartoe noodzakelijkerwijs benodigde bandopnamen waren, zij het om andere reden gemaakt, voorhanden. De rechtbank ziet geen rechtsplicht voor het openbaar ministerie om, zoals de verdediging heeft gesteld, daarenboven ook nog tot het inbrengen van de zakelijke weergaven van die letterlijk uitgewerkte weglatingen over te gaan.
De weglatingsafspraak
Dit gezegd hebbende, dient echter uit hetgeen hiervoor over de status van kluisverklaringen is opgemerkt, tegen de achtergrond van het juridisch toetsingskader, dwingend de conclusie te worden getrokken dat de weglatingsafspraak ontoelaatbaar was.
De rechtbank overweegt daartoe als volgt.
438).
Proces-verbaal van 24 juli 1993, doc. nr. 009288, p. 402 (dig. p. 451) met bijlagen; proces-verbaal van 25 juli 1993, doc. nr. 009288, p. 406 (dig. p. 455) met bijlagen.
Proces-verbaal van 1 december 2007, doc. nr. 009288, p. 268-270 (dig. p. 318-320).
Een geschrift, zijnde een papieren weergave van een diapresentatie, bevattende een systematische en deels gevisualiseerde weergave van telecombewegingen, door het openbaar ministerie overgelegd ter terechtzitting in de zaak [H], gehecht aan het proces-verbaal van de zitting van 8 december 2009.
Proces-verbaal van 26 januari 1994, doc. nr. 009288, p. 409 - 412 (dig. nr 458 - 460).
Een geschrift, zijnde een rapport van het gerechtelijk laboratorium van het Ministerie van justitie, doc. nr. 009288, p. 414 (dig. p. 462).
Proces-verbaal van bevindingen 7 januari 2009 (met bijlage 80), doc. nr. 009288, p. 16 (dig. p. 17).
Proces-verbaal van bevindingen van 10 februari 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 448.
Proces-verbaal van 11 maart 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 460 e.v.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 64] d.d. 15 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G55/01, p. 02 696.
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 10 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 412.
Proces-verbaal van 5 juli 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 583.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 76] d.d. 13 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G90/01, p. 02 938.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 76] d.d. 13 april 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G90/02, p. 02 940.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 76] d.d. 24 juni 1994, opgemaakt op 27 juni 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G90/03, p. 02 942.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 66] d.d. 29 juni 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 4, document 02/G91/01, p. 02 944.
Proces-verbaal d.d. 26 september 2008, inhoudende een letterlijke utwerking van de verklaring van verdachte [verdachte] d.d. 21 februari 2008, doc. nr. 009476, p. 12.
Proces-verbaal van 21 juni 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, pag. 02 414.
Proces-verbaal van bevindingen van inzake verhoor getuige [persoon 73] d.d. 7 mei 2008, opgemaakt op 15 mei 2008, doc.nr. 008793.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 72] d.d. 15 mei 2008, doc. nr. 009288, p. 352 (dig. p. 401).
Een geschrift, zijnde een brief van de notaris, doc. nr. 009288, p. 366 (dig. p. 415).
Proces-verbaal van bevindingen van 28 maart 1994, Utrechts dossier [H], ordner 3, p. 02 398.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verkeersgegevens d.d. 7 januari 2009, doc. nr. 009288, p. 18.
Proces-verbaal van bevindingen van 28 maart 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 432.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 39] d.d. 10 mei 1994, doc. nr. 001357, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 78] d.d. 22 april 1994, doc. nr. 009288, p. 283 - 285 (dig. p. 332 – 334).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 79] d.d. 22 april 1994, doc. nr. 009288, p. 285 (dig. p. 334).
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 28 maart 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 3, p. 02 383.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 80] d.d. 14 april 1994, doc. nr. 009288, p. 287 en 288 (dig. p. 336 en 337).
Proces-verbaal van bevindingen 28 maart 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 385.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 81] d.d. 14 april 1994, doc. nr. 009288, p 271 en 272 (dig. p. 320 en 321).
Proces-verbaal van 28 april 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 3, p. 02 459.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 82], d.d. 3 mei 1994, doc. nr. 009288, p. 478 (dig. p. 527).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 59] d.d. 25 april 1994, doc. nr. 009288, p. 298 e.v. (dig. p. 347 e.v.).
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 60] d.d. 24 mei 1994, doc. nr. 009288, p. 256 e.v. (dig. p. 305 e.v.).
Proces-verbaal van bevindingen d.d. 29 maart 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 400.
Proces-verbaal van 7 oktober 1994, Utrechtse dossier [H], ordner 3, p. 02 437.
Proces-verbaal van bevindingen van 21 juni 1995, doc. nr. 008015, dig. p. 74.
Proces-verbaal van bevindingen van 10 maart 2010, doc. nr. 011534, p. 9.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 88] d.d. 19 augustus 2008, doc.nr. 008984.
Proces-verbaal van bevindingen van 7 januari 2009, doc.nr. 009288, p. 30.
Proces-verbaal van verhoor getuige [persoon 89] d.d. 11 september 2008, opgemaakt op 17 september 2008, doc. nr. 009308, p. 2 e.v.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 90] d.d. 11 juni 2008, opgemaakt op 16 juni 2008, doc.nr. 008805.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 74] d.d. 12 juni 2008, opgemaakt op 24 juni 2008, doc.nr. 008806.
Hand-out verkeersgegevens, ter terechtzitting overgelegd, tevens aangehecht aan dit vonnis.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 73] d.d. 7 mei 2008, opgemaakt op 15 mei 2008, doc.nr. 008793.
Proces-verbaal van 19 april 2011, doc.nr. 012067.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verklaring getuige [persoon 15] d.d. 26 januari 2012, doc.nr. 012209.
Een geschrift, zijnde een ongedateerd en niet ondertekend proces-verbaal van relaas, doc, nr. 008007, p. 17.
Een geschrift, zijnde een verslag van dr. [persoon 106] betreffende de gerechtelijke lijkschouwing van [persoon 2] d.d. 14 mei 1993, doc.nr. 008414, dig. p. 8.
Een geschrift, zijnde een verslag van prof. dr. [persoon 107] betreffende de gerechtelijke lijkschouwing van [persoon 1] d.d. 18 mei 1993, doc.nr. 008417, dig. p. 7.
Proces-verbaal van 9 mei 1993, doc.nr. 007941, dig. p. 4.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 108] d.d. 9 mei 1993, doc.nr. 007933, dig. p. 6; proces-verbaal van verhoor van [persoon 108] d.d. 12 mei 1993, doc.nr. 007934.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 109] d.d. 8 (kennelijk is bedoeld: 9) mei 1993, doc.nr. 007933, dig. p. 8.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 50] d.d. 8 augustus 2007, opgemaakt op 13 augustus 2007 doc.nr. 007435.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 96] d.d. 2 mei 1994, doc.nr. 007976.
Proces-verbaal van relaas d.d. 21 juni 1995, doc.nr. 008015, p. 89.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 97] d.d. 15 juli 1993, Utrechtse dossier [H] ordner 1, 01/D02/13, p. 01 124.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [naam 11] d.d. 7 september 1993, opgemaakt op 24 september 1993, doc.nr. 007952.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [naam 11] d.d. 13 mei 1993, doc.nr. 007949.
Proces-verbaal van huiszoeking d.d. 1 juni 1993, Utrechtse dossier [H] ordner 1, 01/D04/03, p. 01 197.
Een geschrift, zijnde overtuigingsstukken 05575, p. 01 194, 01 205 en 01 215.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 98] d.d. 6 juli 1994, doc.nr. 007951, dig. p. 10.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 7 december 2009, doc.nr. 011814, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor van verdachte [persoon 37] d.d. 7 juni 1994, doc.nr. 008016, dig. p. 4.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 98] d.d. 6 juli 1994, doc.nr. 007951, dig. p. 10 e.v.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 99] d.d. 21 april 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 2, 01/G47/01; een geschrift, zijnde een ongedateerd en niet ondertekend proces-verbaal van relaas, doc, nr. 008007, p. 29.
Proces-verbaal ter terechtzitting van 11 oktober 2011, doc.nr. 012196, p. 12 e.v. (dig. p.
De weglatingsafspraak was onderdeel van de OM-deal waar zij tot gevolg had dat de omvang van de verklaringsverplichting van [medeverdachte 7] krachtens de OM-deal nader werd bepaald en ingeperkt. Een deel van de contractueel vastgelegde (volledige) afstandsverklaring van het verschoningsrecht werd als het ware in het geheim weer door [medeverdachte 7] voorbehouden, namelijk voor zover het [persoon 12] betrof.
Door akkoord te gaan met de voorwaarde van [medeverdachte 7] dat hij over een medeverdachte niet zou hoeven verklaren, werd bij hem ten onrechte het vertrouwen gewekt dat hij onvolledig mocht zijn in zijn zittingsverklaringen in weerwil van zijn wettelijke verplichtingen. Een kroongetuige moet immers zoals iedere getuige krachtens de wet volledig en naar waarheid verklaringen afleggen. De achtergehouden informatie was voorts evident relevant voor de beoordeling door de zittingsrechter van de aan verdachten ten laste gelegde moorden op [persoon 3] en [persoon 4]. De kluisverklaringen van [medeverdachte 7] over deze misdrijven waren processtukken en hadden volledig ingebracht moeten worden. Door deze informatie daaruit weg te houden werden procespartijen en de zittingsrechter vanaf het begin niet volledig en juist geïnformeerd over de verklaringen van de kroongetuige aangaande deze ten laste gelegde dealfeiten. Met deze afspraak bracht het OM zichzelf bovendien in een positie dat het niet meer volledig in staat zou zijn te voldoen aan zijn verplichting om verdediging en rechtbank volledig inzicht te verschaffen in de deal en de totstandkoming daarvan.
Door de gekozen constructie zijn derhalve belangrijke strafvorderlijke voorschriften en rechtsbeginselen geschonden, omdat een onaanvaardbaar risico werd genomen dat de materiële waarheidsvinding geweld zou worden aangedaan en het belang van een zuivere rechtspleging zou worden geschonden.
De rechtbank verwerpt de andersluidende opvatting van het openbaar ministerie dat de [persoon 12]-informatie vertrouwelijk te behandelen, niet-ontlastende informatie betrof, welke op grond van een belangenafweging kon worden achtergehouden. Los van de vraag of de inschatting van het openbaar ministerie dat het geen ontlastend materiaal betrof correct is, waarover hierna meer, gaat het openbaar ministerie hier voorbij aan het gegeven dat de achtergehouden [persoon 12]-informatie onmiskenbaar zag op twee misdrijven waaromtrent de deal werd gesloten. Het bepaalde in artikel 226h lid 4 Sv kan niet gelden voor onderdelen van de kluisverklaring waaromtrent geen overeenstemming wordt bereikt, indien die onderdelen een dealfeit betreffen. Procespartijen en de zittingsrechter moeten er vanuit kunnen gaan dat het in het procesdossier gevoegde kluisverbaal volledig de verklaring weergeeft die de (dan nog) potentiële kroongetuige over een dealfeit heeft afgelegd. Voor toepassing van een belangenafweging ten aanzien van voeging van (delen van) processtukken is geen ruimte.
De rechtbank merkt ten overvloede op dat met het oog op de materiële waarheidsvinding dit ook de voorkeur verdient, omdat de duiding van informatie als zijnde ont- of belastend een heikele exercitie is. Naast de letterlijke bewoordingen is het be- of ontlastende karakter afhankelijk van de context waarbinnen en het perspectief van waaruit de informatie wordt begrepen. Een dergelijke inschatting vraagt voorts om monitoring waar deze, bijvoorbeeld door nieuwe inzichten op grond van tijdsverloop en daarmee samenhangende later gevoerde verweren van de verdediging, ook aan verandering onderhevig kan zijn.
Het beroep op de Straatsburgse jurisprudentie kan het openbaar ministerie evenmin baten. Weliswaar valt daaruit inderdaad af te leiden dat het EHRM de harde regel dat processtukken aan het dossier moeten worden toegevoegd, in zekere zin relativeert, maar waar de nationale jurisprudentie meer rechtsbescherming voor een verdachte biedt heeft deze jurisprudentie als in Nederland geldende rechtsnorm te gelden. Het EHRM legt alleen de minimumgaranties vast waar de lidstaten aan hebben te voldoen.
Ten overvloede merkt de rechtbank dan nog op dat ook het EHRM voorop stelt dat het niet openbaar maken van relevant materiaal een uitzondering is op de hoofdregel dat dergelijk materiaal wél ter beschikking staat van de verdachte. Die uitzondering moet berusten op een afweging van alle betrokken belangen en de vervolgende instantie mag daarbij niet verhullen dat informatie is achtergehouden. De strikte noodzaak tot geheimhouding moet daarbij in ieder geval worden getoetst door een rechter en niet door de vervolgende instantie zelf. Voorts geldt het vereiste dat voor de verdediging zodanige compenserende mogelijkheden bestaan dat sprake blijft van een fair trial. De daarvoor door het EHRM gegeven handvatten zijn ontwikkeld tegen de achtergrond van de Engelse non-disclosure-procedure en juryrechtspraak en derhalve moeilijk direct in de Nederlandse situatie toepasbaar. Zo werd in voorkomende gevallen door het Hof in het bijzonder van belang geacht dat de Engelse zittingsrechter, die niet oordeelt over de schuldvraag, voldoende bekend was met het achtergehouden materiaal (op hoofdlijnen). Deze rechter was daarom in staat om te beoordelen of het materiaal deel uitmaakte van “the prosecution case” en of de geheimhouding strikt noodzakelijk was. Bovendien kon deze zittingsrechter gedurende de verdere fasen van het proces de belangen van de verdediging op een fair trial monitoren en beoordelen of er voor een deugdelijke verdediging van de verdachte behoefte bestond dat deze alsnog kennis nam van die informatie.
De stelling van het openbaar ministerie, tot slot, dat het zich door de weglatingsafspraak jegens [medeverdachte 7] gehouden achtte tot vertrouwelijkheid, kan het openbaar ministerie niet disculperen, nu de afspraak op zichzelf al ontoelaatbaar was. Overigens kan in gevallen als deze volledige vertrouwelijkheid, zonder enig voorbehoud in welke vorm dan ook, nooit rechtmatig worden toegezegd. De rechtbank wijst in dit verband op het bepaalde in artikel 3:2 Instructie CIE-Officier van justitie waaruit volgt dat de CIE een informant meedeelt dat de toegezegde afscherming kan vervallen, onder meer op grond van een zwaarwegend belang als de integriteit van de opsporing. Daar komt bij dat [medeverdachte 7] kennelijk al in 2008 een aanbod aan de CIE-Officier van justitie had gedaan om in ruil voor zes maanden gratie alsnog over [persoon 12] te gaan verklaren, waarmee hij kennelijk terugkwam op zijn in stelling gebrachte veiligheidsargument. De rechtbank acht het onbegrijpelijk dat naar aanleiding daarvan niet eerder is gezocht naar een manier om de [persoon 12]-informatie in te brengen.
Nu is vastgesteld dat de afspraak ontoelaatbaar was, behoeven de door de verdediging aan het openbaar ministerie gemaakte verwijten dat deze afspraak ten onrechte niet kenbaar is gemaakt aan partijen en ten onrechte niet ter toetsing aan de rechter-commissaris is voorgelegd, geen bespreking meer. Eveneens kan onbesproken blijven de stelling van het openbaar ministerie dat een wettelijk instrumentarium ontbreekt om de rechter-commissaris met (de rechtbank begrijpt: te allen tijde) achter te houden informatie te benaderen buiten procespartijen en zittingsrechter om.
276 e.v.).
Proces-verbaal ter terechtzitting 13 oktober 2011, doc.nr. 012196, p. 31 (dig. p. 339).
Proces-verbaal van verhoor van getuige [medeverdachte 7] bij de rechter-commissaris d.d. 23 maart 2007, doc.nr. 000434.
Proces-verbaal van de terechtzitting van 8 december 2009, doc.nr. 011814, p. 19 en 22 (dig. p 24).
Proces-verbaal van de terechtzitting van 8 december 2009, doc.nr. 011814, p. 20.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor van getuige [persoon 9] d.d. 29 januari 2008, doc.nr. 007481, p. 3.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor getuige [persoon 9] d.d. 19 december 2007, opgemaakt op 10 januari 2008, doc.nr. 007478.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 9], bij de rechter-commissaris d.d. 2 juli 2009, doc.nr. 011030, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 25 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/03, p. 2 1229.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. afgelegd op 24 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/02, p. 2 1217.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 15 juni 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/15, p. 2 1271.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 25 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/05, p. 2 1237.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 25 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/05, p. 2 1238-2 1243.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 24 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/05, p. 2 1226.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 60] d.d. 25 mei 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 5 02/V04/05, p. 2 1232.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] d.d. afgelegd op 11 april 1996, doc.nr. 007408.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] d.d. afgelegd op 2 april 1996, doc.nr. 007406.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] d.d. afgelegd op 20 mei 1996, doc.nr. 007412.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] bij de rechter-commissaris d.d. 7 oktober 2009, doc.nr. 011248, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] d.d. afgelegd op 2 april 1996, doc.nr. 007406, p. 2.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 10] d.d. afgelegd op 11 april 1996, doc.nr. 007408, p. 2.
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor van getuige [persoon 39] d.d. 19 november 2007, opgemaakt op 20 november 2007, doc.nr. 007503. p. 3; proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 39] d.d. 20 september 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4 02/G106/03, p. 2 1011 e.v..
Proces-verbaal van de terechtzitting van 7 december 2009, doc.nr. 011814, p. 4 (dig. p. 6).
Proces-verbaal van bevindingen inzake verhoor van getuige [persoon 50] d.d. 8 augustus 2007, opgemaakt op 13 augustus 2007, doc.nr. 007435.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 51] d.d. 12 juni 1996, opgemaakt op 13 juni 1996, doc.nr. 007422.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 100] d.d. 14 augustus 1996, doc.nr. 007432.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 57] d.d. 2 augustus 2007, doc.nr. 007428.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 85] d.d. 19 juli 2007, doc.nr. 009288, p. 295 (dig. p. 344).
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 102] d.d. 14 december 2007, doc.nr. 007473, p. 3.
Proces-verbaal van verhoor van [persoon 58] d.d. 11 juli 1994, doc.nr. 00818 en proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 110] d.d. 10 januari 1995, doc.nr. 008191.
Proces-verbaal van verhoor van verdachte [verdachte] d.d. 6 mei 2008, doc.nr. 009007.
Proces-verbaal van bevindingen en onderzoek betreffende een ingesteld onderzoek in telefoonprintlijsten, Utrechtse dossier [H] ordner 3, p. 02 533 e.v.
Proces-verbaal van bevindingen telecomgegevens d.d. 7 januari 2009, doc.nr. 009288, p. 37.
Proces-verbaal van verhoor van getuige [persoon 39] d.d. 20 september 1994, Utrechtse dossier [H] ordner 4 02/G106/03, p. 2 1005, vraag 25/26.
Om 18.08, 18.09 en 18.19 uur.
De rechtbank heeft niet kunnen vaststellen dat aan [medeverdachte 7] in het kader van de van getuigenbescherming excessieve of volstrekt niet te onderbouwen voorzieningen zijn toegezegd die moeten worden opgevat als een verkapte beloning voor het afleggen van verklaringen. Het getuigenbeschermingspakket behoefde bij de huidige stand van het recht niet ter toetsing aan de rechter-commissaris te worden voorgelegd. Verder is niet gebleken dat het openbaar ministerie over dit onderwerp onjuiste of misleidende informatie heeft verstrekt. De verweren worden verworpen.
De rechtbank constateert wel dat bij de huidige stand van de regelgeving toezicht op het getuigenbeschermingstraject buiten de eigen kolom van de Minister van Veiligheid en Justitie nauwelijks mogelijk is, waardoor de schijn zou kunnen ontstaan dat dit traject als vrijplaats kan worden gebruikt voor gedragingen die de rechterlijke toetsing niet zouden kunnen doorstaan. Problemen rondom de getuigenbescherming van [medeverdachte 7] hebben het onderhavige strafproces gecompliceerd en vertraagd. De rechtbank sluit zich aan bij het pleidooi van Bleichrodt en Korten in NJB 2012, p. 1300 ev., een meer concrete normstelling voor getuigenbescherming te introduceren en daarbij ook een aparte rechterlijke toetsingsprocedure voor voorgenomen beschermingstrajecten in te voeren bij een op dit terrein deskundig (deels) rechterlijk college dat onbelemmerd van alle feiten kan kennisnemen.
Andere vermeende toezeggingen
Gratie
De verdediging heeft uit verklaringen van [medeverdachte 7] afgeleid dat het openbaar ministerie aan [medeverdachte 7] heeft toegezegd dat het een verzoek om een half jaar gratie zou ondersteunen. De verdediging beschouwt dit als een ongeoorloofde toezegging voor het afleggen van verklaringen. De rechtbank verwerpt dit verweer. Naar het oordeel van de rechtbank is niet komen vast te staan dat het openbaar ministerie een toezegging als hier bedoeld heeft gedaan. Uit de stukken valt wel af te leiden dat [medeverdachte 7] in 2008 een aanbod heeft gedaan aan de CIE-officier van justitie De Haas om in ruil voor zes maanden gratie nadere verklaringen af te leggen. Deze officier heeft echter bij proces-verbaal van 17 mei 2010 te kennen gegeven dat hij geen gratie heeft toegezegd en ook niet heeft beloofd dat het openbaar ministerie een eventueel verzoek van [medeverdachte 7] om gratie zou ondersteunen. De verklaringen van [medeverdachte 7] inzake de ondersteuning van een gratieverzoek werden afgelegd in het kader van een ruimer offensief van [medeverdachte 7] d.d. 29 maart 2012 om tot een bevredigende overeenkomst inzake zijn getuigenbescherming te komen. [medeverdachte 7] heeft ter terechtzitting van 24 en 27 september 2012 verklaard dat het hier gekleurde, geformuleerde verklaringen betrof. Mede om die reden ziet de rechtbank geen reden om aan het proces-verbaal van de CIE-officier van justitie te twijfelen.
Invrijheidstelling [medeverdachte 7]
De verdediging heeft opgeworpen dat de invrijheidstelling van [medeverdachte 7] zonder rechterlijke tussenkomst erop wijst dat hem is toegezegd dat hij zonder voorafgaand rechterlijk oordeel in vrijheid zou worden gesteld. Voor zover er geen sprake zou zijn van een toezegging, dient de eigenmachtige invrijheidstelling van [medeverdachte 7] zonder rechterlijke tussenkomst, waardoor het vigerende besluit gevangenhouding niet langer ten uitvoer werd gelegd, bij te dragen aan de niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie.
De rechtbank verwerpt het verweer dat de OM-deal op dit punt een onrechtmatige toezegging zou bevatten, nu niet is gebleken dat hierover aan [medeverdachte 7] enige toezegging is gedaan. Voor het overige oordeelt de rechtbank als volgt. Op grond van artikel 69, derde lid, Sv kan de officier van justitie de invrijheidstelling van een verdachte gelasten in afwachting van de beslissing op een verzoek, voordracht of vordering tot opheffing van een bevel gevangenhouding. Wanneer het openbaar ministerie meent dat er termen zijn voor de opheffing van de voorlopige hechtenis van een verdachte is het dus bevoegd een voorlopig gehechte verdachte in vrijheid te stellen, mits voorafgaand een vordering tot opheffing van het bevel gevangenhouding wordt ingediend. Door indiening van een dergelijke vordering na te laten alvorens [medeverdachte 7] na ommekomst van twee derden van de tegen hem geëiste straf in vrijheid te stellen heeft het openbaar ministerie artikel 69, derde lid, geschonden. De rechtbank ziet evenwel geen reden om hieraan enig rechtsgevolg te verbinden. De overige verdachten zijn door het achterwege blijven van een vordering tot opheffing van het bevel gevangenhouding van [medeverdachte 7] niet in enig rechtens te respecteren belang geschaad. Van een zeer uitzonderlijk geval waarin de grondslagen van het strafproces in het geding zijn, is evenmin sprake. Uit de toelichting van het openbaar ministerie ter zitting blijkt op geen enkele wijze van de intentie, een rechterlijk oordeel naast zich neer te willen leggen. Voor het overige raakt de invrijheidstelling het eindoordeel van de rechtbank ten aanzien van [medeverdachte 7] niet en er is geen aanleiding om te veronderstellen dat het openbaar ministerie een einduitspraak van de rechtbank niet ten uitvoer zal leggen.
2.1.4 Transparantie verhoren [medeverdachte 7] en de weglatingsafspraak
In oktober 2011 is door onthullingen van [medeverdachte 7] bekend geworden dat het openbaar ministerie bij het sluiten van de OM-deal met [medeverdachte 7] had afgesproken dat [medeverdachte 7] krachtens die deal niet gehouden zou zijn om als getuige over de betrokkenheid van een medeverdachte, te weten [persoon 12] (hierna: [persoon 12]) een verklaring af te leggen, en dat als gevolg van die afspraak (hierna: weglatingsafspraak) eerder gedane uitlatingen van [medeverdachte 7] over [persoon 12] voor procespartijen en zittingsrechter waren weggehouden. Uit het nadien ingestelde onderzoek zijn voorts nog meer zaaksinhoudelijk relevante uitlatingen van [medeverdachte 7] over andere onderwerpen op tafel gekomen.
De verdediging heeft in verband met deze gang van zaken de volgende twee verweren gevoerd die in elkaars verlengde liggen en de rechtbank hierna gezamenlijk zal bespreken:
het openbaar ministerie is tekortgeschoten in de te betrachten transparantie inzake de verhoren van [medeverdachte 7], en
in het bijzonder is de gang van zaken rondom de weglatingsafspraak onrechtmatig geweest.
Voor beide verweren is hetzelfde feitencomplex relevant dat hier voor de duidelijkheid voorop wordt gesteld.
De rechtbank concludeert dat met en door de weglatingsafspraak belangrijke strafvorderlijke voorschriften en rechtsbeginselen zijn geschonden, hetgeen een vormverzuim als bedoeld in artikel 359a Sv oplevert, welk verzuim naar zijn aard onherstelbaar is. In zoverre is het verweer terecht voorgesteld.
Voordat de rechtbank zich buigt over de vraag welke gevolgen hieraan te verbinden, zal eerst moeten worden beoordeeld of ook overigens, zoals door de verdediging gesteld, in de uitwerking van de kluisverklaringen, dan wel in verband met de oriënterende fase of dealbesprekingen, van een onherstelbaar vormverzuim sprake is.
Uitwerking kluisverklaringen anderszins
De rechtbank is met de verdediging van oordeel dat ook los van de [persoon 12]-informatie aan het openbaar ministerie een gebrekkige verslaglegging in de kluisverklaringen kan worden verweten. Het na de onthullingen van [medeverdachte 7] gelaste onderzoek heeft immers behalve de [persoon 12-weglatingen] nog meer [X-relevante] uitlatingen in de kluisverklaringen blootgelegd, zodat ook om die reden achteraf moet worden vastgesteld dat de processtukken oorspronkelijk niet volledig zijn ingebracht. Ook is uit dat onderzoek gebleken dat de letterlijk uitgewerkte kluisverklaringen 1 en 2 goed leesbaar zijn. Het openbaar ministerie heeft de verdediging en de rechtbank dan ook onjuist voorgelicht waar het op grond van vermeende onleesbaarheid de letterlijke uitwerking van die kluisverklaringen heeft geweerd. Voorts is de uitwerking van de weglating *W04-03 onzorgvuldig geweest.
Deze tekortkomingen zijn op zich eveneens als een vormverzuim in het voorbereidend onderzoek aan te merken. Deze achtergehouden informatie was echter van relatief geringe importantie en de gang van zaken rondom de uitwerking van kluisverklaring 1 en 2, alsmede die rondom weglating *W04-03, geeft geen aanleiding te denken aan kwaad opzet of welbewuste misleiding door politie of openbaar ministerie. De terughoudendheid van het openbaar ministerie bij het volledig uitwerken van de kluisverklaringen werd klaarblijkelijk ingegeven door de eerdergenoemde onjuiste rechtsopvatting dat de kluisverhoren integraal onderdeel uitmaakten van het vertrouwelijk overleg, waarbij het openbaar ministerie zich gebonden achtte aan de toegezegde vertrouwelijkheid aan [medeverdachte 7]. Uiteindelijk zijn alle weglatingen uit de kluisverklaringen bekend geworden en uitgebreid ter zitting bediscussieerd. De rechtbank is derhalve van oordeel dat, al deze omstandigheden bij elkaar genomen, deze tekortkomingen in de verslaglegging in voldoende mate zijn hersteld of gerepareerd.
De oriënterende gesprekken en dealbesprekingen.
Algemeen
De rechtbank is voorts van oordeel - met het openbaar ministerie en anders dan de verdediging - dat oriënterende gesprekken en dealbesprekingen in de fase voorafgaand aan de totstandkoming van een OM-deal primair tot het vertrouwelijk overleg dienen te worden gerekend, waaromtrent logischerwijs niet aanstonds volledige openheid hoeft te worden verschaft. Gelet op de aard, inhoud en functie kunnen deze gesprekken niet zozeer worden geduid als feitenonderzoek dat bewijsmiddelen genereert. Veeleer vormen zij de aanleiding, het middel en/of de methode om tot dergelijk onderzoek te komen. Een in relaasvorm verschaft globaal overzicht van het verloop van het dealtraject zal in het algemeen voldoende mogelijkheid bieden aan verdediging en zittingsrechter om de rechtmatigheid van de (totstandkoming van de) OM-deal te onderzoeken. Een andersluidend oordeel zou de effectiviteit van de kroongetuigenregeling, die vertrouwelijk overleg vergt om bijvoorbeeld een informant te bewegen bewijsgetuige te worden, te veel frustreren.
Gelet op het voorgaande heeft hier het algemene uitgangspunt te gelden dat het openbaar ministerie het procesdossier voorziet van relevante stukken, waarbij erop vertrouwd kan worden dat het aan deze taak op magistratelijke wijze uitvoering geeft. Voor zover de oriënterende gesprekken en dealbesprekingen zijn vastgelegd betreft het, vergelijkbaar aan de tweede categorie van genoemde Dev Sol-jurisprudentie, gegevensdragers waarvan de inbreng op grond van zwaarwegende opsporingsbelangen achterwege kan blijven. Bewust achterhouden van ontlastend materiaal blijft in verband met een integere rechtspleging en risico’s voor schade aan de materiële waarheidsvinding echter ontoelaatbaar. Naar het oordeel van de rechtbank is ontlastend materiaal in ieder geval informatie die direct op de onschuld van een verdachte wijst, maar daar kan onder omstandigheden ook andersoortige informatie onder worden verstaan. Denkbaar is bijvoorbeeld dat bepaalde door de kroongetuige op enig moment in een oriënterend- of dealoverleg verschafte informatie, welke in relevante mate afwijkt van (nadien) afgelegde kluis- en zittingsverklaringen en voor de beoordeling van de betrouwbaarheid van die verklaringen van de kroongetuige van groot belang moet worden geacht te zijn, niet achtergehouden mag worden.
Bespreking verwijt gebrekkige transparantie oriënterende gesprekken en dealbesprekingen
In het onderhavige geval heeft de verdediging het openbaar ministerie terecht een gebrek aan openheid verweten wat betreft de achtergehouden uitlatingen van [medeverdachte 7] tijdens de dealbespreking van 22 november 2006 over [persoon 12] (door een raadsman aangeduid als [persoon 12]-klus-vragen-[plaats]-verhaal).
De rechtbank overweegt hieromtrent als volgt.
Hoewel deze uitlatingen in beginsel kunnen worden gezien als vertrouwelijke inlichtingen verstrekt in een vertrouwelijk overleg, moet worden geconstateerd dat [medeverdachte 7] hierin - bezien tegen de achtergrond van de eveneens achtergehouden kluisverklaring over de ontmoeting met [persoon 12] op het Gelderlandplein - in relevante mate leek af te wijken van de kort daarvóór door hem afgelegde 15e kluisverklaring en wel op een uiterst belangrijk onderdeel betreffende de moord op [persoon 3], te weten de opdrachtverstrekking (en daarbij geschetste tijdlijn). Toen dit dealfeit aan diverse verdachten werd tenlastegelegd en [medeverdachte 7] in zijn zittingsverklaringen in de tijdlijn als geschetst in de 15e kluisverklaring volhardde, had het op enig moment - in ieder geval op het moment dat de contouren van het verweer van [medeverdachte 8] duidelijk werden, waarover hierna meer - op weg van het openbaar ministerie gelegen genoemde uitlatingen uit de dealbespreking, in het geding te brengen. Ook ná de onthullingen van [medeverdachte 7] over [persoon 12] heeft het openbaar ministerie dit echter nagelaten.
De rechtbank ziet dit verzuim volledig opgaan in het onherstelbare vormverzuim van de weglatingsafspraak waar het rechtstreeks mee samenhangt. Tot deze afspraak meende het openbaar ministerie, zoals hiervoor overwogen, ten onrechte gerechtigd te zijn en het heeft klaarblijkelijk de in verband daarmee toegezegde vertrouwelijkheid in stand willen laten. Kennelijk wilde het openbaar ministerie voorts ook ná de onthullingen van [medeverdachte 7] zo lang mogelijk de vertrouwelijkheid van een dealbespreking in een kroongetuigetraject gestand doen, hetgeen op zich niet onbegrijpelijk is. De rechtbank zal, gelet op deze samenhang, het niet inbrengen van deze uitlatingen uit de dealbespreking betrekken bij de beoordeling van de gevolgen van het verzuim van de onrechtmatige weglatingsafspraak.
De rechtbank verwerpt voorts de stelling van de verdediging dat het openbaar ministerie, afgezien van deze achtergehouden [persoon 12]-informatie, ook overigens is tekortgeschoten in de verplichting openheid van zaken te geven over de voorfase. De rechtbank oordeelt dat het openbaar ministerie vanaf het begin, door middel van diverse processen-verbaal en verhoren van getuigen, voldoende inzicht heeft verschaft over het verloop van het dealtraject, waarbij ook de eerste contacten met [medeverdachte 7] in de fase voorafgaand aan de totstandkoming van de deal waren beschreven.
De rechtbank constateert dat alleen de weglatingsafspraak en het daarmee samenhangende achterhouden van de [persoon 12]-informatie uit de kluisverklaringen en genoemde dealbespreking, als onherstelbaar vormverzuim dienen te worden aangemerkt en zal zich nu over de vraag buigen welke gevolgen hieraan te verbinden.
De afspraak kan worden begrepen te vallen onder het voorbereidend onderzoek als bedoeld in artikel 132 Sv, zodat het regiem van artikel 359a Sv hierop van toepassing is. Voor de beoordeling van de op te leggen sanctie kan worden vooropgesteld dat, naar vaste jurisprudentie, de rechter binnen het wettelijk kader de sancties op vormverzuimen mag afstemmen op de omstandigheden van het geval en daarbij vrij is in de weging en waardering van die omstandigheden. Voorts geldt, onder verwijzing naar het hiervoor in dit vonnis geschetste algemene juridische kader, dat met de toepassing van het zwaarste gevolg van niet-ontvankelijkheid een grote mate van terughoudendheid is geboden, zeker indien belangen van verdachte niet zijn geschaad. De rechter is tot slot gehouden, op grond van het tweede lid van artikel 359a Sv, bij de bepaling van de aan een onherstelbaar vormverzuim te verbinden gevolgen rekening te houden met het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor is veroorzaakt.
De rechtbank doet dan de volgende constateringen.
Met de gewraakte weglatingsafspraak zijn belangrijke strafvorderlijke voorschriften en rechtsbeginselen in aanzienlijke mate geschonden, omdat het uiteindelijk gaat om de materiële waarheidsvinding en een integere rechtspleging. Deze afspraak maakt voorts onlosmakelijk deel uit van de OM-deal, als gevolg waarvan de verklaringen van [medeverdachte 7] zijn verkregen. Daarbij kan echter worden betrokken dat het hier slechts een vastomlijnd en overzichtelijk aspect van de verklaringen van [medeverdachte 7] in de deelonderzoeken [A], [B] en de criminele organisatie betreft.
De ernst van de verwijtbaarheid van het geconstateerde verzuim wordt voorts wezenlijk door verschillende factoren gematigd. Zo is volstrekt niet aannemelijk geworden dat het openbaar ministerie met de gekozen constructie doelbewust de rechter heeft willen misleiden. Een zeer uitzonderlijke situatie als bedoeld in de Karman-jurisprudentie doet zich hier om die reden al niet voor. Evenmin is van grove veronachtzaming van de belangen van verdachten sprake. De reden voor de weglatingsafspraak moet in het bijzonder gezocht worden in het feit dat men, op zich niet onbegrijpelijk, zware druk voelde om tot een deal te komen vanwege de door [medeverdachte 7] aangekondigde toekomstige liquidaties. Daar komt bij dat het openbaar ministerie de onjuiste rechtsopvatting was toegedaan dat de kluisverhoren ook na het sluiten van een deal integraal onderdeel van het vertrouwelijk overleg blijven uitmaken, zodat het meende de [persoon 12]-informatie op grond van een belangenafweging te kunnen achterhouden. Deze rechtsdwaling aan de zijde van het openbaar ministerie is enigszins verschoonbaar, omdat de gang van zaken rondom het achterhouden van informatie in ons strafproces niet erg helder is uitgewerkt. Tot slot heeft de toenmalige CIE-officier van justitie nog wel getracht zo zorgvuldig mogelijk te opereren door naar vermogen de belangen van de verdediging bij een eerlijk proces te blijven monitoren, hetgeen overigens door verschillende omstandigheden, waarover hierna meer, niet altijd is gelukt.
Wat betreft de in de beoordeling te betrekken door het vormverzuim veroorzaakte benadeling overweegt de rechtbank als volgt.
Gelijk hiervoor in dit vonnis over het juridisch toetsingskader is overwogen, kan het belang van een verdachte bij niet-ontdekking van een gepleegd feit, niet worden aangemerkt als een nadeel als bedoeld in artikel 359a Sv. Indien en voor zover de verdediging heeft bedoeld te stellen dat zonder de litigieuze afspraak de OM-deal niet gesloten zou zijn en alleen al dáárin benadeling kan worden gevonden, wordt dit derhalve verworpen.
Voor enige sanctionering moet een verdachte door het vormverzuim ook daadwerkelijk in zijn verdediging zijn geschaad. De rechtbank constateert dan dat van alle verdachten alleen [medeverdachte 8] door de onthouding van de [persoon 12]-informatie gaandeweg is benadeeld en motiveert dit als volgt.
Benadeling in de zaak [medeverdachte 8]
Over het procesverloop in de zaak tegen [medeverdachte 8] kan het volgende worden opgemerkt.
In de kluisverklaringen wijst [medeverdachte 7] [medeverdachte 8] aan als opdrachtgever van de moorden op [persoon 3] en [persoon 4]. In de beginperiode van [X] (vanaf februari 2009) richtte de inhoudelijke behandeling op zitting zich vooral op de diverse verwijten die in verband met deze moorden door het openbaar ministerie werden gemaakt aan [medeverdachte 4], [medeverdachte 7], [medeverdachte 3] en [medeverdachte 5]. Deze verwijten liggen, kort gezegd, op het niveau van uitvoering van de moorden, met uitzondering van het verwijt aan [medeverdachte 1] die terzake wordt verweten als tussenpersoon of informatiemakelaar te zijn opgetreden.
[medeverdachte 8] is eerst na zijn aanhouding in september 2010 vervolgd binnen [X] en aan hem is tenlastegelegd oprichter en leidinggevende te zijn van een criminele organisatie gericht op moorden (gedurende een periode van 8 jaar) binnen welk verband door hem de moordopdrachten op [persoon 3] en [persoon 4] zouden zijn verstrekt. Met het aanbrengen van [medeverdachte 8] binnen [X] ging derhalve gaandeweg steeds meer aandacht uit naar het niveau van opdrachtverstrekking tot de moorden, de in het 140-dossier genoemde “top van de kwal”. Zo is het procesdossier uitgebreid met onder meer de zogenaamde [persoon 13]-tapes, waarin [persoon 13] rept over criminele samenwerking tussen [medeverdachte 8], [persoon 12] en [persoon 17] en waaruit volgens het zittings-OM de gestelde “dominante (opdrachtgevende) positie van [medeverdachte 8] in de ten laste gelegde organisatie” kan worden afgeleid, alsmede het gegeven dat “[medeverdachte 8] de man is die kan bepalen of een bepaalde moord wordt uitgevoerd of niet”. Het zittings-OM verklaarde ter zitting in april 2011, na uitgebreid debat over de reikwijdte van de 140-tenlastelegging, dat [persoon 12] behoort tot de ten laste gelegde organisatie en moet worden geacht te vallen onder de “anderen”, genoemd in de tenlastelegging. De rechtbank overwoog vervolgens bij tussenbeslissing in april 2011 dat onder meer die ([C])stukken relevant voor [X] lijken die in belastende of ontlastende zin concreet licht werpen op de relatie tussen [persoon 12] en [medeverdachte 8], de vermeende rol van [medeverdachte 8] als “geweldsman” ten behoeve van of in samenwerking met [persoon 12], en/of de door de verdediging gestelde beëindiging van de relatie tussen beiden.
[medeverdachte 8] heeft voorts vanaf het begin de beschuldigingen ontkend. In het voorjaar van 2011 werden de contouren duidelijk van het door hem gevoerde, met getuigen onderbouwde, verweer. Dit verweer houdt in dat [medeverdachte 8] sedert medio 2005, in ieder geval vóórdat de moordopdrachten volgens [medeverdachte 7] zouden zijn verstrekt, heeft gebroken met [persoon 12] én dat [persoon 12] doet aan zogenaamd “naamsmisbruik”, dat wil zeggen het schermen met (vermeende reputaties) van anderen.
In dit verband zou [persoon 12] de naam van [medeverdachte 8], zonder diens medeweten, tegenover derden hebben genoemd om indruk op die personen te maken en dit zou hij kennelijk ook bij [persoon 13] hebben gedaan.
De rechtbank constateert dat, tegen de achtergrond van het aan [medeverdachte 8] gemaakte verwijt, genoemd verweer en voorts mede gelet op de voor [medeverdachte 8] belastende verklaringen van Q5 (medio mei 2010 ingebracht) en die van [persoon 18] (vanaf het begin in het dossier), de rol van [persoon 12] en de verhouding tussen [medeverdachte 8] en [persoon 12] - en daarmee ook de weggelaten [persoon 12]-informatie - in toenemende mate van belang werd voor een optimale waarheidsvinding rondom de aan [medeverdachte 8] ten laste gelegde liquidatiefeiten. De rechtbank constateert verder dat de achtergehouden [persoon 12]-informatie, in onderlinge samenhang en tegen de achtergrond van het verhandelde ter zitting en het dossier bezien, bepleitbaar enige ondersteuning biedt voor genoemd verweer van [medeverdachte 8]. Ook zou daaruit mogelijk een andere, lichtere rol van [medeverdachte 8] (dan die van oprichter en/of leidinggevende, zoals tenlastegelegd) binnen de vermeende criminele organisatie, afgeleid kunnen worden. Daar komt bij dat waar de verklaringen van [medeverdachte 7] over [medeverdachte 8] uitsluitend van horen zeggen zijn en veelvuldig conclusies bevatten, hij in de weggelaten informatie uit eigen waarneming [persoon 12] prominent als opdrachtgever neerzet die zich ook feitelijk met de uitvoerders bemoeit. In ieder geval is de inhoud van de verklaring van [medeverdachte 7] over de opdrachtverstrekking (en daarbij te hanteren tijdlijn) in de zaken [persoon 3] en [persoon 4], zodra de weggelaten [persoon 12]-informatie erbij werd betrokken, er “niet helderder” op geworden. Dit gegeven heeft mede ten grondslag gelegen aan de beslissing tot opheffing van de voorlopige hechtenis van [medeverdachte 8]. Deze voor de beoordeling van de betrouwbaarheid van de verklaringen rondom de opdrachtverstrekking van de kroongetuige relevante informatie, kan derhalve worden verondersteld voor de verdediging van [medeverdachte 8] van groot belang te zijn geweest.
De rechtbank heeft voorts ervaren dat een nadere ondervraging van [medeverdachte 7] over de weggehouden informatie, wellicht ook door het inmiddels verstreken tijdsverloop en veelvuldig horen van [medeverdachte 7], de schade aan de waarheidsvinding niet in voldoende mate heeft kunnen herstellen.
Het voorgaande leidt tot de conclusie dat [medeverdachte 8] door de onrechtmatige weglatingsafspraak en daarmee samenhangende achterhouden van de [persoon 12]-informatie gaandeweg is benadeeld.
De rechtbank merkt tot slot op dat de benadeling in de zaak [medeverdachte 8] is ontstaan, ondanks de welwillende inspanningen van de CIE-officier om de belangen van de verdediging ook gedurende het proces te blijven bewaken. Door verschillende factoren werd dit monitoren ook bemoeilijkt. Te denken valt aan het lange tijdsverloop van de zaak, het in een later stadium van het geding aanhouden en invoegen binnen [X] van de zaak tegen [medeverdachte 8], de daarmee gepaard gaande voeging door het zittings-OM van nieuwe stukken en het nieuw gevoerde verweer, alsmede de aandacht die vooral uit moest gaan naar de conflictbeheersing tussen [medeverdachte 7] en TGB. Deze factoren kunnen het openbaar ministerie echter niet disculperen, omdat dit juist de risico’s zijn welke de gekozen constructie onaanvaardbaar maken. Deze risico’s hebben zich in de zaak tegen [medeverdachte 8] dus ook daadwerkelijk gerealiseerd.
Geen benadeling in zaken overige verdachten
De rechtbank oordeelt in de zaken van de overige verdachten dat hier geen benadeling is opgetreden tengevolge van het vormverzuim. Zij zijn niet concreet in hun verdediging geschaad.
De verdediging heeft wat betreft [medeverdachte 1] en [medeverdachte 3] gesteld dat zij schade hebben ondervonden, maar de rechtbank heeft dit niet in voldoende mate onderbouwd gezien en ook zelf niet kunnen vaststellen.
Wat betreft [medeverdachte 1] is in dit verband bepleit dat [medeverdachte 7] aan zogenaamde in-de-plaats-stellingen heeft gedaan en [medeverdachte 1] heeft genoemd daar waar hij over [persoon 12] had moeten verklaren, maar dat achterhield. Deze stelling van de verdediging is echter onvoldoende aannemelijk geworden. De verdediging heeft ook betoogd dat bij [medeverdachte 1] ten onrechte het volle gewicht van opdrachtgeverschap was komen te liggen door uit de 1e kluisverklaring van [medeverdachte 7] weg te laten dat [medeverdachte 1], die volgens [medeverdachte 7] had aangegeven dat [persoon 4] prioriteit had (om te worden vermoord), dit in opdracht van [persoon 12] moest doorgeven.
De rechtbank volgt deze redenering niet. Ook in de context van de eerste kluisverklaringen was duidelijk dat de rol die [medeverdachte 7] aan [medeverdachte 1] toeschreef in verband met de moorden op [persoon 3] en [persoon 4] niet die van zelfstandige opdrachtgever, maar van tussenpersoon of informatiemakelaar was.
Wat betreft de overige verdachten is de gestelde benadeling niet nader onderbouwd en/of helemaal geen verweer gevoerd en voor geen van deze verdachten ziet de rechtbank feiten en/of omstandigheden die tot benadeling moeten concluderen.
Eindconclusie rechtbank
Samengevat komt het voorgaande hierop neer dat het openbaar ministerie valt te verwijten dat het met de kroongetuige een onrechtmatige afspraak heeft gemaakt, waardoor ten onrechte bepaalde voor het bewijs relevante informatie niet in het procesdossier is opgenomen, hetgeen een aanzienlijke schending van belangrijke strafvorderlijke voorschriften en rechtsbeginselen oplevert, welk verwijt echter wezenlijk gematigd wordt door verschillende factoren, terwijl alleen [medeverdachte 8] door deze onregelmatigheden daadwerkelijk in zijn belangen is geschaad.
De rechtbank komt dan tot de eindconclusie dat, al hetgeen hiervoor is overwogen in ogenschouw nemende, aan deze onregelmatigheden als gevolg dient te worden verbonden de volledige uitsluiting voor het bewijs van de verklaringen van [medeverdachte 7] in de zaak tegen [medeverdachte 8]. In zoverre slaagt het verweer. In de zaken tegen de overige verdachten kan worden volstaan met de enkele constatering van het vormverzuim.
In het voorgaande ligt besloten dat de rechtbank niet toekomt aan de door de verdediging in dit verband bepleitte niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie.
De verweren worden voor het overige verworpen.
2.1.5 Transparantie en magistratelijkheid van het openbaar ministerie
De verdediging heeft gesteld dat het openbaar ministerie zich ook los van de [persoon 12-weglatingen] gedurende het proces niet magistratelijk en transparant heeft opgesteld, waardoor onherstelbare schade zou zijn toegebracht aan een zuivere waarheidsvinding.
Volgens de verdediging heeft het openbaar ministerie zich in het bijzonder onmagistratelijk opgesteld door [medeverdachte 7] gedurende het gehele proces tegen de klippen op de hand boven het hoofd te blijven houden.
De verdediging wijst hiertoe op de opstelling van het openbaar ministerie in de zaak [persoon 8]. Volgens de verdediging heeft [medeverdachte 7], die steeds heeft verklaard [medeverdachte 4] te verdenken van de moord op [persoon 8] en hierbij zelf niet betrokken te zijn geweest, in feite zelf de dodelijke kogels op [persoon 8] afgevuurd. Mede hierom acht de verdediging (de verklaringen van) [medeverdachte 7] onvoldoende betrouwbaar om voor het bewijs te kunnen worden gebruikt. Door een onmagistratelijke proceshouding van het openbaar ministerie zou die zaak echter onvoldoende zijn uitgekristalliseerd, waardoor aan de waarheidsvinding een onherstelbare schade zou zijn toegebracht.
Met betrekking tot de proceshouding van het openbaar ministerie in de zaak [persoon 8] wijst de verdediging met name op de volgende punten:
Het feit dat het openbaar ministerie [medeverdachte 7] niet voor de zaak [persoon 8] is gaan vervolgen, hoewel er naar de maatstaf die het openbaar ministerie tegenover andere verdachten binnen [X] hanteert, meer dan voldoende bewijsmateriaal voorhanden was. Hierdoor zou de verdediging een belangrijk wapen uit handen zijn geslagen om de onbetrouwbaarheid van [medeverdachte 7] aan te tonen;
Het feit dat het openbaar ministerie voor de toekenning van de status van anoniem bedreigde getuige aan een door de verdediging aangedragen getuige een veel strenger criterium voorstond dan toen het ging om een door het openbaar ministerie aangedragen getuige;
Het feit dat het openbaar ministerie, toen de getuigen F1 en F3 de gevraagde status eenmaal hadden verkregen, zich hier niet bij heeft neergelegd en zelfs handelingen heeft verricht waardoor de anonimiteit van de getuigen in gevaar kwam. Ten aanzien van F3 heeft het openbaar ministerie een dwangmiddel toegepast waardoor de identiteit van deze getuige bekend kon worden. Toen F3 zich bereid had verklaard om als beperkt anonieme getuige achter gesloten deuren te verklaren en de rechtbank aldus had besloten, heeft het openbaar ministerie op de geplande verhoordag bezwaar gemaakt tegen het sluiten van de deuren;
Het feit dat het openbaar ministerie er zonder meer van uitging dat de door de verdediging ingebrachte getuigen niet naar waarheid verklaarden en suggereerde dat enkele raadslieden hierbij een bedenkelijke rol hadden gespeeld;
Het feit dat een CIE-journaal van de getuige F3 uit 2007 pas aan het dossier is toegevoegd nadat F3 ter terechtzitting had verklaard, hoewel de verdediging herhaaldelijk had gevraagd naar CIE-informatie over de zaak [persoon 8]; toen het journaal eenmaal werd toegevoegd werd ook informatie toegevoegd waarvoor F3 geen toestemming had gegeven;
Het feit dat dit CIE-journaal kennelijk geen aanleiding heeft gegeven tot nader onderzoek hoewel hierin werd gesproken over twee moorden waarbij [medeverdachte 7] betrokken zou zijn en waarover hij tijdens het dealtraject niet had verklaard;
Het verzet van het openbaar ministerie tegen aanwezigheid van de verdediging bij het verhoor van de verdachte [persoon 19] en de gang van zaken tijdens dit verhoor;
Het feit dat de artikelen uit de Metro en/of Spits waarin [medeverdachte 7] over de moord op [persoon 8] zou hebben gelezen en de reisgegevens van [medeverdachte 4] uit die periode niet aan het dossier zijn toegevoegd ondanks vele verzoeken van de verdediging.
Het openbaar ministerie zou [medeverdachte 7] ook de hand boven het hoofd hebben gehouden door de OM-deal niet op te zeggen en [medeverdachte 7] niet te vervolgen voor overtreding van artikel 192 Sr hoewel [medeverdachte 7] herhaaldelijk heeft geweigerd verder als getuige te verklaren en volgens de verdediging herhaaldelijk niet naar waarheid heeft verklaard.
Verder zou het openbaar ministerie een aantal mogelijk voor andere verdachten ontlastende documenten en gegevens niet of niet tijdig aan het dossier hebben toegevoegd.
De klacht van de verdediging betreffende het niet of niet tijdig inbrengen van stukken betreft met name:
Verklaringen van [persoon 20] die door het openbaar ministerie niet betrouwbaar werden geacht;
Processen-verbaal betreffende een onderzoek bij Motel [naam A] naar aanleiding van een verklaring van [medeverdachte 7];
Het feit dat bij het openbaar ministerie het besef was ontstaan dat [medeverdachte 7] waar hij sprak over de [naam B] een andere uitgaansgelegenheid op het oog had dan Q5 en mogelijk [persoon 18] waar zij spraken over de [naam B];
Verklaringen van de getuige [persoon 21]
Verklaringen van de getuige [persoon 22];
Een verklaring van de getuige [persoon 23];
Een proces-verbaal van de CIE inzake afpersing van [persoon 24] door [persoon 12];
Een proces-verbaal van de CIE van mei 2006 dat [medeverdachte 8] weer in de [naam C] kwam;
Het feit dat het openbaar ministerie heeft geweigerd een CIE-journaal van [medeverdachte 7] aan het dossier toe te voegen.
Daarnaast zouden de politie en het openbaar ministerie in processen-verbaal, tijdens getuigenverhoren en mondeling ter terechtzitting een misleidende weergave van een aantal verklaringen en/of de totstandkoming daarvan hebben gepresenteerd en een aantal onderzoeksbevindingen eenzijdig hebben belicht of hieruit in strijd met eerdere standpunten belastende conclusies hebben getrokken.
De stelling over onvolkomen en onzorgvuldige verslaglegging en weergave van verklaringen ter terechtzitting is onderbouwd met klachten over:
Gebrekkige zakelijke samenvattingen en verbatim uitwerkingen van verhoren van [medeverdachte 7], waardoor aan [medeverdachte 7] overmatig belastende uitspraken werden toegeschreven, en waardoor werd verhuld dat aan [medeverdachte 7] sturende vragen werden gesteld en dat [medeverdachte 7] verklaringen aanpaste na het ontvangen van informatie over de feiten waarover hij moest verklaren;
Een gebrekkige verbatim weergave van het politieverhoor van [medeverdachte 7] van 24 mei 2007, waardoor werd verhuld dat sturingsinformatie was gegeven;
Het feit dat de verbalisanten Z34, Z35 en Z36 tijdens RC-verhoren hebben ontkend sturingsinformatie te hebben verstrekt dan wel hebben gesteld zich daar niets meer van te kunnen herinneren;
Gebrekkige zakelijke samenvattingen van verklaringen van [persoon 18], waardoor werd verhuld dat [persoon 18] oorspronkelijk weinig over verdachte [medeverdachte 1] had te melden;
Een als belastend gepresenteerde onjuiste zakelijke samenvatting van de verklaring van [persoon 25];
Onjuiste samenvattingen van verklaringen van de getuigen [persoon 26], [persoon 27], [persoon 11], [persoon 4] en [persoon 13] en een onjuiste beeldvorming over een vermeende relatie tussen verdachte [medeverdachte 8] en [persoon 28] in processen-verbaal van bevindingen;
Een onjuiste en/of onvolledige weergave van verklaringen van de getuigen [persoon 26], [persoon 27], [persoon 18], [medeverdachte 7] en [persoon 11], en van verdachte [medeverdachte 4] tijdens requisitoir;
Onjuiste conclusies uit een heimelijk opgenomen citaat van [persoon 29] en [persoon 30] tijdens requisitoir;
Een onjuiste weergave door het openbaar ministerie van uitlatingen van de raadsman [persoon 31] over de verklaringen van de getuige [persoon 32];
Eenzijdige analyses van tap- en telecomgegevens, waarbij onvoldoende aandacht werd besteed aan door de verdediging aangedragen verweren en alternatieve scenario’s;
Het feit dat het openbaar ministerie bij requisitoir het standpunt heeft ingenomen dat [medeverdachte 8] betrokken zou zijn geweest bij het zogenaamde kantoorincident terwijl het eerder had betoogd dat deze betrokkenheid niet in rechte was vastgesteld.
het feit dat het openbaar ministerie in het proces [X] niet open is geweest over de door de Amsterdamse hoofdofficier in de media uitgesproken bewijsnood in de zaak tegen [persoon 12].
Doordat de politie en het openbaar ministerie sturing in bepaalde verhoren zijn blijven weerspreken, is volgens de verdediging twijfel ontstaan over de gang van zaken bij de verhoren van andere getuigen.
Volgens de verdediging is door deze verzuimen, beschouwd in hun onderlinge verband en samenhang, de waarheidsvinding onherstelbaar geschonden, de rechtbank ernstig belemmerd in haar controlerende taak en is ernstige schade toegebracht aan het vertrouwen in de opsporing en vervolging. Om die reden zou het openbaar ministerie niet-ontvankelijk moeten worden verklaard in de vervolging. Subsidiair zou het volledige dossier [X] van het bewijs moeten worden uitgesloten.
Het openbaar ministerie meent dat er geen sprake is van vormverzuimen die tot een door de verdediging bepleit rechtsgevolg zouden moeten leiden.
Oordeel rechtbank
De rechtbank begrijpt de verweren die betrekking hebben op een vermeend gebrek aan magistratelijkheid en transparantie van het openbaar ministerie gedurende het strafproces als klachten over de proceshouding van het openbaar ministerie. Voor zover onregelmatigheden worden geconstateerd die niet vallen onder het toepassingsbereik van artikel 359a Sv zal de rechtbank deze toetsen aan artikel 6 EVRM en/of de algemene beginselen van behoorlijk strafprocesrecht. Gelet op de wijze waarop de verweren zijn gepresenteerd ligt het zwaartepunt van de beoordeling door de rechtbank bij de vraag of de vermeende onregelmatigheden er op zichzelf of in onderlinge samenhang toe hebben geleid dat het proces van één of meer verdachten niet heeft voldaan aan de eisen van artikel 6 EVRM.
Proceshouding openbaar ministerie in de zaak [persoon 8]
Met de verdediging is de rechtbank van oordeel dat het openbaar ministerie vanaf het moment dat er signalen begonnen op te komen over een mogelijke strafrechtelijk relevante betrokkenheid van [medeverdachte 7] bij één of meer andere levensdelicten dan hij had bekend, hiervoor de ogen lijkt te hebben gesloten. Reeds in 2007 heeft het openbaar ministerie blijk gegeven van een onkritische houding tegenover [medeverdachte 7] door niet aan te slaan op CIE-informatie van F3 waaruit kon blijken van actieve betrokkenheid van [medeverdachte 7] bij andere moorden dan hij had bekend. Nadien lijkt het openbaar ministerie in de kwestie [persoon 8] steeds te hebben geopereerd vanuit een grondhouding waarin geen ruimte bestond voor de mogelijkheid dat het door de verdediging geschetste scenario op waarheid berust. De rechtbank acht deze grondhouding laakbaar.
De rechtbank zal in het midden laten of de door de verdediging geschetste incidenten vormverzuimen opleveren in de eigenlijke zin des woords, nu de verdachten hierdoor uiteindelijk niet in hun belangen zijn geschaad. De verdediging heeft gedurende het proces van de rechtbank alle ruimte gekregen om de toedracht rond de moord op [persoon 8] te onderzoeken en de resultaten van dit onderzoek bij haar uiteindelijke stellingname te betrekken. Op last van de rechtbank is een semi-procesdossier [persoon 8] aan het dossier toegevoegd. De rechtbank heeft alle onderzoekswensen van de verdediging die zij voldoende zwaarwegend achtte, gehonoreerd. Verder heeft de rechtbank aan het onderzoek naar de moord op [persoon 8] meer zittingstijd gespendeerd dan aan welke wel ten laste gelegde zaak dan ook. In het kader daarvan zijn vele door de verdediging aangebrachte getuigen ter terechtzitting gehoord, in een enkel geval zelfs onder verzet van de verdediging. Door dit alles heeft de rechtbank zich een oordeel kunnen vormen over de stellingen van de verdediging dat [medeverdachte 7] heeft gelogen over de zaak [persoon 8] en dat die constatering gevolgen moet hebben voor de bruikbaarheid van zijn verklaringen in andere zaken. Het belang dat de andere verdachten stelden te hebben bij de vervolging van [medeverdachte 7] voor de moord op [persoon 8] en meer in het algemeen bij een soepeler en opener houding van het openbaar ministerie in deze kwestie, is aldus voldoende tot zijn recht gekomen. De ontvankelijkheid van het openbaar ministerie wordt dan ook niet aangetast door de gang van zaken rondom de kwestie [persoon 8].
Niet opzeggen OM-deal en niet vervolgen [medeverdachte 7] ex art. 192 Sr
De rechtbank verwerpt het verweer dat het openbaar ministerie onrechtmatig heeft gehandeld door de OM-deal met [medeverdachte 7] niet op te zeggen waar deze herhaaldelijk heeft geweigerd verder te verklaren. De rechtbank onthoudt zich van een oordeel over de vraag of en in welke mate [medeverdachte 7] hierdoor verwijtbare wanprestatie heeft geleverd, nu de rechtbank het krachtenveld waarin [medeverdachte 7] zich bevond onvoldoende kan overzien. Los daarvan is de rechtbank niet bekend met enige, op de belangen van medeverdachten gerichte, strafvorderlijke rechtsregel op grond waarvan het openbaar ministerie de overeenkomst met een criminele getuige in geval van wanprestatie zou moeten ontbinden. Ontbinding van de overeenkomst tast immers de bruikbaarheid van de verklaringen van de criminele getuige jegens de andere verdachten niet aan.
Voorts hebben de andere verdachten geen rechtens te respecteren belang bij de tegen de criminele getuige te formuleren strafeis. Het recht van de overige verdachten op een eerlijk proces wordt derhalve door het voortbestaan van de overeenkomst niet geschaad.
De rechtbank verwerpt ook het verweer inzake de niet-vervolging van [medeverdachte 7] voor overtreding van art. 192 Sr. Bij zijn beslissing om een persoon al of niet te vervolgen heeft het openbaar ministerie een zeer ruime beoordelingsvrijheid. Van willekeur is hier niet gebleken. De rechtbank ziet verder niet in welk rechtens te respecteren belang de andere verdachten bij een dergelijke vervolging zouden hebben. De betrouwbaarheid van de verklaringen van [medeverdachte 7] is ook zonder een dergelijke vervolging uitputtend onderzocht. Het achterwege blijven van een dergelijke vervolging heeft het proces van de andere verdachten dan ook niet geschaad.
Niet (tijdig) inbrengen mogelijk ontlastende stukken
De klachten van de verdediging over het niet of niet tijdig inbrengen van mogelijk ontlastende stukken betreffen voor een groot deel stukken die zijn ingebracht ruim vóór de aanvang van de inhoudelijke behandeling (verklaringen [persoon 20]; onderzoeksbevindingen motel [naam A]), dan wel niet bestemd zijn om in belastende of ontlastende zin voor het bewijs te dienen en evenmin als start- of sturingsinformatie binnen [X] hebben gediend (processen-verbaal van de CIE en het CIE-journaal van [medeverdachte 7]) dan wel zijn toegevoegd zodra het zaaksparket deze kende (getuigenverklaringen [persoon 21]) dan wel uit een ander onderzoek stammen en op het punt van relevantie voor het [X-proces] bepaald voor betwisting vatbaar zijn (verklaringen [persoon 22]) dan wel uit een ander onderzoek stammen en zijn ingebracht op verzoek van de verdediging na inzage van dat andere dossier (verklaring [persoon 23]). De verklaringen van [persoon 20] en in mindere mate de stukken over het onderzoek bij motel [naam A] hadden eerder aan het dossier moeten zijn toegevoegd. Dit verzuim is echter hersteld. Ten aanzien van de overige stukken is er geen sprake van schending van enige rechtsnorm.
Met betrekking tot het onderscheid tussen de “Oude” [naam B] en de [naam B] constateert de rechtbank dat zij hierover door de verdediging, die al veel langer van dit onderscheid op de hoogte was, is geïnformeerd op een door de verdediging strategisch gekozen tijdstip en wijze. De rechtbank ziet niet in hoe door deze gang van zaken het recht van de verdachten op een eerlijk proces zou kunnen zijn aangetast.
Misleidende weergave van verklaringen en eenzijdige belichting van onderzoeksbevindingen
Met betrekking tot de stellingen van de verdediging over misleidende weergave van verklaringen en eenzijdige belichting van onderzoeksbevindingen oordeelt de rechtbank als volgt. Met de verdediging is de rechtbank van oordeel dat in een aantal gevallen onvolkomen en onzorgvuldige verslaglegging heeft plaatsgevonden van verhoren van getuigen. Zo kunnen relevante verschillen worden geconstateerd tussen de samenvattende schriftelijke weergaven van verhoren van bepaalde getuigen en de verbatim-uitwerkingen daarvan: soms zijn onderdelen van een verklaring die van belang zouden kunnen zijn, weggelaten en ook komt het voor dat de schriftelijke samenvatting onjuistheden bevat. Zelfs als verbatim weergaven gepresenteerde processen-verbaal bleken (nog los van de weglatingen) in enkele gevallen onjuistheden of weglatingen te bevatten. Verder bevat het proces-verbaal van bevindingen van 23 september 2010 in het voorgeleidingsdossier van [medeverdachte 8] een aantal ernstige, voor verdachte steeds belastende fouten.
De rechtbank constateert dat genoemde onvolkomenheden en fouten een schending van artikel 152 Sv opleveren. Voorts is de rechtbank van oordeel dat het openbaar ministerie met een aantal van deze de fouten te laconiek is omgegaan nadat de verdediging daarop had gewezen. Zo heeft het openbaar ministerie een foutieve weergave van de verklaringen van enkele getuigen in het proces-verbaal van 23 september 2010 bij requisitoir herhaald en heeft het bij repliek uitsluitend gesteld dat het parafraseren van in het dossier aanwezige verklaringen geen deel uitmaakt van het voorbereidend onderzoek en derhalve in het kader van artikel 359a Sv niet tot enig gevolg kan leiden. Het openbaar ministerie lijkt zich aldus te weinig te realiseren dat de rechter en de verdediging moeten kunnen afgaan op de weergave van feiten in processen-verbaal van bevindingen en in requisitoir. Evenwel zijn de geconstateerde gebreken naar het oordeel van de rechtbank in de loop der tijd voldoende hersteld of gecompenseerd.
Van een groot aantal verklaringen zijn verbatim uitwerkingen gemaakt en aan het dossier toegevoegd. De verdediging is derhalve in staat geweest zakelijke weergaven en processen-verbaal van bevindingen te controleren. Tevens heeft de verdediging een groot aantal getuigen kunnen horen, onder wie ook verbalisanten die de verhoren hebben afgenomen en/of de processen-verbaal hebben opgesteld. Aldus heeft de verdediging de verklaringen van de getuigen voldoende kunnen controleren op hun wijze van totstandkoming, juistheid en volledigheid. De verdediging heeft verder alle gelegenheid gehad om te reageren op het requisitoir. Van een noemenswaardige schade aan de belangen van de verdachten is derhalve uiteindelijk geen sprake.
Waar het gaat om conclusies en standpunten van het openbaar ministerie is de rechtbank van oordeel dat het openbaar ministerie, zo goed als de verdediging, de vrijheid heeft om in het dossier aanwezige feitelijke gegevens te analyseren, hieraan conclusies te verbinden en op basis hiervan standpunten in te nemen. Als het openbaar ministerie bij de bepaling van zijn standpunten onvoldoende betekenis heeft gehecht aan verweren en alternatieve scenario’s van de verdediging zal de rechtbank deze standpunten verwerpen. Van een onrechtmatigheid kan in dit verband echter slechts sprake zijn als het openbaar ministerie de rechter welbewust misleidt. De door politie en justitie gepresenteerde analyse van telecomgegevens en de stellingname van het openbaar ministerie over betrokkenheid van [medeverdachte 8] bij het kantoorincident kunnen niet als misleiding worden gekwalificeerd en leveren derhalve geen onrechtmatigheden op. Evenmin ziet de rechtbank een onrechtmatigheid in de omstandigheid dat het openbaar ministerie niet op de door de verdediging gewenste wijze inzicht heeft gegeven in zijn kennelijke inschatting van de eigen bewijspositie tegenover [persoon 12]. Het staat het openbaar ministerie vrij om zijn (voorlopige) visie in die zaak voor zich te houden en in de zaken tegen de in [X] gedagvaarde verdachten het standpunt in te nemen dat de ten laste gelegde feiten wettig en overtuigend kunnen worden bewezen.
De stelling van de verdediging dat de gang van zaken bij het verhoor van sommige getuigen een aanwijzing vormt voor mogelijke sturing van andere getuigen, waardoor de betrouwbaarheid van het totale dossier voor twijfel vatbaar zou worden, wordt verworpen. De vele verbatim uitgewerkte processen-verbaal van verhoor leveren allerminst het beeld op dat de politie voorinformatie aan getuigen pleegt te verstrekken.
De klachten van de verdediging over een uitlating van het openbaar ministerie tijdens requisitoir naar aanleiding van een OVC-gesprek tussen [persoon 29] en [persoon 30] en over een parafrasering door het openbaar ministerie van uitlatingen van de raadsman van [medeverdachte 1] en [medeverdachte 8] over verklaringen van de getuige [persoon 32] zijn onvoldoende substantieel om op zichzelf dan wel in samenhang met andere zaken van belang te kunnen zijn voor enige door de rechtbank te nemen beslissing.
De door de raadsman van [medeverdachte 1] overigens nog genoemde vermeende verzuimen in de zaak [D] zijn - met uitzondering van enige opmerkingen over de verklaringen van [persoon 18], die hierboven reeds zijn besproken - bij slotpleidooi niet onderbouwd en zullen buiten bespreking blijven, nu de rechtbank ruimschoots vóór aanvang van de slotpleidooien meermalen heeft laten weten dat de raadslieden ter onderbouwing van hun verweren niet konden volstaan met verwijzing naar eerdere pleidooien.
2.2 Niet-ontvankelijkheidsverweer in de zaken tegen [medeverdachte 10], [medeverdachte 4], [medeverdachte 6], [medeverdachte 9], [medeverdachte 2] en [verdachte]
De gang van zaken rondom getuige [persoon 15]
Het verweer van de verdediging
De verdediging is van oordeel dat de handelwijze van het openbaar ministerie rondom de gunstbetoongetuige [persoon 15] als ernstige schending van de beginselen van een behoorlijke procesorde moet worden aangemerkt, hetgeen tot algehele, dan wel partiële (alleen wat betreft de 93-zaken) niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in de strafvervolging of bewijsuitsluiting dient te leiden.
De verdediging heeft daartoe in de kern de volgende drie gronden aangevoerd.
Er is, gelijk bij de deal met [medeverdachte 7] zou zijn gebeurd, een daadwerkelijke beloning voor de verklaringen van [persoon 15] ondergebracht in de met hem gesloten en geheim gehouden getuigenbeschermingsovereenkomst. [persoon 15] wilde immers, zo is de overtuiging van de verdediging, met zijn drugsverslaafde zoon een nieuw leven opbouwen, waarover het openbaar ministerie opening van zaken had moeten gegeven.
Voorts heeft het openbaar ministerie onbewust of bewust een belang voor [persoon 15] gecreeërd om voor [X-verdachten] belastende verklaringen af te leggen. Door aan de getuige duidelijk te maken dat de [X-verklaringen] wél in de kluis gingen, maar dat de eerder afgelegde drugsverklaringen in verband waarmee [persoon 15] vrees had uitgesproken gewoon tactisch bruikbaar waren, werd een directe koppeling gelegd tussen de af te leggen [X-verklaringen] en het al dan niet verkrijgen van getuigenbescherming. Van gescheiden trajecten was derhalve geen sprake.
Tot slot heeft het openbaar ministerie de toetsing van de rechtmatigheid en betrouwbaarheid van de getuige en diens verklaringen moedwillig bemoeilijkt door eerst hangende het verhoor van de getuige op zitting de processen-verbaal van diens eerste twee drugsverhoren vrij te geven, alsmede voorts door, in afwijking van de Aanwijzing auditief en audiovisueel registreren van verhoren van aangevers, getuigen en verdachten (hierna: Aanwijzing registratie), de inhoudelijke gesprekken en kluisverhoren met [persoon 15] van 21 april 2011 en 10 en 12 mei 2011 niet op te nemen. Nu valt niet meer te achterhalen of de nieuwe elementen van de zittingsverklaringen al door de getuige gemeld waren in april en mei 2011, of hem allerhande informatie is ingefluisterd door de opsporingsambtenaren, of getuige al in die fase te kampen had met geheugenproblemen, of de informatie niet uit de media kwam en, tot slot, of in de kluisverhoren ook daadwerkelijk is doorgevraagd door de verhorende verbalisanten.
Het standpunt van het openbaar ministerie
Het openbaar ministerie heeft geconcludeerd tot verwerping van het verweer. Wat betreft de eventueel onder de beschermingsovereenkomst geschoven zaken, wordt het aangevoerde als speculatief van de hand gewezen. Van een begin van aannemelijkheid, laat staan van een zwaarwegende aanwijzing, van een excessieve toezegging als bedoeld in de tussenbeslissing van de rechtbank van 27 april 2010, is geen sprake, zodat het gegeven dat het openbaar ministerie geen informatie geeft over de inhoud van die overeenkomst geen gevolgen kan hebben voor de waardering van de verklaringen.
Het beweerdelijk manoeuvreren van de getuige in een positie om belastend te gaan verklaren binnen [X] is aan het brein van de raadsman ontsproten. Niets wijst erop dat getuige onder druk is gezet of zich onder druk gezet heeft gevoeld om belastend te gaan verklaren.
Tot slot heeft het openbaar ministerie zich, op uiteenlopende gronden, op het standpunt gesteld dat het tot opname van de gesprekken met [persoon 15] niet gehouden was. Wat de kluisverklaringen van 10 en 12 mei 2011 betreft heeft de betrokken CIE-officier van justitie aangedragen dat er geen reden was om het wel te doen en in repliek is in eerste instantie gesteld dat de Aanwijzing registratie niet gold vanwege een ontheffing en, in tweede instantie - onder intrekking van die stelling, omdat de ontheffing bleek te zijn ingetrokken – vanwege het gegeven dat het om oriënterende gesprekken ging, dan wel, subsidiair, omdat de mogelijkheid van punt 6 van deze Aanwijzing is benut om daarvan af te wijken, waartoe de benodigde motivering kan worden beschouwd te zijn vervat in een bepaald proces-verbaal waarin door de betrokken CIE-officieren van justitie is gerelateerd dat in verband met veiligheidsrisico’s werd overgegaan tot het afnemen van een kluisverklaring. Daarmee is het mogelijke vormverzuim van niet motiveren van het niet registreren hersteld. De stelling van gebrekkige controle is met gelegenheidsargumenten onderbouwd, welke ten aanzien van iedere getuige gelden die eerst door de politie en daarna door de verdediging gehoord wordt, aldus het openbaar ministerie.
De rechtbank overweegt als volgt.
Door middel van diverse processen-verbaal, de toelichting daarop ter zitting en diverse verhoren bij de rechter-commissaris van betrokken CIE-officieren van justitie en verhorende opsporingsambtenaren is gebleken dat de getuige [persoon 15] valt aan te merken als een zogenaamde gunstbetoongetuige als bedoeld in artikel 226g lid 4 Sv, aan wie in verband met zijn getuigenverklaringen is toegezegd, dat hij niet in voorlopige hechtenis wordt genomen voor betrokkenheid bij een bepaald schietincident dat los staat van [X], voor zover in die zaak al vervolging zou volgen (zogeheten kleine gunst). Door middel van die stukken, toelichting en verhoren is ruimschoots inzicht verschaft over de totstandkoming van de verklaringsbereidheid van deze getuige. De rechtbank acht volstrekt niet aannemelijk geworden dat het openbaar ministerie daarbij heeft verhuld dat aan getuige in ruil voor diens verklaringen andere, ontoelaatbare toezeggingen zijn gedaan en ondergebracht in de getuigenbeschermingsovereenkomst. Evenmin is aannemelijk dat het openbaar ministerie al dan niet bewust een belang heeft gecreeërd voor [persoon 15] om voor [X-verdachten] belastende verklaringen af te leggen in verband met die gewenste getuigenbescherming. Deze stellingen van de verdediging zijn niet of nauwelijks onderbouwd en worden door de rechtbank als zijnde speculatief terzijde geschoven.
Opzettelijk frustreren van het onderzoek door late verstrekking van de eerste twee zogeheten drugsverklaringen van [persoon 15], is voorts evenmin aannemelijk geworden. De daarvoor door het openbaar ministerie ter zitting opgegeven reden, dat moest worden gewacht totdat deze verklaringen in die drugszaak vrijgegeven konden worden, geeft daartoe allerminst aanleiding. Overigens heeft de verdediging [persoon 15] ook nadien nog uitgebreid kunnen horen over deze nagekomen stukken, voor zover de vragen in voldoende rechtstreeks verband stonden tot het [X-onderzoek].
Wat betreft het niet opnemen van de gesprekken van [persoon 15] stelt de rechtbank allereerst voorop hetgeen zij hiervoor in dit vonnis heeft overwogen in verband met de door het openbaar ministerie te betrachten transparantie over de onderdelen van de fase voorafgaand aan een OM-deal, de daarbij te hanteren verschillende uitgangspunten en de juridische status van kluisverklaringen.
Dit leidt tot de volgende conclusies.
Het met [persoon 15] gevoerde gesprek van 21 april 2011 draagt blijkens het overzichtsverbaal van de CIE-officieren van justitie een duidelijk oriënterend karakter en heeft te gelden als onderdeel van de vertrouwelijke, oriënterende fase voorafgaand aan de totstandkoming van de onderhavige afspraak. Dienaangaande is het openbaar ministerie niet gehouden meer dan een globaal inzicht te verschaffen in verband met de toetsing van de bereikte afspraak en totstandkoming daarvan. Voor een algemene verplichting voor het openbaar ministerie om deze gesprekken op te nemen is evenmin een rechtsgrond aan te wijzen.
Wat de gesprekken van 10 en 12 mei 2011 betreft stelt de rechtbank voorop dat deze bijeenkomsten onmiskenbaar zijn aan te merken als (kluis)verhoren waarin kluisverklaringen zijn afgelegd. Er zijn immers blijkens genoemde stukken door [persoon 15] volgens afspraak tegenover onder meer tactische rechercheurs na cautie tactische verklaringen afgelegd over strafbare feiten en daarbij betrokken personen, welke verklaringen in een kluis zijn gelegd, waarna onderhandelingen zijn gestart over de voorwaarden waaronder deze verklaringen gebruikt konden worden. Voor [persoon 15] zagen deze voorwaarden op dat moment op de bescherming van hem en zijn omgeving. Die verklaringen zijn voorts in een ambtsedig proces-verbaal van verhoor vastgelegd en door getuige en verhorende verbalisanten ondertekend. Zodra in beschermende maatregelen was voorzien heeft [persoon 15] toestemming gegeven tot het operationeel gebruik van zijn eerder afgelegde verklaringen. Ook in genoemd overzichtsverbaal van de CIE-officieren van justitie wordt in dit verband gesproken van kluisverklaringen. Deze bijeenkomsten zijn derhalve noch gezien vorm, nog gezien inhoud en noch gezien de totstandkoming als oriënterende gesprekken aan te merken.
De rechtbank constateert vervolgens dat het openbaar ministerie hier feitelijk blijk geeft van dezelfde, onjuiste rechtsopvatting als naar voren gebracht ter rechtvaardiging van de weglatingsafspraak met [medeverdachte 7]: waar het de fase van de kluisverklaringen volledig onder het vertrouwelijke overleg schaart en de kluisverklaringen (dus) niet als potentiële processtukken onderkent, volgt logischerwijs de opvatting dat de Aanwijzing registratie niet ziet op kluisverhoren.
Zoals hierboven uitvoering werd toegelicht, dient het openbaar ministerie zich bij aanvang van een kluisverhoor van een potentiële dealgetuige rekenschap te geven van de mogelijke juridische statusverandering van de af te leggen kluisverklaringen. Het auditief en audiovisueel registreren van kluisverklaringen van de getuige ligt daarbij voor de hand, bijzondere omstandigheden daargelaten. Dit is in lijn met de Aanwijzing registratie die als uitgangspunt registratie voorschrijft in geval van geplande verhoren van getuigen (ter zake bepaalde misdrijven zoals hier aan de orde), waarbij kluisverhoren niet zijn uitgezonderd. Op deze manier kan, indien daartoe aanleiding bestaat, een nadere controle plaatsvinden aan de hand van een letterlijke uitwerking. Dit bevordert de waarheidsvinding en vergemakkelijkt de toetsing van de rechtmatigheid van de verhoren, hetgeen overigens mede strekt ter bescherming van de verhorende verbalisanten.
De rechtbank komt dan met de verdediging tot de conclusie dat in het onderhavige geval sprake is van een onherstelbaar vormverzuim, waar het openbaar ministerie in weerwil van de Aanwijzing en in strijd met de ratio daarvan (waarheidsvinding en toetsbaarheid) de kluisverhoren van [persoon 15] niet heeft opgenomen, terwijl voor de afwijking van die Aanwijzing een deugdelijke onderbouwing ontbreekt.
Nu het vormverzuim plaatsvond in het kader van parallel opsporingsonderzoek wordt dit, gelet op het eerder omschreven algemene toetsingskader, beoordeeld op de voet van artikel 359a Sv. In verband met de vraag of en zo ja welk gevolg aan het geconstateerde vormverzuim moet worden verbonden is het volgende van belang. Aan de ernst van het verzuim wordt afbreuk gedaan door de omstandigheid dat de eerder besproken eisen van extra behoedzaamheid en transparantie minder prangend zijn bij een gunstbetoongetuige dan bij een kroongetuige, omdat de tegenprestatie (kleine gunsten) niet substantieel is te noemen. Daar komt bij dat er geen enkele aanleiding is te veronderstellen dat het verzuim voortkomt uit opzet of doelbewuste misleiding van de rechter, doch veeleer voortvloeit uit de enigszins verschoonbaar onjuiste rechtsopvatting over (de totstandkoming van) kluisverklaringen en daarmee over het bereik van de Aanwijzing registratie. Van grove veronachtzaming van de belangen van verdachte is dan ook evenmin sprake. Tot slot is de schending van het belang van registratie, een deugdelijke toetsing van de verhoren, ruim voldoende gecompenseerd door de uitgebreide verhoren van de getuige [persoon 15] ter zitting en diverse verhoren van functionarissen bij de rechter-commissaris. Uit deze verhoren is niet een begin van aannemelijkheid af te leiden dat hier sprake zou zijn van een onregelmatigheid als gesuggereerd door de verdediging, zodat van enige benadeling van betekenis voor (een) verdachte(n) niet is gebleken. Al deze omstandigheden in ogenschouw nemende komt de rechtbank tot het oordeel dat het geconstateerde onherstelbare vormverzuim niet tot enige consequentie hoeft te leiden. Het verweer wordt derhalve verworpen.
2.3 Slotconclusie ontvankelijkheid openbaar ministerie en verzoek om uitsluiting volledige dossier van het bewijs
Naar het oordeel van de rechtbank kunnen - los van zeer uitzonderlijke gevallen waarin het relativiteitsvereiste niet meer wordt gesteld - alleen onherstelbare vormverzuimen die niet zijn gecompenseerd en waardoor één of meer verdachten uiteindelijk zijn benadeeld, de ontvankelijkheid van het openbaar ministerie raken.
De [persoon 12-weglatingen] leveren een onherstelbaar vormverzuim op dat uitsluitend voor [medeverdachte 8] tot benadeling heeft geleid. De rechtbank zal deze benadeling opheffen door de verklaringen van [medeverdachte 7] in de zaak tegen [medeverdachte 8] van het bewijs uit te sluiten.
De overige geconstateerde onregelmatigheden zijn, voor zover zij een vormverzuim opleveren, in de loop van het proces in voldoende mate hersteld of gecompenseerd en hebben derhalve uiteindelijk niet tot benadeling van één of meer verdachten geleid.
Gelet hierop ziet de rechtbank in de hierboven behandelde verweren geen aanleiding om het openbaar ministerie niet-ontvankelijk te verklaren in de vervolging van één of meer verdachten.
Ook overigens ziet de rechtbank geen aanleiding om te concluderen tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie.
Nu de meeste onregelmatigheden in de loop van het proces voldoende zijn hersteld of gecompenseerd en nu aan de [persoon 12-weglatingen] geen zwaarder rechtsgevolg behoeft te worden verbonden dan in de zaak van [medeverdachte 8] de verklaringen van [medeverdachte 7] van het bewijs uit te sluiten, verwerpt de rechtbank het verzoek om uitsluiting van het volledige [X-dossier] van het bewijs.
3 Schorsing vervolging
De rechtbank stelt vast dat er geen redenen zijn voor schorsing van de vervolging.
E. Het bewijs en de standpunten van partijen
1 Formaliteiten met betrekking tot het bewijs in alle zaken
In verband met de omvang van het dossier is het schriftelijke dossier bij de politie in bewaring gegeven en is gewerkt met een digitaal dossier, alsmede een hard copy daarvan. De diverse aanvullingen zijn ook telkens digitaal en op schrift verspreid.
De officier van justitie heeft verzekerd dat de digitale stukken, en dus ook de hard copies daarvan, zijn gescand van de originele stukken en dienen te worden aangemerkt als kopieën conform origineel.
De door de rechtbank in de voetnoten of elders aangeduide bewijsmiddelen zijn in de wettelijke vorm opgemaakt door personen die daartoe bevoegd zijn en voldoen ook overigens aan de daaraan bij de wet gestelde eisen, tenzij anders vermeld. Processen-verbaal van verbalisanten uit andere lidstaten van de Europese Unie worden daarbij aangeduid als processen-verbaal. Artikel 344, tweede lid, Sv. wordt in dit vonnis niet toegepast.
Schriftelijke stukken worden slechts gebezigd in samenhang met de andere bewijsmiddelen.
De rechtbank geeft als vindplaats voor aangehaalde stukken de digitale codering (tenzij anders vermeld).
2. Het standpunt van partijen in de zaak tegen [verdachte] aangaande de tenlastelegging
Het openbaar ministerie heeft bewezen geacht dat verdachte, kort gezegd, zich schuldig heeft gemaakt aan het ten laste gelegde feit. De motivering van het standpunt van het openbaar ministerie wordt besproken in de beschouwingen van de rechtbank.
De verdediging heeft een integrale vrijspraak bepleit op grond van de navolgende verweren die de rechtbank, voor zover relevant, bij haar beschouwingen aangaande het bewijs dan wel de motivering van vrijspraak betrekt.
3De zaak [persoon 8]
De zaak [persoon 8] ziet op de dood van [persoon 8]. Op 9 april 2002 werd het lichaam van [persoon 8], die sinds 25 maart 2002 werd vermist, aangetroffen in het Amsterdam Rijnkanaal ter hoogte van Loenen aan de Vecht. [persoon 8] bleek te zijn doodgeschoten. Hij had onder meer een schotwond in het hoofd. Het destijds uitgezette opsporingsonderzoek heeft niet tot een oplossing geleid.
Hoewel binnen [X] niemand voor de zaak [E] wordt vervolgd maakt deze op basis van hetgeen [medeverdachte 7] hierover heeft verklaard in zijn kluisverklaringen, wel onderdeel uit van de deal. [medeverdachte 7] heeft - kort samengevat - verklaard dat hij van [medeverdachte 4] had begrepen dat hij, [medeverdachte 4], direct verantwoordelijk was voor de dood van [persoon 8]. Ook [persoon 33] was erbij betrokken, al weet [medeverdachte 7] niet wat de precieze rolverdeling was. Ook weet [medeverdachte 7] niet hoe [persoon 8] om het leven is gebracht. [medeverdachte 7] zou er zelf niets mee te maken hebben gehad.
De zaak heeft op initiatief van de verdediging uitgebreid aandacht gekregen binnen het proces [X]. Volgens de verdediging heeft [medeverdachte 7] namelijk niet de waarheid gesproken als het om zijn rol bij de dood van [persoon 8] gaat en maakt dat zijn overige verklaringen onbetrouwbaar. De verdediging baseert zich daarbij op verklaringen van [medeverdachte 4] en diverse andere door haar in verband met deze zaak ingebrachte, deels anonieme, getuigen.
Volgens het openbaar ministerie wijzen de getuigen weliswaar [medeverdachte 7] aan als degene die [persoon 8] zou hebben doodgeschoten, maar lopen de verklaringen van deze getuigen op andere onderdelen uiteen, zijn deze op punten innerlijk tegenstrijdig, op belangrijke onderdelen oncontroleerbaar en daar waar ze wel controleerbaar zijn worden ze niet ondersteund door andere bewijsmiddelen. Gelet hierop kan uit deze verklaringen niet worden opgemaakt wat de werkelijke toedracht is geweest bij de moord op [persoon 8], en evenmin kan daaruit de conclusie worden getrokken dat [medeverdachte 7] hierover niet naar waarheid zou hebben verklaard.
Hoewel binnen het proces [X] de bewijsvraag in de zaak [E] niet aan de orde is, onderkent de rechtbank het belang van dit zogenaamde “dealfeit” voor het oordeel over de betrouwbaarheid van [medeverdachte 7]. Tegen deze achtergrond overweegt de rechtbank het volgende.
[medeverdachte 4] heeft bij de politie en ter zitting verklaard dat [persoon 33] als eerste op [persoon 8] heeft geschoten, maar waarschijnlijk heeft gemist, waarna het [medeverdachte 7] was die de dodelijke schoten heeft afgevuurd. Ook [medeverdachte 4] zelf was bij de dodelijke schietpartij aanwezig, maar hij was niet betrokken bij de gewelddadigheden. Integendeel, hij was daar naar eigen zeggen als mediator, “om de boel rustig te kunnen houden”.
Naast deze verklaring van [medeverdachte 4] heeft de verdediging gedurende het proces vijf getuigen ingebracht om de gestelde betrokkenheid van [medeverdachte 7] bij de dood van [persoon 8] nader te onderbouwen. Hoewel niet elke verklaring voldoende ankerpunten oplevert voor de conclusie dat [medeverdachte 7] een fors aandeel had in de liquidatie, hebben met name de ter zitting gehoorde bedreigde, beperkt anonieme getuige F3 en de bij de rechter-commissaris gehoorde anonieme bedreigde getuige F1, twee getuigen die door de rechter-commissaris als betrouwbaar zijn aangemerkt, substantiële en vrij eenduidige verklaringen hebben afgelegd die lijken te wijzen op strafrechtelijke betrokkenheid van [medeverdachte 7] bij de dood van [persoon 8]. De getuigenis van F3 krijgt temeer betekenis, nu eerst laat in het proces is gebleken dat deze getuige reeds in maart 2007, op een moment dat de inhoud van de deal die [medeverdachte 7] zojuist met het openbaar ministerie had gesloten voor de buitenwereld nog niet bekend was, voor [medeverdachte 7] én [medeverdachte 4] buitengewoon belastende informatie had verstrekt aan de CIE. Volgens deze informatie hadden [medeverdachte 7] en [medeverdachte 4] aan F3 meerdere verhalen verteld over door hen gepleegde liquidaties. Bij één van die liquidaties durfde [medeverdachte 4] niet te schieten, waarna [medeverdachte 7] het had afgemaakt. [medeverdachte 7] had het slachtoffer, een grote vent, daarbij onder meer door het hoofd geschoten. Dit moet volgens F3 ergens in de periode 2001-2003 zijn gebeurd.
Geconstateerd moet worden dat de verklaringen van F3 afgelegd bij de CIE en later bij de rechter-commissaris en ter zitting op onderdelen verschillen. Zo heeft F3 bij de CIE niets verklaard over een loods waarin [medeverdachte 7] en [medeverdachte 4] iemand zouden hebben vermoord, waar F3 zich dat later wel lijkt te herinneren. Ook is de verklaring bij de CIE in meerdere opzichten zeer belastend voor [medeverdachte 4], waar F3 [medeverdachte 4] later nadrukkelijk uit de wind lijkt te houden. Daartegenover staat evenwel dat de CIE-informatie van F3 ook getuigt van daderinformatie waar het gaat om een schot in het hoofd en het feit dat het slachtoffer een “grote vent” zou zijn. Ook overigens lijkt het erop dat de CIE-informatie van F3 in het licht van de later door F3 afgelegde verklaringen en bezien in samenhang met de inhoud van de verklaring van [medeverdachte 4], betrekking heeft op de dood van [persoon 8].
Overigens vormt het gegeven dat F3 bij de CIE tevens zeer belastend heeft verklaard over [medeverdachte 4] een contra-indicatie voor de stelling van het openbaar ministerie dat F3 door (de familie van) [medeverdachte 4] reeds in 2007 gestuurd zou zijn om [medeverdachte 7] zwart te maken. Dat F3 deze voor [medeverdachte 4] belastende onderdelen in latere verklaringen bij de rechter-commissaris en ter terechtzitting heeft ingetrokken, doet daar niet aan af.
Verder is van belang dat [medeverdachte 7] naar het oordeel van de rechtbank weinig substantieel heeft gereageerd op de soms gedetailleerde beschuldigingen van [medeverdachte 4] en de overige [persoon 8]-getuigen. Zo heeft hij zelf nooit enig verzoek gedaan tot nader onderzoek, een proceshouding die de rechtbank, gelet op hetgeen [medeverdachte 7] wel over deze zaak heeft verklaard, onverklaarbaar acht. In de reactie van [medeverdachte 7] valt veeleer een bevestiging te lezen van de stelling van de verdediging dat hij wel betrokken is bij de moord op [persoon 8]. [medeverdachte 7] heeft immers zelf verklaard dat F3 hem in 2005, kort na de moord op [persoon 34], [persoon 14] en [persoon 3] binnen een tijdsbestek van enkele dagen, had gevraagd of ‘zij daar achter zaten’, doelende op [medeverdachte 7] en [medeverdachte 4].
Deze vraag zou naar inschatting van de rechtbank alleen dan bij F3 hebben kunnen opkomen indien F3 het voor mogelijk hield dat [medeverdachte 7] tot een liquidatie in staat was. Volgens [medeverdachte 7] had hij echter nooit met F3 over een door hem gepleegde liquidatie gesproken en was [persoon 3] de eerste en enige liquidatie waar hij als schutter bij betrokken is geweest. Hoe het dan kan dat F3 toch deze vraag stelde kan [medeverdachte 7] niet verklaren.
Gelet op het voorgaande, in onderlinge samenhang bezien, moet de rechtbank er zo ernstig rekening mee houden dat [medeverdachte 7] strafrechtelijk betrokken is geweest bij de dood van [persoon 8], dat zij hieraan in het kader van de hierna volgende beoordeling van de bewijswaarde van de verklaringen van [medeverdachte 7] in het bewijs tegen de andere verdachten niet voorbij kan gaan.
F. Het oordeel van de rechtbank aangaande het bewijs
1Bewijswaarde van de verklaringen van [medeverdachte 7]
Het onderwerp van de bruikbaarheid en de betrouwbaarheid van de verklaringen van [medeverdachte 7] heeft voortdurend als een rode draad door dit proces gelopen. Een kritische benadering van de verklaringen van [medeverdachte 7] ligt ook voor de hand, nu hij deze heeft afgelegd als kroongetuige. Immers, het feit dat een kroongetuige van het openbaar ministerie een tegenprestatie krijgt in ruil voor zijn verklaringen, verschaft hem een bijzondere positie, die maakt dat zijn verklaringen met extra behoedzaamheid dienen te worden benaderd.
Tegen deze achtergrond schrijft artikel 360, lid 2 Sv voor dat de rechter een bijzondere motiveringsplicht heeft indien de verklaringen van de kroongetuige voor het bewijs worden gebruikt. De enige begrenzing die de wetgever aan het gebruik van de verklaring van een kroongetuige tot het bewijs heeft opgelegd ligt besloten in artikel 344a lid 4 Sv. Dit voorschrift houdt in dat de ondersteuning van de verklaring van een kroongetuige niet mag worden gevonden in de verklaring van een andere kroongetuige. Voor het overige gelden voor het gebruik van de verklaringen van een kroongetuige de gebruikelijke regels van het bewijsminimum zoals vastgelegd in artikel 342, lid 2 Sv.
De eis van behoedzaamheid geldt in dit geval temeer, daar waar het gaat om die verklaringen die zien op informatie die [medeverdachte 7] stelt van [medeverdachte 4] te hebben verkregen. [medeverdachte 7] heeft over [medeverdachte 4] immers verklaard dat hij informatie wel eens aandikte of met desinformatie strooide.
Naar de rechtbank begrijpt stelt de verdediging zich op het standpunt dat alle verklaringen van [medeverdachte 7] reeds vanwege deze kanttekeningen bij hetgeen [medeverdachte 4] zou hebben verteld minder bruikbaar zijn en hooguit als steunbewijs kunnen dienen. Dit verweer wordt afgewezen. Uitgangspunt is dat de-auditu verklaringen in beginsel bruikbaar zijn voor bewijs, maar dat de verdediging wel de gelegenheid moet hebben gehad om de getuige, het liefst ter zitting, te horen. Vastgesteld kan worden dat – met name – de verdediging [medeverdachte 7] gedurende vele jaren aan zeer indringende verhoren heeft onderworpen, waarbij het aspect “van horen zeggen van [medeverdachte 4]” uitvoerig aandacht heeft gekregen. Het zou dan ook te ver gaan om aan de verklaringen van [medeverdachte 7] reeds daarom in zijn algemeenheid op voorhand slechts de waarde van steunbewijs toe te kennen, temeer daar de beweerde bron van de de-auditu verklaringen, [medeverdachte 4], zich hoofdzakelijk heeft beperkt tot het enkel ontkennen van de beweringen van [medeverdachte 7].
Op de rechtbank, deze behoedzaamheid indachtig, komt [medeverdachte 7], in zijn wijze van verklaren bij de politie en de rechter-commissaris, maar ook ter terechtzitting zelfverzekerd, helder en in grote lijnen consistent over. Aan deze algemene positieve indruk draagt bij dat [medeverdachte 7] zichzelf heeft belast in zaken waarin hij tot op dat moment bij het openbaar ministerie in het geheel niet in beeld was gekomen en het gegeven dat zijn, op punten gedetailleerde, verklaringen voor een deel ook bevestiging krijgen in onderzoeksbevindingen. Naar mate het proces vorderde slopen in de verklaringen van [medeverdachte 7] wel meer en meer onderlinge afwijkingen. In een proces van zoveel jaren, waarbij [medeverdachte 7] over dezelfde onderwerpen uitzonderlijk vaak is gehoord, is dat naar het oordeel van de rechtbank echter onvermijdelijk. Ook heeft [medeverdachte 7] zijn verklaringen gedurende het proces op punten moeten nuanceren, daar waar hij eerder, al dan niet ingegeven door zijn eigen overtuigingen, in al te concluderende zin had verklaard.
Er zijn echter ook ongerijmdheden in de verklaringen van [medeverdachte 7] niet opgehelderd of anderszins verklaarbaar gebleken. Hiervan is met name sprake in de zaken [persoon 8] en [A], daar waar het de rol van [medeverdachte 7] zelf betreft. In beide zaken, die elders in dit vonnis nader aan de orde komen, komt de rechtbank tot de conclusie dat er rekening mee moet worden gehouden dat [medeverdachte 7], hoewel daartoe op grond van de deal gehouden, niet volledig naar waarheid heeft verklaard. Dat hij hiertoe in staat is, is gebleken uit de gang van zaken rondom zijn conflicten met het TGB. In dit verband heeft hij diverse keren medewerkers van het openbaar ministerie beschuldigd van laakbaar gedrag, de inhoud van het strafproces rakende, om daarover later te verklaren dat de beschuldigingen vals, aangezet, gemanipuleerd of gekleurd waren. Ook schriftelijk heeft [medeverdachte 7] aangetoond in staat te zijn om met overtuiging leugens over te brengen, gelet op de kort voor repliek door het openbaar ministerie prijsgegeven documenten afkomstig van de laptop van [medeverdachte 7].
Ondanks deze serieuze kanttekeningen die op punten bij de verklaringen van [medeverdachte 7] kunnen worden geplaatst, blijft, tegen de achtergrond van het totaal van zijn vele verklaringen in het licht van de overige onderzoeksbevindingen, het beeld van [medeverdachte 7] als een overwegend betrouwbaar verklarende getuige in stand. Wel dient er nadrukkelijk rekening mee te worden gehouden dat [medeverdachte 7], daar waar het zijn eigen handelen betreft ([persoon 8] en [A]) of daar waar het gaat om het veiligstellen van zijn eigen belangen in het getuigenbeschermingstraject, in staat is om de waarheid geweld aan te doen (TGB-conflict, laptopdocumenten).
Dit gegeven maakt dat de rechtbank de verklaringen van [medeverdachte 7] temeer met de vereiste extra behoedzaamheid zal dienen te benaderen. De rechtbank geeft hieraan op de volgende wijze concreet uiting. Een verklaring van [medeverdachte 7] over het daderschap van een medeverdachte bij een tenlastegelegd feit kan alleen dan leiden tot een veroordeling van deze medeverdachte indien er naast deze verklaring sprake is van ander zelfstandig bewijs dat wijst op dit daderschap.
Daar er geen aanwijzingen zijn dat [medeverdachte 7] in de door hem benoemde strafbare feiten zijn eigen rol groter heeft gemaakt dan dat deze in werkelijkheid is geweest, geldt in zijn eigen zaken voornoemd vereiste niet.
2 Bewezenverklaring
De rechtbank acht wettig en overtuigend bewezen dat verdachte:
op 8 en/of 9 mei 1993 te Antwerpen, België, en/of in Nederland, tezamen en in vereniging met anderen, opzettelijk en met voorbedachten rade [persoon 1] en [persoon 2] van het leven heeft beroofd, immers heeft/hebben verdachte en/of een of meer van zijn mededaders met dat opzet en na kalm beraad en rustig overleg, een kogel in het lichaam van voornoemde [persoon 1] en een kogel in het lichaam van voornoemde [persoon 2] geschoten, tengevolge waarvan voornoemde [persoon 1] zodanige verwondingen heeft opgelopen dat hij daaraan is overleden en voornoemde [persoon 2] zodanige verwondingen heeft opgelopen dat zij daaraan op 12 mei 1993 is overleden.
Voor zover in de tenlastelegging taal- en/of schrijffouten voorkomen, zijn deze verbeterd. Verdachte is hierdoor niet in zijn verdediging geschaad.3.
Motivering van de bewezenverklaring
3.1 De 1993-zaken: [F], [G] en [H] – algemeen
1Vaststelling feiten in verband met de 1993-zaken
1.1 De betrokken personen
Verblijfadressen in en rond 1993
[medeverdachte 4]
Volgens getuige [persoon 35] verbleef verdachte [medeverdachte 4] in de periode maart tot en met mei 1993 hoofdzakelijk aan het adres [adres 1] te [plaats]. Hij sliep ook wel bij getuige [persoon 35] aan het adres [adres 2] te [plaats]. Volgens [persoon 35] kennen [medeverdachte 4] en verdachte [medeverdachte 6] elkaar al jaren. [medeverdachte 4] ging verder regelmatig om met [persoon 36], de zoon van [persoon 37]. In de jeugd van [medeverdachte 4] hebben ze in de zelfde flat gewoond.
[medeverdachte 10]
[medeverdachte 10] heeft verklaard dat ze in 1993 woonde op een woonboot aan de [straatnaam 1] te [plaats]. Het telefoonnummer [nummer 1] was het nummer van de vaste aansluiting van de woonboot.
[medeverdachte 6]
Verdachte [medeverdachte 10] heeft ter terechtzitting verklaard dat [naam 1] bij haar op de woonboot heeft verbleven. [persoon 38], de zoon van [medeverdachte 10], heeft verklaard dat [medeverdachte 6] begin jaren negentig een aantal maanden heeft gelogeerd in het tuinhuisje bij de woonboot van [medeverdachte 10].
[medeverdachte 6] verklaart als getuige op 29 juli 1993 dat hij met [persoon 39] woont op de [adres 3].
[persoon 39] heeft op 10 mei 1994 verklaard dat zij aan de [adres 3] te [plaats] woonde met haar broer [persoon 40] en met [medeverdachte 6] (“[naam 1]”). Zij zou zo’n twee jaar met [medeverdachte 6] samenwonen. [persoon 40] heeft op vertoon van een foto van [medeverdachte 6] verklaard dat hij de betreffende persoon kent onder de naam [naam 1] en dat [naam 1] woonde op het adres [adres 3] te [plaats], ook in de periode dat [naam 2] en [naam 3] in de woning verbleven. Op 28 maart 1994 stonden in de bevolkingsadministratie van de gemeente [plaats] op het adres [adres 3] te [plaats] ingeschreven [persoon 40] (verder: [persoon 40]) en [persoon 39].
[medeverdachte 9]
[medeverdachte 9] heeft verklaard dat hij in 1993 in [plaats] woonde. Een toenmalige vriendin van [medeverdachte 9], [persoon 41], verklaart [medeverdachte 9] in 1990 te hebben leren kennen, dat ze drieëneenhalf jaar samen zijn geweest en hebben samengewoond in de [straatnaam 2] te [plaats].
[medeverdachte 2]
Verdachte [medeverdachte 2] heeft verklaard dat hij woonde in [plaats] bij zijn ouders. Hij denkt dat hij op zijn 25e (geboortedatum is [1968]) bij ze is weggegaan. Hij woonde samen met zijn ouders en broer in de ouderlijke woning in [plaats]. De moeder van [medeverdachte 2] verklaart op 27 april 1994 te wonen aan het adres [adres 4] te [plaats]. De vaste telefoonaansluiting is op nummer [nummer 2]. De “6” is in juni 1993 toegevoegd. Zij woonde tot een jaar geleden op genoemd adres met echtgenoot en twee zonen: [medeverdachte 2] en [persoon 42].
[verdachte]
Verdachte [verdachte] is naar eigen zeggen zijn hele leven al Schiedammer.
De betrokken personen en hun onderlinge relaties
In alle 1993-zaken
[medeverdachte 7]
heeft verklaard dat hij in 1993 of 1994 in de gevangenis aan het [locatie] te [plaats] [medeverdachte 4] heeft leren kennen. Zij zaten daar beiden gedetineerd. [medeverdachte 4] zat daar voor een schietpartij op een politieagent. Zij zaten daar anderhalf jaar samen naast elkaar op cel. Ook [medeverdachte 9] zat daar. [medeverdachte 9] en [medeverdachte 4] zaten een straf uit voor één en dezelfde zaak. In die tijd heeft [medeverdachte 7] honderden gesprekken met [medeverdachte 4] gevoerd. Hij heeft met [medeverdachte 4] gesproken over de door [medeverdachte 4] gepleegde liquidaties. Het betrof de liquidatie van twee Joegoslaven, ook wel “de barbecue” genoemd, de liquidatie van een man en vrouw in Antwerpen en die van [persoon 43].[medeverdachte 7] heeft verklaard dat hij van verdachte [medeverdachte 4] heeft gehoord dat die rond 1993 samen met [medeverdachte 6] werkte voor [persoon 37]. Met werken bedoelt getuige liquideren. Getuige weet nog dat verdachte [medeverdachte 4] zei dat liquideren goedkoper is dan betalen. [medeverdachte 7] heeft ter terechtzitting [medeverdachte 9] herkend. [medeverdachte 9] heeft [medeverdachte 4] “de engste man ter wereld” genoemd, maar hij wil er verder niets over zeggen, want zo lang zijn naam niet bij de politie in de boeken voorkomt heeft hij niets te vrezen.
[medeverdachte 7] hoorde in 1994 van [medeverdachte 4] dat een neefje van [medeverdachte 4], de naam wist [medeverdachte 7] toen niet, ook een keer mee was geweest met een liquidatie. In 2005 of 2006 hoorde [medeverdachte 4] dat het neefje aan het praten was tegen mensen, omdat hij niet met zijn betrokkenheid bij een liquidatie kon omgaan. Daarna zag [medeverdachte 7] de neef een keer op [adres 2].
[medeverdachte 9]
heeft verklaard dat hij verdachte [medeverdachte 4] in 1993 wekelijks zag. [medeverdachte 9] werkte in die tijd bij [vennootschap 1] en heeft in december 1993 met [medeverdachte 4] een overval gepleegd. Hij heeft ook verklaard met [medeverdachte 4] samen te hebben vastgezeten en toen in detentie [medeverdachte 7] te hebben ontmoet. [medeverdachte 9] kent [naam 1] wel uit [plaats]. Een toenmalige vriendin van [medeverdachte 9], [persoon 44], verklaart dat [medeverdachte 4] een jeugdvriend was van [medeverdachte 9]. [medeverdachte 4] kwam in 1993 geregeld (de rechtbank begrijpt: bij haar en [medeverdachte 9]) over de vloer. [persoon 44] kent [naam 1] en [medeverdachte 2] ook.
[medeverdachte 2]
heeft verklaard dat [medeverdachte 4] een neef van hem is. Hij zag in 1990 en rondom die periode [medeverdachte 4] één, twee keer per week. Toen [medeverdachte 4] en [medeverdachte 9] waren opgepakt voor een overval heeft [medeverdachte 2] [medeverdachte 4] nog opgezocht in het ziekenhuis.
[medeverdachte 2] kent [medeverdachte 9] als een kennis uit [plaats]. Zijn ouders en zijn broer onderhielden geen contact met [medeverdachte 9]. [medeverdachte 2] woonde samen met zijn ouders en broer in de ouderlijke woning in [plaats].De moeder van [medeverdachte 2] verklaart op 27 april 1994 een [naam 1] te kennen. Dit is een jongen van Marokkaanse of Turkse afkomst en ze heeft hem één keer gezien toen ze in het ziekenhuis op bezoek was bij haar neef [medeverdachte 4]. [naam 1] was toen ook op bezoek bij [medeverdachte 4].De vader van [medeverdachte 2] heeft verklaard dat zijn zoon in 1993 omging met een groepje jongeren in [plaats] en daarbij behoorde ook [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en ene [naam 1].
[medeverdachte 6]
heeft ter terechtzitting verklaard dat hij [medeverdachte 4] wel kent.[persoon 39] heeft op 10 mei 1994 verklaard dat [medeverdachte 6] (de rechtbank begrijpt: [medeverdachte 6]) geen baan en geen uitkering had.
Volgens getuige trok [medeverdachte 6] veel met [medeverdachte 4] op en kenden ze elkaar al heel lang.
Op 26 juli 1993 zijn [medeverdachte 6] en [medeverdachte 4] tegelijkertijd aangehouden, [medeverdachte 6] op de openbare weg in een blauwe Opel Vectra ter hoogte van jongerencentrum [J] te [plaats] en [medeverdachte 4] - naar de rechtbank begrijpt - in datzelfde centrum.
Voorts in het bijzonder relevant in [F]:
[medeverdachte 6]
verklaart als getuige op 28 juli 1993, nadat hem foto’s van twee mannen zijn getoond, dat hij deze herkent als [naam 4] of [naam 5] en [naam 3]. Hij heeft hen leren kennen via [persoon 40]. Hij weet niet meer precies wanneer zij 2 of 3 weken bij zijn vriendin [persoon 39] te gast zijn geweest. De vriendin van de broer van [persoon 39] was [persoon 45], een Marokkaanse. [medeverdachte 6] heeft de Joegoslaven drie of vier keer kort gezien met [persoon 40]. [medeverdachte 6] woonde toen met [persoon 39] op de [adres 3].
[medeverdachte 6] heeft ter terechtzitting verklaard dat hij [persoon 39] leerde kennen in 1992. Zij bleek een broer te hebben die vastzat en diens vriendin was Marokkaanse. [medeverdachte 6] heeft de Joegoslaven een paar keer gezien met [persoon 40]. [medeverdachte 6] woonde toen met [persoon 39] op de [adres 3]. Hij weet dat de Joegoslaven wel eens op de [adres 5] sliepen.
[persoon 40] heeft verklaard dat [naam 1] woonde op het adres [adres 3] te [plaats], ook in de periode dat [naam 2] en [naam 3] in de woning verbleven.
Voorts in het bijzonder relevant in [G]:
[medeverdachte 10] heeft in 1993 verklaard dat ze een relatie met [persoon 43] had. Het was een geheime relatie want ze woonde samen met partner [persoon 46] op de woonboot. Ze sprak een enkele keer met [persoon 43] af bij het [naam D] hotel, maar ze kon ook gewoon naar zijn huis gaan. Ze werkte in de [straatnaam 3].
[medeverdachte 10] heeft verklaard dat zij [medeverdachte 6] in 1993 kende. [medeverdachte 4] is toen een paar keer bij haar thuis geweest; hij kwam dan met [naam 1] mee. [medeverdachte 2] en [medeverdachte 9] kende ze ook. Die zaten bij haar kinderen op school. [medeverdachte 6] heeft enige tijd bij haar ingewoond. Ten tijde van de liquidatie op [persoon 43] woonde hij niet meer bij haar. Ze zal hem ongetwijfeld wel aan de lijn gehad hebben en zijn telefoonnummer hebben gehad.
[medeverdachte 10] zegt nooit telefonisch contact met [medeverdachte 4] te hebben gehad. Ze had ook geen nummer van hem. [persoon 37] kent ze. Die is door [medeverdachte 6] aan haar voorgesteld. Dat was bij [persoon 37] thuis toen [medeverdachte 6] vroeg of ze daar zijn was wilde langsbrengen.
[medeverdachte 6] heeft verklaard dat hij [medeverdachte 10] in 1993 kende en wel eens op haar woonboot kwam. Hij ging om met haar zonen. Ook kende hij [persoon 43].
Getuige [persoon 47] stelt dat [naam 1] als kind aan huis is geweest bij [medeverdachte 10]. [naam 1] sliep daar zelfs en [medeverdachte 10] deed ook zijn was. [naam 1] ging in die tijd ook om met [medeverdachte 4]. Het verhaal ging dat [naam 1] een hitman zou zijn.
[persoon 46]
stelt dat [naam 1] een vriend van zijn zoon [persoon 38] is en op de woonboot kwam. [medeverdachte 4] was een vriend van [naam 1] en zij zijn een paar maal samen op de woonboot geweest. [persoon 46] herkent [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] van een foto.
Voorts in het bijzonder relevant in [H]:
[medeverdachte 6]
heeft in 1994 verklaard dat hij op 8 mei 1993 in de woning van [persoon 37] te [plaats] aanwezig was. Hij verklaarde bevriend te zijn met [persoon 36] en daarom regelmatig in de woning van [persoon 37] te komen.
[persoon 37]
heeft in 1994 verklaard dat hij [medeverdachte 6] al langere tijd kent en dat [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] elkaar kennen. Beiden zijn vrienden van zijn zoon [persoon 36].
Volgens [medeverdachte 7] is [persoon 37] de peetvader van [medeverdachte 4].
[persoon 39]
heeft op 10 mei 1994 verklaard dat zij bevriend was met [persoon 48]. Ze gingen om met [persoon 37] en [persoon 48]. Getuige herkent van foto’s onder anderen de verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6], alsmede [persoon 37].
[persoon 49]
, vader van verdachte [medeverdachte 4], kent [persoon 37] al vele jaren. Deze heeft de bijnaam “[H]”. [verdachte] is een oude bekende van [persoon 49]; zijn zonen hebben [verdachte] via [persoon 49] leren kennen. [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] kennen elkaar volgens getuige al jaren.
Volgens getuige [persoon 50] werd [persoon 37] in 1993 altijd vergezeld van een jongen met een staart, klein, tenger postuur, [medeverdachte 6]. [naam 1] was altijd gewapend met een vuurwapen. Getuige heeft zelf gezien dat [medeverdachte 6] destijds in de beschermingssfeer werkte voor [persoon 37] en altijd met een revolver liep. [persoon 50] heeft regelmatig met [naam 1] te maken gehad omdat die namens [persoon 37] geld aan hem overdroeg.
Volgens getuige [persoon 51] wordt [persoon 37] de [naam 6] genoemd omdat hij toeslaat als niemand het verwacht. Altijd als er betaald moest worden, ging er iemand om, aldus de getuige. [medeverdachte 4], hitman nummer 1, heeft er volgens getuige de ballen voor om de trekker over te halen en die doet het ook gewoon. [naam 1] zou de zaak kunnen hebben georganiseerd.
Getuige [persoon 52] noemt verdachte [medeverdachte 6] een soort zoon. Hij kent verdachte [medeverdachte 4] en verdachte [medeverdachte 6] via [persoon 37]. Hij zegt dat deze verdachten een soort loopjongens waren van [persoon 37].
Getuige [persoon 53], die verdachte [medeverdachte 6] wel bezoekt en met hem belt, weet dat de verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] in de tijd van de liquidaties “bij [persoon 37] liepen”.
Getuige [persoon 10] heeft verklaard dat [naam 1] in opdracht van [persoon 37] mensen afmaakt of laat afmaken. [naam 1] heeft getuige zelf verteld dat hij in opdracht van [persoon 37] een andere man (dan [persoon 1], rechtbank) heeft laten vermoorden. Getuige herkent van politiefoto PL0911 94/574 verdachte [medeverdachte 6] als de [naam 1] waarover hij heeft verklaard.
Getuige [persoon 15] verklaart in 1995 een aantal maanden op een woonboot te hebben gewoond die toebehoorde aan [persoon 36], de zoon van [persoon 37]. [medeverdachte 6] verbleef ook regelmatig op de woonboot. In die tijd lagen er wapens op de woonboot en in de boerderij van [persoon 37]. Getuige herinnert zich ene [naam 7], die een keer op de boerderij van [persoon 37] is geweest met twee machinegeweren onder zijn jas. Getuige verklaart dat [naam 7] de naam [naam 8] draagt en herkent verdachte [verdachte] ter terechtzitting van 11 oktober 2011 als [naam 7], waarbij hij aangeeft op welke punten het uiterlijk van [verdachte] sinds de jaren 90 is veranderd.
Getuige [persoon 54] is via verdachte [verdachte] in contact gekomen met [persoon 49] en [persoon 55]. Hij kent [naam 1] [medeverdachte 6]: dat is een vriend van [medeverdachte 4].
Getuige [persoon 56] heeft [persoon 51] horen zeggen dat [verdachte] veel omging met [persoon 37]. [persoon 51] had [verdachte] vaak in de woning van [persoon 37] gezien.
Bij aanhouding van verdachte [verdachte] op 30 december 1993 werd in zijn fouillering een briefje aangetroffen met daarop geschreven: [naam 1] [nummer 3] – [nummer 4] en [naam 9] [nummer 5].
Volgens getuige [persoon 57] stond [verdachte] bekend als huurmoordenaar. Getuige weet dat [verdachte] in 1993 veel omging met een Marokkaan met heel veel haar.
Volgens getuige [persoon 54] had [verdachte] altijd wapens bij zich.
Hij herkent verdachte [verdachte] van een foto.
[persoon 58] is een negroïde man met donkere huidskleur, breed en krachtig postuur, 1.87 m. lang. [verdachte] is een negroïde man met donkere huidskleur, normaal postuur, 1.83 m. lang.
1.2 Telecom in verband met alle 1993-zaken
1.2.1 Algemeen technisch
De in dit vonnis te noemen autotelefoons (ATF-en) werkten ten tijde van de ten laste gelegde feiten alle op het ATF-3 net. Bellen vanuit andere landen dan Nederland, Zwitserland en de Scandinavische landen was met deze telefoons niet mogelijk. Een gesprek met een ATF werd in beginsel draadloos verzonden naar een zogenaamd basisstation. Een ATF werd via een basisstation verbonden met een ATF-centrale en vervolgens via het vaste telefoonnet verbonden met een vast nummer, dan wel middels een (eventueel ander) basisstation verbonden met een andere ATF.
PTT-Telecom kende destijds drie soorten basisstations, te weten kleine basisstations (”kleine cellen”), grote basisstations (“grote cellen”) en paraplu-basisstations (“paraplucellen”).
Een kleine cel had een bereik van ongeveer drie kilometer; een grote cel, afhankelijk van de omstandigheden, van 10 kilometer tot 15 kilometer in de omtrek. Het maximale bereik van een basisstation kon worden beïnvloed door de omstandigheden, zoals bebouwing en de weersgesteldheid. Door inregeling van bepaalde variabelen werd invloed van bebouwing en antennehoogte gedeeltelijk gecompenseerd, waardoor de werking van een basisstation in zijn omgeving werd geoptimaliseerd. Het precieze bereik per basisstation kan niet meer worden vastgesteld en was veel grilliger dan de door het openbaar ministerie ingebrachte visuele weergave van de telecomgegevens doet vermoeden.
Het bereik van basisstations kon elkaar overlappen. Wanneer een ATF actief werd, sprak deze onder normale omstandigheden het basisstation met het sterkste signaal (meestal het dichtstbijzijnde basisstation) aan. Bleek dit basisstation op dat moment geen capaciteit meer te hebben, dan werd het vervolgens naastgelegen basisstation aangestraald dat nog wel capaciteit had. Wanneer een door PTT Telecom verstrekt verkeersgegeven de code van een basisstation vermeldt, bevond de beller of gebelde zich binnen het bereik van dat basisstation. De precieze afstand tussen de ATF en het basisstation valt niet nader te preciseren. Paraplucellen overkoepelden in principe alle kleine basiscellen binnen een bepaald gebied.
Onder normale omstandigheden zal een ATF altijd een basisstation in de directe omgeving aanspreken. Onder abnormale omstandigheden, zoals telefoneren vanaf een hoog gebouw of vanuit een vliegtuig, kan de ATF een basisstation aanspreken dat niet in de directe omgeving ligt. Heeft men een reeks van basisstations die een route voorstelt, waarbij er gebeld wordt met korte tijdspauzes welke globaal overeenkomen met de tijd die men nodig heeft om de tussenliggende afstand te overbruggen, dan is het praktisch onmogelijk dat deze reeks wordt veroorzaakt middels bellen vanaf een hoog gebouw of vanuit een vliegtuig. Men kan er dan vanuit gaan dat de door de basisstations aangegeven route is gevolgd.
De door PTT Telecom verstrekte verkeersgegevens zijn aangeleverd op zogenoemde printlijsten. De printlijsten vermelden onder INROUT het basisstation dat wordt aangestraald door de ATF die contact zoekt. Als beide telefoons tot dezelfde homecentrale behoren en zich feitelijk bevinden binnen het verzorgingsgebied van deze centrale, vermelden de printlijsten in het algemeen, doch niet per definitie altijd, onder OUTROUT ook het basisstation binnen welks werkingsgebied de ATF zich bevindt waarmee contact wordt gezocht. De homecentrale van de ATF wordt bepaald door het adres dat de abonnee heeft opgegeven. Ten tijde van belang waren er in Nederland zes centralegebieden, waaronder Groot-Amsterdam, Groot-Den Haag, Groot-Rotterdam en Utrecht.
De doorschakeling van een vast telefoonnummers naar een semafoonnummer was in 1993 in de verkeersgegevens van een vast nummer terug te vinden. Het ongedaan maken van de doorschakeling was niet terug te vinden.
1.2.2 Gegevens met betrekking tot bepaalde basisstations
De plaats delict in het onderzoek [G], het [naam D-hotel] aan de [straatnaam 4] te [plaats], viel onder het bereik van een viertal aangestraalde basisstations. Dit zijn de kleine basisstations op de [adres 6] te [plaats] en de [adres 7] te [plaats], alsmede het gecombineerde kleine en paraplu basisstation op de [adres 8] te [plaats] en het paraplu basisstation op de [adres 9] te [plaats].
Het basisstation op de [adres 10] te [plaats] was een groot basisstation met een bereik van circa tien tot vijftien kilometer. Uitgaande van het maximale bereik van dit basisstation vielen de toenmalige woonadressen van de verdachten [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en [medeverdachte 2] en het woonadres van [persoon 37] onder het bereik van dit basisstation. Het bereik van het kleine basisstation op de [adres 11] te [plaats] en op de [adres 12] te [plaats] strekt zich op grond van het gemiddeld bereik zeker niet uit tot de toenmalige woonadressen van [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en [medeverdachte 2]. Wel dekte het basisstation in [plaats] het toenmalige woonadres van [persoon 37]. In [plaats] stond een klein basisstation aan de [adres 13] en in [plaats] stond een klein basisstation aan de [adres 14].
In [plaats] liggen kleine basisstations aan de [straatnaam 5] en de [straatnaam 6]. Beide basisstations dekten het toenmalige woonadres van de getuige [persoon 59] aan de [adres 15] te [plaats]. Het toenmalige verblijfadres van verdachte [medeverdachte 6] aan de [adres 3] te [plaats] werd gedekt door het kleine basisstation aan de [straatnaam 5], het kleine basisstation op de [adres 16] te [plaats], het kleine basisstation op de [straatnaam 7] te [plaats] en het paraplu basisstation op de [straatnaam 8] te [plaats]. Het basisstation aan de [straatnaam 6] in [plaats] dekte de woning aan de [adres 3] niet.
Het [naam E] hotel in [plaats] viel onder het bereik van de kleine basisstations op de [adres 17] te [plaats] en het dichtstbijzijnde kleine basisstation op de [adres 18] te [plaats].
1.2.3. Gegevens met betrekking tot bepaalde telefoon- en semafoonnummers
Huiszoeking in woning [persoon 37]
Op 10 mei 1993 is in de woning van [persoon 37], het perceel [adres 19] te [plaats] een huiszoeking verricht. In de slaapkamer van [persoon 37] en diens echtgenote werd op een nachtkastje een ATF aangetroffen, voorzien van het nummer [nummer 14] ([nummer 14]). PTT Telecom heeft de verkeersgegevens van dit telefoonnummer beschikbaar gesteld over de tijdvakken 30 maart 1993 tot en met 5 april 1993 en 29 april 1993 tot en met 3 mei 1993. Uit de printlijsten bleek van contacten tussen het nummer [nummer 14] en de nummers [nummer 6] ([nummer 6]) en (* 2004), ook ten tijde van belang in de zaak [H]. Vervolgens heeft PTT Telecom verkeersgegevens verstrekt van deze telefoonnummers. Uit deze printlijsten bleek van contacten met weer andere nummers waarnaar nader onderzoek is verricht. De rechtbank stelt met betrekking tot de hierna te noemen telefoonnummers de volgende relevante feiten vast.
Mobiele telefoonnummers
Het mobiele nummer [nummer 6] (hierna te noemen:
[nummer 6]
)
Op 8 april 1993 is de ATF met nummer [nummer 6] op naam gezet van [persoon 35], [adres 2], [plaats].
Getuige [persoon 35] heeft verklaard dat zij rond april 1993 een ATF aan [medeverdachte 4] (de rechtbank begrijp: verdachte [medeverdachte 4]) heeft gegeven. De laatste cijfers van het nummer van deze ATF waren 1810.
[medeverdachte 4] heeft die telefoon, voorzover getuige zich kan herinneren, een paar maanden in bezit gehad. Als zij [medeverdachte 4] wilde bellen, draaide zij het nummer van die telefoon. Mogelijk kreeg zij dan ook wel eens [medeverdachte 6] (de rechtbank begrijpt: verdachte [medeverdachte 6]) aan de lijn. Getuige weet dat [medeverdachte 4] die ATF uitleende aan [naam 1]. Getuige herkent, wanneer haar een fotokopie wordt getoond van een PTT-contract aangaande een ATF met nummer [nummer 6], haar handtekening.
Getuige [persoon 60] heeft verklaard dat hij met zijn ATF meerdere malen heeft gebeld met het nummer [nummer 6] als hij in contact wilde komen met [medeverdachte 4]. Dan kreeg hij [medeverdachte 6] wel eens aan de lijn.
Getuige [persoon 39] heeft verklaard dat haar vriend [medeverdachte 6] (“[naam 1]”) veel met [medeverdachte 4] optrok. [naam 1] had in de periode rond mei 1993 de beschikking over een ATF en een pieper. Als getuige [naam 1] niet op zijn eigen telefoon kon bereiken, kon zij hem ook wel eens bereiken op de telefoon van [medeverdachte 4]. Het nummer [nummer 6] komt getuige bekend voor.
Op 27 april 1993 heeft verdachte [medeverdachte 4] een auto gehuurd bij [vennootschap 2]. Hij heeft daarbij gebruik gemaakt van een (vals) rijbewijs met nummer [nummer 7] op naam van [medeverdachte 4]. Het rijbewijs was voorzien van een foto van [medeverdachte 6]. Als telefoonnummer van [medeverdachte 4] stond op het huurcontract vermeld [nummer 8]. Op 27 mei 1993 is het contract op naam van [medeverdachte 4] verlengd. Op het verlengingscontract werd bij het telefoonnummer [nummer 8] de naam “[naam 1]” vermeld.
Op 2 mei 1993 heeft vanuit het telefoonnummer [nummer 9] een gesprek plaatsgevonden naar de ATF met nummer [nummer 6]. Het gesprek luidt, voorzover relevant, als volgt: (G = ingebelde persoon; B is uitbellende persoon):
G: Hallo
B: Oh, met [naam 10] (s). Hoe gaat het? Ik dacht dat ik [naam 1] zou krijgen. Jullie delen de telefoon hè?
G: Hij heeft de andere telefoon bij zich.
Verbalisant RE-01 heeft de stem van de gebelde persoon G herkend als die van verdachte [medeverdachte 4]. Volgens de politie heeft verdachte [verdachte] de stem van de bellende persoon B als de zijne herkend.
Het mobiele nummer [nummer 10] (hierna te noemen:
[nummer 10]
)
Op 20 juli 1992 heeft de PTT op naam van verdachte [medeverdachte 4] een contract gesloten, waarbij aan [medeverdachte 4] ter zake van een ATF met serienummer [nummer 11], simnummer [nummer 12], het telefoonnummer [nummer 13] werd toegewezen. Legitimatie vond plaats met een rijbewijs ten name van [persoon 55], broer van verdachte. Op 8 januari 1993 is op naam van [persoon 55] een verzoek ingediend om wijziging van het bij het toestel behorende telefoonnummer. De PTT heeft aan voornoemd toestel toen het nummer [nummer 10] toegewezen, wederom ten name van verdachte [medeverdachte 4]. Het nummer [nummer 10] is op 12 mei 1993 opgeheven.
Op 13 februari 2007 heeft een huiszoeking plaatsgevonden op het woonadres van [persoon 35], [adres 20] te [plaats]. Bij de doorzoeking is een briefje aangetroffen met het handgeschreven nummer [nummer 10]. [persoon 35] heeft verklaard dat zij verdachte [medeverdachte 4] ook wel op de ATF van zijn broer [persoon 55] kon bereiken.
Het mobiele nummer [nummer 14] (hierna te noemen:
[nummer 14]
)
Op 10 mei 1993 is in het perceel [adres 19] te [plaats] een huiszoeking verricht nadat de bewoner [persoon 37] (verder: [persoon 37]) uit deze woning was weggevoerd. In de slaapkamer van [persoon 37] en diens echtgenote werd op een nachtkastje een ATF aangetroffen, welke het administratieve nummer [nummer 15] heeft gekregen. Aan deze ATF was het nummer [nummer 14] verbonden.
[persoon 37] is geconfronteerd met printlijsten van 1,2, 8 en 9 mei met betrekking tot de [nummer 14], waarop onder andere de hierna te noemen nummers voorkwamen. Hij verklaarde wel eens te bellen met [persoon 61], [persoon 62], [persoon 63] en [persoon 64]. De nummers [nummer 16] t.n.v. [persoon 65], [nummer 17] t.n.v. [persoon 35], [nummer 18] t.n.v. [persoon 66], [nummer 19] t.n.v. [vennootschap 1], [nummer 20] t.n.v. [persoon 67] te [plaats], [nummer 21] t.n.v. [persoon 68] te [plaats], [nummer 22] t.n.v. [persoon 69] te [plaats], [nummer 10] t.n.v. verdachte [medeverdachte 4] en [nummer 23] t.n.v. [persoon 70] waren hem onbekend. Ten aanzien van [medeverdachte 9], [persoon 67], [persoon 68] en [persoon 70] verklaarde [persoon 37] dat hij ook de betreffende personen niet kende.
Op 5 mei 1993 om 21.59 uur heeft vanuit het telefoonnummer [nummer 9] een gesprek plaatsgevonden naar de ATF met nummer [nummer 6]. Het gesprek luidt, voor zover relevant, als volgt: (G = ingebelde persoon; B is uitbellende persoon):
G: Je moet effe naar [naam 1] bellen, heb je pen en papier?
B: even wachten, ja.
G: dat is dus [nummer 14].
Op 5 mei 1993 om 22.34 is het telefoonnummer [nummer 9] gebeld vanuit de ATF [nummer 14]. Een verbalisant heeft de stem van de beller met de ATF [nummer 14] herkend als die van verdachte [medeverdachte 6] en de stem van de andere gespreksdeelnemer als die van verdachte [verdachte]. De beller met de ATF [nummer 14] zei in het gesprek dat hij een nieuw nummer had.
Op 5 mei 1993 heeft de ATF [nummer 24] vijf maal contact gehad met de ATF [nummer 14]. De enige mogelijke verklaring die getuige [persoon 60] hiervoor kan bedenken, is dat [medeverdachte 4] of [naam 1] achter deze telefoon zat. [persoon 60] kreeg vaak een telefoonnummer van [medeverdachte 4] door waar hij hem kon bereiken.
Het mobiele nummer [nummer 19] (hierna te noemen:
[nummer 19]
)
Het telefoonnummer [nummer 19] stond van 21 april 1992 tot 4 november 1993 op naam van [vennootschap 1] te [plaats] (verder: [vennootschap 1]). Directeur [persoon 71] van [vennootschap 1] heeft verklaard dat verdachte [medeverdachte 9] vanaf 24 juni 1991 bij [vennootschap 1] in dienst was en dat [medeverdachte 9] de ATF met nummer [nummer 19] vanaf het begin in bruikleen heeft gehad. Volgens [persoon 71] was het absoluut niet de bedoeling dat de ATF werd uitgeleend en heeft hij zelf ook nooit meegemaakt dat hij [medeverdachte 9] op zijn ATF belde en dat iemand anders opnam.
Verdachte [medeverdachte 9] heeft verklaard dat hij in het bezit is geweest van een ATF met nummer [nummer 19] en dat hij de telefoon buiten het werk niet aan privépersonen heeft meegegeven. Een gewezen vriendin van [medeverdachte 9], [persoon 41], heeft verklaard dat zij zich niet kan voorstellen dat [medeverdachte 9] zijn ATF ooit heeft uitgeleend, want hij moest eigenlijk 24 uur per dag bereikbaar zijn voor [vennootschap 1]. Als zij naar de ATF van [medeverdachte 9] belde, kreeg zij altijd [medeverdachte 9] aan de lijn. Een gewezen medewerker van [medeverdachte 9], [persoon 72], zegt zeker te weten dat hij altijd [medeverdachte 9] aan de telefoon kreeg op zijn ATF, of het moet misschien een keer diens toenmalige vriendin zijn geweest. Een andere gewezen medewerker van [medeverdachte 9], [persoon 73], stelt zich niet meer te kunnen herinneren een ander over de lijn van de mobiele telefoon van [medeverdachte 9] te hebben gesproken. Getuige [persoon 74] weet dat [medeverdachte 9] in 1993 in het bezit was van een ATF. Als hij [medeverdachte 9] nodig had, zo stelt hij, belde hij het hem bekende nummer en dan kreeg hij ook altijd [medeverdachte 9] aan de lijn.
Op 22 december 1993 zijn bij een schietpartij aangehouden de verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 9].
De ATF [nummer 19] werd in het bezit van verdachte [medeverdachte 4] aangetroffen.
Het mobiele nummer [nummer 24] (hierna te noemen:
[nummer 24]
)
De tenaamstelling van het ATF-nummer [nummer 24] luidt sinds 5 juli 1991 [vennootschap 3], [adres 21] te [plaats]. Het nummer is uitgegeven op naam van [persoon 60].
[persoon 60] heeft verklaard dat hij in 1991 een ATF heeft gekocht met het telefoonnummer [nummer 24]. Sindsdien heeft hij dit nummer steeds behouden. Hij gebruikte het nummer alleen in de auto. [persoon 60] heeft verklaard dat zowel hijzelf als verdachte [medeverdachte 4] in de nacht van 8 op 9 mei 1993 herhaaldelijk gebruik hebben gemaakt van de ATF [nummer 24].
De ATF [nummer 24] heeft in de periode 30 maart 1993 tot en met 29 mei 1993 59 maal telefonisch contact gehad met de ATF [nummer 6].
Het mobiele nummer [nummer 25] (hierna te noemen:
[nummer 25]
)
De politie heeft vastgesteld dat de [nummer 25] op naam stond van [vennootschap 4], [adres 22] te [plaats]. Eigenaar van dit bedrijf was [persoon 75]. [persoon 75] verklaarde bij verhoor van 12 april 1994, [medeverdachte 9] te kennen. Hij had ook zakelijk contact met [medeverdachte 9] en noemde diens telefoonnummer [nummer 19]. Na confrontatie met het contact tussen de [nummer 19] en de [nummer 25] op 1 mei 1993 ging hij ervan uit dat hij dit zelf had gehad omdat zijn chauffeurs geen contact onderhielden met [medeverdachte 9].
Semafoonnummers
Het semafoonnummer [nummer 26] (hierna te noemen:
[nummer 26]
)
Op 19 juni 1992 werd door de PTT een contract aangegaan met betrekking tot de semafoonaansluiting [nummer 26] met [persoon 55]. In april 1993 is de ATF [nummer 6] meermalen doorgeschakeld naar de semafoon [nummer 26].
Op 12 november 2007 heeft een doorzoeking plaatsgevonden aan de [adres 3] te [plaats]. Daar is een agenda aangetroffen waarin staat vermeld: [naam 1] (…) pieper (…) [nummer 26].
Op 23, 24 en 25 juli 1993 liep een tap op de vaste huislijn van de [adres 3] ([nummer 16]). In deze periode is enkele malen een oproep verzonden naar het semafoonnummer [nummer 26], waarna door ene [naam 1] werd ingebeld op de huislijn.
Begin mei 1993 liep er een tap op de vaste lijn [nummer 9] ([nummer 9]). Op 5 mei 1993 is vanaf de [nummer 9] uitgebeld naar de [nummer 6]. De stem van degene die gebruik maakte van de [nummer 9] is door een verbalisant herkend als die van verdachte [verdachte]. De stem van degene die gebruik maakte van de ATF [nummer 6] is door een verbalisant herkend als die van verdachte [medeverdachte 4]. Degene die gebruik maakte van de [nummer 6] zei dat de andere spreker [naam 1] moest bellen en dat die bereikbaar was op nummer [nummer 14]. Vervolgens is blijkens de printlijsten meermalen tevergeefs geprobeerd met de [nummer 9] contact te leggen met de [nummer 6]. Hierna is vanuit de [nummer 9] een semafoonoproep verzonden naar de semafoon [nummer 26], met de code [nummer 27], zijnde de eerste cijfers van het nummer [nummer 9]. Hierop belde de [nummer 14] in naar de [nummer 9]. Verbalisanten hebben in dit laatste gesprek de stemmen van [medeverdachte 6] en [verdachte] herkend.
In de avond van 8 mei 1993 is de vaste huislijn [nummer 16] doorgeschakeld naar de semafoon [nummer 26].
De semadigit [nummer 28] (hierna te noemen:
[nummer 28]
)
Tijdens de bovenvermelde huiszoeking in het perceel [adres 19] te [plaats] werden op een nachtkastje twee semadigits aangetroffen, welke het administratieve nummer [nummer 29] kregen. Een van deze semadigits droeg de RIC-code [nummer 30]. Bij deze semadigit behoorde het nummer [nummer 28].
Bij [persoon 48], de echtgenote van [persoon 37], is een agenda in beslag genomen waarin werd vermeld: [initialen persoon 37] [nummer 28].
Blijkens diverse PTT-printerlijsten is in de periode 28 april 1993 tot en met 9 mei 1993 de semadigit [nummer 28] een aantal malen geactiveerd, waarna het aanroepende nummer door de ATF [nummer 14] werd teruggebeld.
Getuige [persoon 64] heeft verklaard dat zij in het bezit was van een ATF nummer [nummer 28]. Dit was het nummer van [persoon 37].
De semadigit [nummer 18](hierna te noemen:
[nummer 18]
)
Het nummer [nummer 18] is op 5 december 1991 op naam gesteld van [persoon 66], [adres 23] te [plaats] en stond in ieder geval in de periode 8 mei 1993 tot 5 juli 1994 op naam van [persoon 66]. Getuige [persoon 76]. verklaart dat hij deze semafoon aan zijn zoon [persoon 66] heeft gegeven. [persoon 76] herkent een foto van verdachte [verdachte]. Hij weet dat zijn zoon [verdachte] kent. Getuige [persoon 66] verklaart de semafoon [nummer 18] omstreeks de jaarwisseling 1992/1993 te zijn kwijtgeraakt. [persoon 66] kent [verdachte]. Hij sluit niet uit dat hij de semafoon [nummer 18] een keer in een auto bij [verdachte] heeft laten liggen.
[verdachte] heeft bij confrontatie met de bewering dat hij over de semafoon van [persoon 66] beschikte, geantwoord dat hij honderdduizend piepers heeft gehad.
Op 30 december 1993 is verdachte [verdachte] aangehouden. Hij was toen in het bezit van een semafoon met het oproepnummer [nummer 18].
Op 15 juli 1993 werd de hierna te noemen [persoon 58] aangehouden. Bij hem werd een zakboekje aangetroffen waar onder meer in stond vermeld: [initialen] [nummer 18].
Het semafoonnummer [nummer 31] (hierna te noemen:
[nummer 31]
)
Getuige [persoon 73] heeft verklaard dat hij [medeverdachte 9] in 1993 op zijn ATF en zijn semafoon kon bereiken.
Volgens [persoon 72] had [medeverdachte 9] in 1993 een semafoon in zijn bezit.
Bij brief aan [medeverdachte 9] van 23 december 1993 van advocaten- en notarissenkantoor [vennootschap 5], wordt [medeverdachte 9] namens zijn werkgever [vennootschap 1] ontslag op staande voet aangezegd en wordt hem verzocht om onder andere zijn semafoon aan [vennootschap 1] te retourneren.
Op 19 april 1993 belt de ATF [nummer 6] om 15:45:19 uur met het nummer [nummer 32], het vaste nummer van [vennootschap 1], de werkgever van [medeverdachte 9]. Vervolgens zoekt de ATF [nummer 6] om 15:46:57 uur, 16:14:57 uur en 17:34:14 uur de semafoon [nummer 31] aan. Om 17:35:49 uur wordt er vanaf het nummer 0279-89285, de huislijn van het adres van [medeverdachte 9], gebeld naar de ATF [nummer 6].
De ATF [nummer 19] wordt op 19 april 1993 van 22.10 uur tot 22:27 uur doorgeschakeld naar de semafoon [nummer 31]. Om 22:56 wordt de ATF [nummer 19] wederom doorgeschakeld naar de semafoon [nummer 31]. Deze doorschakeling wordt om 23:21 uur beëindigd.
Op 19 april 1993 zoekt de ATF [nummer 6] om 23:37:42 uur de semafoon [nummer 31] aan. Om 23:39:10 uur belt de ATF [nummer 19] uit naar de atf [nummer 6].
Vaste telefoonnummers
Telefoonnummer [nummer 2]
Vanaf 1 januari 1976 was dit nummer gesteld op naam van [persoon 77], [adres 4] te [plaats]. Aan dit adres was onder andere ingeschreven verdachte [medeverdachte 2].
Telefoonnummer [nummer 33] ([nummer 33])
Tot 7 april 1993 was de tenaamstelling van het nummer [nummer 33] [persoon 39], [adres 3] te [plaats].
Telefoonnummer [nummer 34]
Vanaf 7 april 1993 was de tenaamstelling van het nummer [nummer 16] [persoon 65], [adres 3] te [plaats]. In de bevolkingsadministratie van de gemeente [plaats] bleken op dit adres te zijn ingeschreven [persoon 40] en [persoon 39].
Getuige [persoon 39] heeft verklaard dat het zou kunnen kloppen dat de telefoonaansluiting van haar adres aan de [adres 3] te [plaats] rondom 8 mei 1993 het nummer [nummer 34] had.
Nummer [nummer 35]
Getuige [persoon 78] heeft verklaard dat hij in mei 1993 met zijn vriendin [persoon 79] woonde aan het adres [adres 24] te [plaats], telefoonnummer [nummer 35]. Het nummer werd alleen gebruikt door getuige en zijn vriendin [persoon 79]. De namen [medeverdachte 6], [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en [persoon 37] zeggen getuige niets. [verdachte] kent hij wel. Getuige en [verdachte] hebben wel telefonisch contact met elkaar gehad.
Volgens getuige [persoon 79] werd het telefoonnummer [nummer 35] alleen gebruikt door getuige en haar vriend [persoon 78]. De namen [medeverdachte 6], [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en [persoon 37] zeggen getuige niets. Zij kent wel een [naam 8]. Die had volgens getuige wel eens een ATF bij zich.
Nummer [nummer 36]
Het telefoonnummer [nummer 36] stond met ingang van 1 januari 1984 op naam van [persoon 80] met een aansluiting op het adres [adres 25] te [plaats]. Getuige [persoon 80] woonde in mei 1993 met haar dochter aan dit adres met dit telefoonnummer. Getuige acht het mogelijk dat verdachte [verdachte], die de vader is van het kind van haar oudste dochter, haar op 8 mei 1993 heeft gebeld met een ATF. Getuige herkent verdachte [verdachte] van een foto met het nummer [nummer 37]. De namen [medeverdachte 4], [persoon 60], [persoon 60], [persoon 37], [naam 1] en [medeverdachte 6] zeggen getuige niets.
Nummer [nummer 38]
Dit nummer was vanaf 15 december 1989 afgegeven aan [persoon 81], [adres 26] te [plaats]. Getuige [persoon 81] heeft verklaard dat zij in mei 1993 woonde aan het dit adres met dit telefoonnummer. Getuige kent verdachte [medeverdachte 4] en [persoon 60] en herkent foto’s van hen beiden ([nummer 39] respectievelijk [nummer 40]).
Nummer [nummer 41]
Het telefoonnummer [nummer 41] was in mei 1993 aangesloten op perceel [adres 27] te [plaats] en stond op naam van [persoon 82]. Getuige [persoon 82] kent verdachten [medeverdachte 6] en [medeverdachte 4]. De namen van [persoon 37], [persoon 58], [persoon 66] en [verdachte] heeft getuige nog nooit gehoord.
Nummer [nummer 42]
Getuige [persoon 59] woonde in mei 1993 aan de [adres 15] te [plaats], telefoonnummer [nummer 42]. De namen [persoon 37], [medeverdachte 4], [medeverdachte 6], [persoon 60], [persoon 66] en [verdachte] zeggen getuige niets. Op 8 mei 1993 is getuige een paar keer gebeld door [persoon 58]. Die heeft een ATF. [persoon 58] belde eerst vanuit een auto dat de kinderen eraan kwamen. Die kwamen rond 20.00 bij getuige thuis. Omstreeks 22.00 of 23.00 uur, of iets eerder, belde [persoon 58] getuige weer vanuit de auto nadat getuige hem had gepiept. Op 9 mei 1993 belde [persoon 58] weer, kort voordat hij bij rond 02.00 of 0.2.30 uur bij haar thuis kwam. Getuige hoorde stemmen en volgens haar belde hij vanuit een café of iets dergelijks.
[persoon 60] stelt het nummer [nummer 42] en getuige [persoon 59] niet te kennen.
Nummer [nummer 17]
Het telefoonnummer [nummer 17] is sinds 1 januari 1973 afgegeven aan [persoon 83], [adres 2] te [plaats]. Op dit adres stond o.a. ingeschreven [persoon 35], die volgens het betreffende proces-verbaal bij de lokale politie bekend staat als de vriendin van verdachte [medeverdachte 4].
Nummer [nummer 43]
Uit navraag bij de PTT is gebleken dat het nummer [nummer 43] in mei 1993 op naam was gesteld van [persoon 84], [adres 28] te [plaats]. Aan dit adres waren in het bevolkingsregister uitsluitend ingeschreven [persoon 85], [persoon 86] en [persoon 87]. Laatstgenoemde twee personen waren broers van [persoon 58]; eerstgenoemde persoon was volgens de betreffende verbalisant zijn vriendin.
Nummer [nummer 44]
De politie heeft vastgesteld dat deze telefoonaansluiting staat op naam van [persoon 70], zijnde de oma van [persoon 39], die in mei 1993 stond ingeschreven aan de [adres 29] te [plaats]. Getuige [persoon 70] heeft verklaard de foto van [medeverdachte 6] voor 99% te herkennen als [naam 1], de vriend van haar kleindochter [persoon 39]. (02/G35/03)
Nummer [nummer 45]
De politie heeft vastgesteld dat het nummer [nummer 45] hoorde bij het adres [straatnaam 2] te [plaats], het huisadres van [medeverdachte 9] in 1993.
Nummer [nummer 46]
De politie heeft vastgesteld dat deze telefoonaansluiting staat op naam van Café [naam F] in [plaats]. Bij de Kamer van Koophandel staat dit café geregistreerd op naam van [persoon 88], geboren op [1968]. Getuige [persoon 88] heeft verklaard dat hij [medeverdachte 9] al heel lang kent. Hij kent hem van het uitgaan, maar hij was geen echte vriend. [medeverdachte 4] kende hij zeer goed. Hij was een goede vriend, een vriendschap die duurde tot ongeveer het einde van de middelbare school. Toen zijn ze ieder een eigen weg ingeslagen. [medeverdachte 2] (de rechtbank begrijpt: verdachte [medeverdachte 2]) was vroeger een zeer goede vriend. Hij ging tot zijn dertigste met hem om.
Nummer [nummer 47]
De politie heeft vastgesteld dat deze telefoonaansluiting in april en mei 1993 stond op naam van [persoon 89], [adres 30] te [plaats]. Getuige [persoon 89] heeft verklaard dat [medeverdachte 2] (de rechtbank begrijpt: verdachte [medeverdachte 2]) een goede vriend van hem was die hij - na verminderend contact - rond september 1993 uit het oog is verloren. [persoon 89] had geen relatie met [medeverdachte 4] of [medeverdachte 6] en is ook nooit door mensen met die naam gebeld. Getuige heeft de naam [medeverdachte 9] wel eens gehoord en hem wel eens ontmoet in 1989 of 1990.
Nummer [nummer 48]
Uit onderzoek van de politie is gebleken dat dit nummer in 1993 op naam stond van [persoon 90], [adres 31] te [plaats]. Getuige [persoon 90] heeft verklaard dat zij in april 1993 in [plaats] samenwoonde met [persoon 74]. [persoon 74] ging in die tijd veel om met [medeverdachte 9]. De naam [medeverdachte 4] zegt haar niets, de naam [medeverdachte 4] wel. [medeverdachte 4] was geen contact van [persoon 74], meer van [medeverdachte 9]. Voor zover zij zich kan herinneren, heeft zij [medeverdachte 4] nooit aan de telefoon gehad. De namen [medeverdachte 6], [medeverdachte 2] zeiden haar niets, evenmin herkende zij [medeverdachte 4], [naam 1] en [medeverdachte 2] van de foto.
Getuige [persoon 74] heeft verklaard dat hij in april 1993 met [persoon 90] samenwoonde in [plaats]. Getuige ging in die tijd veel om met [medeverdachte 9]. [medeverdachte 9] was een goede vriend van hem. Hij kwam [medeverdachte 4] evenals [medeverdachte 6] in 1993 wel eens tegen tijdens het stappen, maar hij ging verder niet met hen om. De naam [medeverdachte 2] zegt hem niets.
Nummer [nummer 49]
Volgens de politie hoort dit nummer bij het adres [adres 32] te [plaats], het adres van [persoon 91], de moeder van [persoon 73]. Getuige [persoon 73] heeft verklaard dat [medeverdachte 9] in 1993 en nog steeds een goede vriend van hem is. In 1993 ging hij dagelijks met [medeverdachte 9] om. [medeverdachte 4] kent hij niet persoonlijk.
2 Beschouwing rechtbank
2.1 Samenvatting en algemene conclusies 1993-zaken
Op grond van de hiervoor onder 1 genoemde vastgestelde feiten en omstandigheden omtrent de personen en de telecomgegevens komt de rechtbank tot de volgende (tussentijdse) conclusies.
[medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] gingen in 1993 intensief met elkaar om.
Zij onderhielden ook relaties met Verbaan, [verdachte], [medeverdachte 9], [medeverdachte 2] en [medeverdachte 10]. [medeverdachte 9], [medeverdachte 2] en [medeverdachte 10] kenden elkaar ook.
[medeverdachte 4] verbleef in april en mei 1993 voornamelijk in [plaats].
[medeverdachte 6] verbleef rond het begin van de negentiger jaren enige tijd op de woonboot van [medeverdachte 10]. Vanaf ongeveer mei 1992, en ook in april en mei 1993, verbleef hij in [plaats] aan de [adres 3], samen met zijn toenmalige vriendin [persoon 39] en haar broer [persoon 40]. De vaste telefoonaansluiting in dit huis droeg tot 7 april 1993 het nummer [nummer 33] en vanaf die datum het nummer [nummer 16]. [medeverdachte 6] en [medeverdachte 4] zagen elkaar wel aan de [adres 3].
[medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] werkten in 1993 in het criminele circuit voor [persoon 37] en speelden onder andere een rol bij het (doen) liquideren van personen in opdracht van [persoon 37]. [medeverdachte 6] was ook betrokken bij geldtransacties voor [persoon 37] en regelde auto’s. [medeverdachte 6] placht wapens te dragen. [persoon 37] woonde te [plaats] en beschikte in mei 1993 over een semafoon [nummer 28]. Er zijn geen aanwijzingen dat deze semafoon in die periode ook door een ander werd gebruikt. [persoon 37] maakte verder gebruik van de in zijn huis aangetroffen ATF [nummer 14]. De ATF [nummer 14] werd in mei 1993 ook gebruikt door verdachte [medeverdachte 6].
[medeverdachte 10] woonde in 1993 op een woonboot aan de [straatnaam 1] te [plaats], met het vaste telefoonnummer [nummer 1]. Zij heeft enige tijd in 1992 onderdak verschaft aan [medeverdachte 6] en onderhield ook nadien nog (telefonisch) contact met hem. Tevens kende zij in die tijd [medeverdachte 4], [medeverdachte 9] en [medeverdachte 2]. [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] zijn enkele malen samen op de woonboot van [medeverdachte 10] geweest. [medeverdachte 10] is aan [persoon 37] voorgesteld door [medeverdachte 6] toen ze bij [persoon 37] thuis was.
[medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] gebruikten in april en mei 1993 beiden de ATF [nummer 6]. [persoon 60], [verdachte] en [persoon 39] waren hiervan op de hoogte. [medeverdachte 6] beschikte in mei 1993 verder nog over de semafoon [nummer 26] en [medeverdachte 4] was soms wel bereikbaar op de ATF [nummer 10] (beide op naam van [persoon 55]).
[medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] kenden [verdachte], die in die tijd ook gewapend placht te zijn. Zij onderhielden contact met elkaar, ook via de [nummer 6]. [verdachte] maakte in 1993 gebruik van de semadigit [nummer 18].
[medeverdachte 4] was verder bevriend met [medeverdachte 9], met wie hij samen in december 1993 is aangehouden bij een overval. [medeverdachte 9] woonde met zijn toenmalige vriendin in de [straatnaam 2] te [plaats]. [medeverdachte 9] had in 1993 de beschikking over de ATF [nummer 19], die was gesteld op naam van zijn werkgever [vennootschap 1]. [medeverdachte 9] placht de ATF buiten de kring van zijn werk niet uit te lenen. Wel kwam het incidenteel voor dat een ander in zijn aanwezigheid gebruik maakte van de ATF [nummer 19].
[medeverdachte 4] is een neef van [medeverdachte 2]. [medeverdachte 2] woonde in april 1993 in [plaats] bij zijn ouders op het adres [adres 4] te [plaats]. De vaste telefoonaansluiting waar hij mee belde was het nummer [nummer 2]. De Boer ging in 1993 frequent met [medeverdachte 4] om. [medeverdachte 2] had in die periode ook contact met [medeverdachte 6], [medeverdachte 9] en de zonen van [medeverdachte 10].
2.2 Algemene bewijsverweren in de 1993-zaken
2.2.1 Verweren inzake de telecomgegevens en naar aanleiding daarvan verkregen onderzoeksgegevens
Rechtmatigheid van de verkrijging van de telecomgegevens
De verdediging heeft primair betoogd dat de telecomgegevens onrechtmatig zijn verkregen en daarom op de voet van art. 359a Sv van het bewijs moeten worden uitgesloten. Hiertoe is gesteld dat de printlijsten zijn opgevraagd naar aanleiding van het aantreffen van de ATF [nummer 14] en de semafoon [nummer 28] tijdens de huiszoeking aan het adres van [persoon 37] op 10 mei 1993, welke zoeking zou hebben plaatsgevonden naar aanleiding van onrechtmatig afgeluisterde telefoongesprekken in het onderzoek [K]. Aldus zouden de printlijsten moeten worden beschouwd als verboden vruchten van het onrechtmatig afluisteren.
De rechtbank verwerpt dit verweer. Dat de huiszoeking haar grondslag zou vinden in onrechtmatig afgeluisterde telefoongesprekken is door de verdediging niet onderbouwd en het dossier bevat geen aanwijzingen dat de huiszoeking onrechtmatig is geweest. Uit het in het arrest van het gerechtshof Amsterdam van 1 december 1994 in de [K-zaak] kan veeleer het tegendeel worden afgeleid. Het Hof overweegt in dit arrest dat het op onrechtmatige wijze verkregen materiaal uit afgeluisterde telefoongesprekken niet tot het bewijs kan worden gebezigd, maar gebruikt voor het bewijs wel processen-verbaal van relaas, handelende over de huiszoeking. De rechtbank gaat er dan ook van uit dat deze huiszoeking rechtmatig is geweest en dat de printgegevens van de tijdens de huiszoeking aangetroffen toestellen, alsmede de naar aanleiding hiervan in december 1993 opgevraagde printgegevens van andere toestellen (o.a. de [nummer 6]), rechtmatig zijn verkregen. Dat de printlijsten van de [nummer 6] en de [nummer 24] zonder de onrechtmatig verkregen informatie niet zouden zijn opgevraagd is niet aannemelijk geworden. Blijkens de printlijsten van de [nummer 14] hebben er rondom het tijdstip van de moord op [persoon 1] en [persoon 2] telefonische contacten plaatsgevonden tussen de [nummer 14], de [nummer 6] en de [nummer 24]. De rechtbank merkt in dit verband nog op dat de eerste vordering 12 nummers omvatte, waaronder niet de [nummer 6] en de [nummer 24], waaruit kan worden afgeleid dat de verkeersgegevens van laatstgenoemde nummers kennelijk pas zijn opgevraagd naar aanleiding van de informatie die bleek uit de printlijsten van de [nummer 14].
Het verweer dat de Belgische autoriteiten onrechtmatig verkregen informatie zouden hebben witgewassen en dat resultaten van vervolgonderzoek om die reden onbruikbaar zouden zijn voor het bewijs, wordt verworpen. Er is immers niet aannemelijk geworden dat de inhoud van onrechtmatig gescande gesprekken tussen Nederland en België is uitgewisseld. De officier van justitie heeft bij repliek onweersproken laten weten dat slechts de printlijsten aan de Belgische autoriteiten zijn verstrekt en dat er voor het overige geen telecomgegevens zijn uitgewisseld.
De verdediging heeft verder verzocht om uitsluiting van de telecomgegevens uit 1993 van het bewijs omdat bij afwezigheid van tap- en printmachtigingen uit die tijd niet meer kan worden nagegaan of er rechtmatig is getapt en of de printlijsten rechtmatig zijn verstrekt. De rechtbank wijst dit verzoek af. Het nummer [nummer 9], waarover de tapgesprekken zijn gekomen die voor het bewijs worden gebruikt, was in de periode van het tappen (2 april 1993 tot en met 11 mei 1993) gesteld op naam van mevrouw [persoon 92]. Voor zover al zou moeten worden aangenomen dat voor dit tappen geen machtiging is afgegeven, is slechts [persoon 92] in een rechtens te beschermen belang getroffen. De overige [X-verdachten] kunnen zich daarop niet beroepen. Uit het dossier blijkt voorts dat voor de afgifte van de printerlijsten machtiging van de rechter-commissaris is gevorderd. De rechtbank acht het gegeven de aard van het delict en de stand van het onderzoek op dat moment uitgesloten dat de rechter-commissaris die machtigingen niet heeft verleend. De rechtbank zal er dan ook aan voorbij gaan dat de machtigingen zelf zich niet in het dossier bevinden.
Betrouwbaarheid van de printlijsten
Subsidiair meent de verdediging dat de printlijsten onbetrouwbaar en dus onbruikbaar zijn.
Hiertoe verwijst de verdediging naar het rapport van de deskundige [persoon 93] van 11 oktober 2010, waarin wordt geconstateerd dat enkele bewegingen die volgens de printlijsten op 19 en 20 april 1993 hebben plaatsgevonden (nagenoeg) onmogelijk zijn.
De rechtbank onderschrijft de constateringen van de deskundige [persoon 93] voor wat betreft 19 april 1993 niet, nu de deskundige is uitgegaan van onjuiste gegevens.
De deskundige gaat uit van een aanstralingsgebied van 10 km van een groot basisstation terwijl volgens de deskundige [persoon 94] van KPN moet worden uitgegaan van een aanstralingsgebied van maximaal 15 km. Voor wat betreft de beweging van de ATF [nummer 6] tussen 17.19.55 en 17.20.57 is de deskundige van onjuiste gegevens uitgegaan, nu de plaats van de [nummer 6] op dat moment niet bekend is.
De rechtbank zal voorbijgaan aan de geconstateerde mogelijke discrepanties op 20 april 1993 nu de betreffende verkeersbewegingen ruimschoots vallen buiten de periode die relevant is voor de bewijsvoering.
De rechtbank verwerpt verder de stelling van de verdediging dat de telecomgegevens niet kunnen worden gebruikt omdat de printlijsten niet steeds alle verkeersgegevens van een bepaald toestel bevatten.
Nu niet gebleken is dat de printlijsten over de door de rechtbank relevant te achten periodes in 1993 onvolkomenheden bevatten, acht de rechtbank deze bruikbaar voor het bewijs.
Interpretatie van de verkeersgegevens
Volgens de verdediging kunnen uit de verkeersgegevens slechts speculerenderwijze conclusies worden getrokken nu de aanstralingsgebieden van de basisstations ruim en grillig waren zodat onder andere de aanwezigheid op een plaats delict op een bepaald moment daaruit niet kan worden afgeleid. Bovendien kan kan niet worden vastgesteld wie zich op welk moment van welk toestel bediende en is de inhoud van de gevoerde gesprekken niet bekend. Daarnaast wijst de verdediging erop dat bepaalde door het openbaar ministerie van belang geachte verkeersbewegingen ook buiten de in dit geding relevante data zeer regelmatig voorkomen, zodat deze niet zouden kunnen bijdragen tot het bewijs van de ten laste gelegde feiten. Doordat geen printlijsten over ruimere periodes beschikbaar zijn zouden vaste patronen in het gebruik van de diverse toestellen verder onvoldoende toetsbaar zijn.
De rechtbank onderkent de genoemde beperkingen van de verkeersgegevens maar meent dat deze, bezien in samenhang met getuigenverklaringen en met overige technische bevindingen, een ondersteunende rol kunnen spelen in de bewijsvoering en ook kunnen bijdragen aan een preciezere reconstructie van de gang van zaken rondom het delict. De rechtbank heeft overigens bij de interpretatie van de verkeersgegevens geen gebruik gemaakt van informatie uit onrechtmatig verkregen tapgesprekken.
2.2.2 Bruikbaarheid verklaringen getuige [persoon 15]
De getuige [persoon 15] is vijf maal ter terechtzitting ondervraagd. Tijdens de ondervraging, die zeer gedetailleerd en uiterst kritisch was en waarbij door mr. [persoon 95] de grenzen van de betamelijkheid meerdere malen werden overschreden, is de getuige naar het oordeel van de rechtbank helder en consistent blijven verklaren. Hij heeft een duidelijk inzicht gegeven in zijn redenen van wetenschap en in zijn beweegredenen om te verklaren. Zijn verklaringen zijn voor zover mogelijk getoetst en worden ondersteund door andere onderzoeksbevindingen. Het onderzoek ter terechtzitting heeft geen enkele feitelijke onderbouwing opgeleverd voor de suggestie van de verdediging dat de getuige ter verkrijging van getuigenbeschermingsmaatregelen en/of uit rancune een verhaal heeft gefabriceerd op basis van informatie die allang tot het publieke domein behoorde of die hij had gekregen van de politie.
2.2.3 Niet uitdiepen andere opsporingsrichtingen
Diverse raadslieden hebben zich beklaagd over de vermeende eenzijdigheid van het onderzoek dat is verricht in de zaken [G] en [H]. Ten aanzien van dit verweer, dat kennelijk bijdraagt aan de conclusie van de verdediging tot vrijspraak, merkt de rechtbank het volgende op. Vooropgesteld moet worden dat het in het kader van de ingevolge de artikelen 348 en 350 Sv te beantwoorden vragen niet aan de rechtbank is te beoordelen of de inzet van bepaalde opsporingsmethoden niet achterwege had mogen blijven, noch te bepalen in welke richting politie en openbaar ministerie nader onderzoek hadden moeten verrichten. De rechtbank heeft, waar het gaat om de waardering van de resultaten van het opsporingsonderzoek, tot taak te onderzoeken of het voorhanden bewijsmateriaal rechtmatig is verkregen en voldoende (betrouwbaar) is om tot een bewezenverklaring te komen. Het kan in dat verband voorkomen dat de omstandigheid dat bepaald opsporingsonderzoek niet is verricht, van invloed is op de waardering van de beschikbare onderzoeksresultaten, maar dat zal moeten worden bezien in het kader van de vraag of de ten laste gelegde feiten kunnen worden bewezen. Afgezien daarvan treedt de rechtbank niet in de beoordeling van hetgeen op dit punt is aangevoerd.
3.2 [H]
1 Vaststelling feiten
1.1 Plaats delict
Situatie plaats delict
Op 9 mei 1993 omstreeks 00.03 uur kwam er bij de ambulancedienst te Antwerpen een melding binnen dat er personen beschoten waren in een auto aan de [adres 33] te [plaats]. Beide slachtoffers zijn overgebracht naar het ziekenhuis, alwaar [persoon 2] overleed op 12 mei 1993 en [persoon 1] overleed op 15 mei 1993. In het hoofd van elk van beide slachtoffers is een “ballistisch projectiel” aangetroffen dat hersenletsel had veroorzaakt. Beide slachtoffers zijn overleden aan hun hersenletsel.
In de nabijheid van het voertuig werden 3 hulzen van 9 mm aangetroffen: een op 25 cm. afstand van de bestuurdersdeur en twee in de goot ter hoogte van de scheidingsmuur tussen de panden nr. 26 en nr. 28.
Een buurtbewoner heeft verklaard dat hij op de [adres 33] een gele Mercedes zag parkeren. Hij zag twee zwarte mensen staan. Zij waren zeer groot (om en nabij 1.90 meter); de ene iets groter dan de andere. Toen de auto juist geparkeerd was, en voordat de inzittenden de auto verlieten, kwamen de personen naar de auto. Eén van hen ging voor de auto staan en de ander op de rijbaan aan de kant van de bestuurder. Beide personen hebben volgens de buurtbewoner een gebaar gemaakt richting voertuig. In de hand van de persoon op de rijbaan aan de kant van de bestuurder heeft getuige duidelijk een wapen gezien.
Een andere buurtbewoner heeft verklaard dat hij omstreeks 23.45 uur met zijn dochtertje naar zijn auto liep die bij de [adres 33] geparkeerd stond. Er liepen 4 á 5 personen voor hem in de zelfde richting. Volgens getuige waren twee van deze personen zeker “zwarten” en was één van hen zeer groot. De personen spraken met elkaar. Getuige is met zijn dochtertje tussen de twee negers doorgelopen. Getuige heeft zijn auto uit de garage gehaald. Een paar minuten voordat hij het feit bij de politie meldde, kwam hij terug op [adres 33]. Hij zag een bebloed persoon liggen naast de gele Mercedes.
1.2 Verklaringen omtrent het motief en de voorgeschiedenis
Getuige [persoon 50] verklaart dat [persoon 37] vanuit de tachtiger jaren een schuld had van Hfl. 2 mln aan [persoon 1]. Getuige had in 1993 contact met zowel [persoon 1] als [persoon 37], en wist dat [persoon 1] enorme druk op [persoon 37] uitoefende om zijn geld te krijgen, waarbij laatstgenoemde behoorlijk was bedreigd. [persoon 37] speelde het spel mee en betaalde nu en dan relatief kleine bedragen. [persoon 37] was, aldus getuige, slecht van betalen en liet zijn zakenpartners omleggen om niet te hoeven betalen. [persoon 37] zou hier zo Hfl.
150.000,= voor neertellen. Volgens [persoon 50] is [persoon 1] kort voor de moord bij hem geweest en heeft hij [persoon 50] om zijn geld gevraagd. [persoon 1] ging er daarbij van uit dat [persoon 50] en [persoon 37] compagnons waren. [persoon 50] heeft [persoon 37] gewaarschuwd dat [persoon 1] naar hem op zoek was. Volgens getuige was [persoon 37] bang voor [persoon 1]. [persoon 37] werd in en rond 1993 altijd vergezeld door [medeverdachte 6].
Getuige [persoon 96] heeft verklaard dat [persoon 37] en een ander een schuld van 1,7 miljoen gulden aan het slachtoffer [persoon 1] zou hebben. In 1992 kreeg [persoon 1] geldnood en maakte hij weer werk van de uitstaande schuld. [persoon 1] zou verschillende malen Joegoslaven en Arabieren naar [persoon 37] hebben gestuurd om druk uit te oefenen. Via een tussenpersoon werden ontmoetingen geregeld aan de grens met Nederland, waarbij geld werd overhandigd. Het slachtoffer [persoon 2] zou in de weken voor haar dood meermalen contact hebben gehad met medewerkers van [persoon 37]. Vier weken voor de aanslag moesten [persoon 2] en [persoon 1] naar de grens toe om geld te halen. Ze waren opgewacht door twee donkerhuidige mannen van wie ze Hfl. 6.000,= hadden gekregen.
Op zaterdagavond 8 mei 1993 belde slachtoffer [persoon 2] getuige op. Ze zei hem dat er om middernacht een ontmoeting zou plaatsvinden waarbij een grote som geld zou worden overhandigd. Het ging om de zaak met [persoon 37].
Uit onderzoek door RRT Utrecht blijkt dat [persoon 1] op 15 april 1993 met [persoon 2] is aangehouden vlak bij de grens met België. [persoon 1] verklaarde van het [naam G] in Breda te komen.
Het slachtoffer [persoon 2] heeft op 31 maart 1993 aan haar zuster, getuige [persoon 97], verteld dat ze voor [persoon 1] naar Nederland moest om er geld voor hem op te halen. Rond die tijd vertelde [persoon 2] dat zij inderdaad voor het geld naar Nederland was geweest. Ze sprak over Breda en Amsterdam.
Het slachtoffer [persoon 1] heeft getuige [naam 11] medio april 1993 verteld dat hij nog een grote som geld moest krijgen van een Surinamer in Nederland. Op verzoek van [persoon 1] is getuige 14 dagen voor 13 mei 1993 met [persoon 2] om ongeveer 20.00 uur naar het [naam G] hotel (de rechtbank begrijpt: [naam G]) in Breda gereden. Toen [persoon 2] weer naar de auto kwam, vertelde ze wat Duitse marken te hebben gekregen. Op 8 mei 1993 sprak [naam 11] [persoon 1]. [persoon 1] zei dat hij deze nacht eindelijk zijn geld zou krijgen van de mensen in Nederland waar [naam 11] naar toe was gegaan. [persoon 1] had een afspraak met twee mannen.
Bij doorzoeking van de woning van [persoon 1] aan de [adres 33] te [plaats] is in een schoenendoos op de slaapkamer aangetroffen een enveloppe, waarop stond geschreven:
[plaats] . Volgens verbalisant betreft dit mogelijk een reisroute naar een oud woonadres van [persoon 37], te weten ’[adres 34] te [plaats], waar [persoon 37] op dat moment nog belangen had;
[straatnaam 9], volgens verbalisant een oud woonadres van [persoon 37];
[straatnaam 10] (volgens verbalisant het adres van [persoon 50] in [plaats]).
Bij doorzoeking van de Mercedes waarin de slachtoffers zijn beschoten, werden twee agenda’s aangetroffen, inhoudende o.a. [persoon 37] ([H]) [adres 19] [plaats].
Volgens getuige [persoon 98], de zoon van slachtoffer [persoon 1], was [persoon 37] een groot geldbedrag schuldig aan zijn vader. [persoon 98] zegt meerdere keren door zijn vader naar [persoon 37] te zijn gestuurd om geld te halen. [persoon 98] heeft in 1991 wel eens een oosterse jongeman van ongeveer 1.70 m in het [naam H] hotel ontmoet, waar zijn vader toen verbleef. Deze man bracht Hfl. 10.000 voor de vader van [persoon 98]. Getuige zegt dat de man op een foto op p. 23 rechtsboven, volgens het pv relaas van verdachte [medeverdachte 4], lijkt op de man die op een motorfiets bij het [naam H] kwam. De rechtbank heeft ter terechtzitting van 7 december 2009 geconstateerd dat [medeverdachte 4] staat afgebeeld op de foto op pagina 23 van de aldaar overgelegde fotomap.
[persoon 37]
heeft verklaard in 1991 of 1992 10.000 US dollar aan de zoon van [persoon 1] te hebben gegeven.
Getuige [persoon 98] heeft verder zijn vader in april 1993 horen zeggen dat hij over twee of drie weken nog een grote som geld van [persoon 37] zou krijgen. Zijn vader had later met [persoon 2] mensen in Breda ontmoet om nadere afspraken te maken. De vrijdag voor de moord vertelde [persoon 1] aan [persoon 98] dat er mensen vanuit Nederland naar België zouden komen om een ontmoeting te hebben. [persoon 1] had ook contact met ene [persoon 50] uit [plaats]. Het slachtoffer [persoon 1] was erg attent op Nederlandse auto’s, omdat hij bang was doodgeschoten te worden.
Getuige [persoon 99] zegt eenmaal met [persoon 98] van [persoon 1] naar het [naam E] hotel in Amsterdam te zijn gegaan om geld op te halen voor [persoon 1] in verband met ene [persoon 37]. [persoon 1] vertelde hem dat hij meermalen grote sommen geld van [persoon 37] had ontvangen. [persoon 1] zei dat hij [persoon 37] zou doden als die zijn schuld niet zou betalen. Het ging om een schuld van jaren terug.
1.3 Verklaringen inzake daderschap [H]
Getuige [persoon 15] heeft verklaard dat [naam 1] ([medeverdachte 6]) hem heeft verteld over een feit dat zich in Antwerpen had afgespeeld. Een meneer had nog geld tegoed van [persoon 37] (de rechtbank begrijpt: [persoon 37]) en in plaats van die meneer te betalen had [persoon 37] ervoor gekozen om die meneer te laten liquideren, omdat dat goedkoper was. [naam 1] zou hand- en spandiensten hebben verleend, maar niet mee zijn geweest naar de liquidatie. [naam 1] heeft getuige verteld dat in ieder geval [naam 7] de liquidatie heeft uitgevoerd. Getuige herinnert zich [naam 7] omdat hij een keer op de boerderij van [persoon 37] is geweest met twee machinegeweren onder zijn jas. Getuige verklaart dat [naam 7] de naam [naam 8] draagt en herkent verdachte [verdachte] ter terechtzitting van 11 oktober 2011 als [naam 7], waarbij hij aangeeft op welke punten het uiterlijk van [verdachte] sinds de jaren 90 is veranderd. [persoon 37] zou opdrachtgever zijn geweest van de liquidatie. [medeverdachte 4] zou naar het zuiden zijn meegereden; getuige weet niet of hij ook is meegegaan naar Antwerpen.
Getuige [medeverdachte 7] verklaart dat verdachte [medeverdachte 4] hem heeft verteld dat hij in de organisatie heeft gezeten van de liquidatie van 2 mensen in Antwerpen. De opdracht kwam van [persoon 37], voor wie [medeverdachte 4] destijds volgens getuige samen met verdachte [medeverdachte 6] werkte. Met “werken” bedoelt getuige liquideren. Getuige weet nog dat [medeverdachte 4] tegen hem zei dat liquideren goedkoper is dan betalen. [medeverdachte 4] vertelde dat het schieten zelf door negers was gedaan en dat de man en de vrouw in een auto hadden gezeten. Getuige kan zich herinneren dat [medeverdachte 4] zei dat die vrouw op de verkeerde tijd op de verkeerde plaats was. Zij hoefde niet te worden geliquideerd, maar was getuige en moest toen ook dood. [medeverdachte 4] heeft getuige verteld dat zij de avond van de liquidatie hebben verzameld bij het [naam E] in Rotterdam en daar vandaan naar Antwerpen zijn gereden. Getuige verklaart zeker te weten dat [medeverdachte 4] hem heeft verteld dat verdachte [medeverdachte 6] bij het [naam E] was, hoewel hij zich het exacte moment waarop [medeverdachte 4] hem dit vertelde, niet meer voor de geest kan halen.
Volgens [persoon 9] heeft [persoon 37] hem tijdens een ontmoeting in Fuengirola in persoon verteld dat [medeverdachte 4] de liquidatie van [persoon 1] en [persoon 2] voor hem geregeld had. [persoon 37] zei: kijk maar uit voor [medeverdachte 4], want hij is levensgevaarlijk. Voor mij heeft hij een klusje in België gedaan.
Het was getuige duidelijk dat het toen over [persoon 1] en [persoon 2] ging.
Volgens getuige [persoon 60] heeft [medeverdachte 4] hem een of twee weken voor de nacht van 8 op 9 mei 1993 gevraagd of hij goed de weg wist in Antwerpen. [persoon 60] verklaart na confrontatie met de printlijst van de ATF [nummer 24] (zie onder hoofdstuk 3.1, paragraaf 1.2) in de avond en nacht van 8 mei 1993 met verdachte [medeverdachte 4] vanaf zijn woning te [plaats] via Delft en Den Haag naar het [naam E] hotel te Rotterdam te zijn gereden. [medeverdachte 4] heeft die avond herhaaldelijk de ATF [nummer 24] van [persoon 60] gebruikt. In Den Haag zijn [persoon 60] en [medeverdachte 4] in de Geleenstraat geweest. [persoon 60] weet niet meer zeker of [medeverdachte 4] in Den Haag had afgesproken met [medeverdachte 6], zoals eerder wel eens was gebeurd in de nabijheid van de Geleenstraat. Dat is mogelijk want hij heeft [medeverdachte 4] in Den Haag zeker 20 tot 30 minuten niet gezien. Omstreeks 20.00 of 20.30 uur zijn [persoon 60] en [medeverdachte 4] volgens [persoon 60] bij het [naam E] hotel te Rotterdam aangekomen. Volgens [persoon 60] ging [medeverdachte 4] het hotel in, mogelijk met meenemen van de ATF van [persoon 60], en kwam hij na zeker een half uur of iets langer weer terug. [medeverdachte 4] zou toen tegen [persoon 60] hebben gezegd dat hij naar de grensovergang Hazeldonk bij Breda moest rijden en dat zij elkaar daar weer zouden ontmoeten. [persoon 60] meent rond 21.00 uur te zijn weggereden en via de kortste weg naar de grensovergang te zijn gegaan, waar hij bij het grenswisselkantoor heeft gewacht. Na een paar minuten klopte verdachte [medeverdachte 4] tegen het raam. Hij pakte de ATF van [persoon 60] en liep, zo zag [persoon 60] in zijn achteruitkijkspiegel, naar een metallic blauwe Opel Vectra en stapte daarin. [persoon 60] zag dat zich één à twee andere personen, mogelijk donkere mensen, in die auto bevonden. Na vijf à tien minuten kwam verdachte [medeverdachte 4] uit de Vectra, liep op [persoon 60] toe en zei dat [persoon 60] naar café-restaurant [naam J] aan de [straatnaam 11] in [plaats] moest rijden en daar op [medeverdachte 4] moest wachten. [persoon 60] is naar Antwerpen gereden. Toen verdachte [medeverdachte 4] rond middernacht in Antwerpen bij [persoon 60] kwam, zijn zij, zo verklaart [persoon 60], gelijk in de auto gestapt en teruggereden naar het [naam E] hotel in Rotterdam. Bij de grensovergang zou [medeverdachte 4] hebben gebeld met de ATF van [persoon 60]. Volgens [persoon 60] zijn zij rond 01.00 uur bij het [naam E] hotel in Rotterdam aangekomen. Bij het [naam E] hotel heeft [persoon 60] zeker drie kwartier tot een uur op [medeverdachte 4] moeten wachten. Op een gegeven moment was [medeverdachte 4] weer bij [persoon 60]. Zij zijn toen samen doorgereden naar Amsterdam. Getuige herkent de verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] van een foto.
Volgens getuige [persoon 10] heeft verdachte [medeverdachte 6] in zijn bijzijn aan [persoon 51] verteld dat hij betrokken is geweest bij de moord op een man en vrouw in Antwerpen. Het vuile werk zou door [verdachte] en een andere Antilliaanse jongen zijn uitgevoerd. Getuige herinnert zich naar aanleiding van een krantenartikel dat die andere Antilliaanse jongen [persoon 58] is. [medeverdachte 6] vertelde dat [persoon 58] had geschoten. Hij zei dat de opdracht was gegeven door [persoon 37]. Volgens getuige steelt [medeverdachte 6] voor dit soort zaken vaak de auto’s, onder andere Opels Vectra. Getuige is ongeveer een jaar na de moorden enkele malen bij [naam 1] thuis geweest. In die tijd had [naam 1] twee Opels Vectra, een lichtblauwe en een donkerblauwe.
Getuige [persoon 39] verklaart dat [naam 1] op de avond van de liquidatie in Antwerpen bij haar thuis is geweest. Als met haar vaste telefoon die avond de [nummer 6] en de [nummer 24] is gebeld, moet [naam 1] dit hebben gedaan. [naam 1] reed ten tijde van de moord in een donkerblauwe Opel Vectra.
Verdachte [medeverdachte 6] heeft over de avond van de moord verklaard dat hij thuis was en dat het wel zo zal zijn dat “thuis” de [adres 3] was.
Getuige [persoon 50] verklaart dat de moord op [persoon 1] en [persoon 2] in opdracht van [persoon 37] is gepleegd door twee Schiedammers, onder wie [verdachte]. Het kan zijn dat getuige deze naam van [medeverdachte 6] heeft gehoord. Getuige heeft regelmatig met [naam 1] te maken gehad omdat die namens [persoon 37] geld aan hem overdroeg. Later heeft nog een persoon die dicht tegen [persoon 37] aan zat, aan [persoon 50] gezegd dat [persoon 37] de moord op [persoon 1] en diens vrouw had uitgelokt.
Getuige [persoon 51] heeft verteld dat hij wetenschap had van een dubbele moord in Antwerpen omdat hij het dossier van [medeverdachte 6] over deze zaak had gelezen. [naam 1] vertelde dat hij was aangehouden als medeverdachte in deze zaak op een manier dat [persoon 51] ervan overtuigd raakte dat [naam 1] er inderdaad bij betrokken was geweest.
Getuige [persoon 100] heeft verdachte [verdachte] in 1993 ontmoet. Volgens [persoon 100] vertelde [verdachte] dat hij naar Antwerpen was geweest voor zaken, dat dit uit de hand was gelopen en dat [verdachte] toen die mensen had neergeschoten. [persoon 100] zag toen dat [verdachte] een schouderholster droeg met daarin een pistool.
Getuige [persoon 57] verklaart dat [persoon 58] hem in de zomer van 1993 een groot geldbedrag heeft laten zien, waarbij hij hem vertelde dat hij samen met [verdachte] twee mensen in België had doodgeschoten. [persoon 58] had hem verteld dat ze beiden hadden geschoten. De slachtoffers zaten in de auto, een Mercedes “te wachten op iets” en toen kwamen [verdachte] en [persoon 58] en vermoordden hen.
Getuige [persoon 59] heeft verklaard dat [persoon 58] op zaterdagavond 8 mei 1993 samen met zijn vriendin [persoon 101] de kinderen van [persoon 59] bij haar is komen terugbrengen. Direct hierna ging [persoon 58] weg. In de loop van de avond en nacht hebben zij nog diverse malen telefonisch contact gehad. Midden in de nacht kwam [persoon 58] weer bij [persoon 59] thuis. [persoon 58] zei dat hij iets snels en simpels had gedaan en liet [persoon 59] een grote som geld zien. [persoon 59] had direct door dat het niet goed zat. [persoon 59] herkent een foto van [verdachte].
Getuige [persoon 85] heeft haar toenmalige vriend [persoon 58] in februari/maart 1993 horen zeggen dat hij contact had met huurmoordenaars en met hen ging werken in België. [persoon 58] zou zelf naar zijn mensen gaan en voor [persoon 85] zorgen als voor een prinses. Getuige kent de naam van [verdachte]: hij was een contact van [persoon 58].
Getuige [persoon 102] zegt erbij te zijn geweest toen [persoon 58] rond Koninginnedag 1993 van [verdachte] een attachékoffertje kreeg met daarin een pistool, geluiddemper en munitie.
[persoon 58]
heeft verklaard dat hij [persoon 1] en [persoon 2] kende en dat hij een verklaring omtrent de moord op hen kon afleggen.
Verdachte [verdachte] heeft verklaard dat Justitie in 1994 een deal had moeten sluiten met [persoon 58], alsmede dat de verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] er te dik in zitten en daarom niet praten.
1.4. Telecom
Van een aantal van de in dit vonnis genoemde telefoonnummers zijn verkeersgegevens opgevraagd over de periode rondom de liquidatie van [persoon 1] en [persoon 2]. De integrale verkeersgegevens zijn weergegeven op zogenoemde printlijsten. Het openbaar ministerie heeft ter terechtzitting een visuele presentatie verzorgd van de zijns inziens relevante verkeersgegevens over 8 en 9 mei, waarbij een hand-out aan de rechtbank en de verdediging is overgelegd. Deze hand-out wordt als bijlage 2 aan dit vonnis gehecht. De rechtbank stelt op basis van de printlijsten vast dat de in de hand-out verwoorde verkeersbewegingen op 8 en 9 mei 1993 hebben plaatsgevonden.
Daarnaast stelt de rechtbank vast dat op 15 april 1993 met de ATF [nummer 6] rond 17.33 uur en rond 17.47 uur is uitgebeld naar het Belgische telefoonnummer [nummer 50]. Dit nummer stond toen op naam van [persoon 2], met een aansluiting op de [adres 33] te [plaats]. Dit adres was het vaste verblijfadres van de slachtoffers.
[persoon 39] heeft verklaard dat als er op 8 mei 1993 in de loop van de avond is gebeld naar autotelefoons (de getuige bedoelt kennelijk: vanuit het vaste huisnummer [nummer 16], rechtbank), [medeverdachte 6] dat moet hebben gedaan.
2 Beschouwing rechtbank
Gelet op het bepaalde in artikel 5, eerste lid, 2e Sr is met betrekking tot deze dubbele liquidatie de Nederlandse strafwetgeving op alle verdachten van toepassing.
Op grond van de hiervoor aangehaalde feiten en omstandigheden acht de rechtbank bewezen dat [medeverdachte 4], [medeverdachte 6], [verdachte] en [persoon 58] in opdracht van [persoon 37] tezamen en in vereniging [persoon 1] en [persoon 2] hebben vermoord. [verdachte] en [persoon 58] hebben de feitelijke liquidatie gepleegd, [medeverdachte 4] heeft de schutters begeleid en [medeverdachte 6] heeft vanuit huis een aantal coördinerende werkzaamheden verricht en mogelijk voor vervoer en de betaling gezorgd. [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6], die bij de organisatie van de moord op [persoon 1] betrokken zijn geweest maar deze niet zelf hebben uitgevoerd, hebben naar het oordeel van de rechtbank welbewust het aanmerkelijke risico aanvaard dat eventuele toeschouwers van die moord en met name ook personen die [persoon 1] naar de transactie zouden vergezellen, eveneens zouden worden geliquideerd. Gelet hierop acht de rechtbank ten aanzien van [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] niet alleen het medeplegen van de moord op [persoon 1], maar tevens het medeplegen van de moord op [persoon 2] bewezen.
De rechtbank overweegt in dit verband als volgt.
De verdachten [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] gingen blijkens de verklaringen van vele getuigen in 1993 intensief met elkaar om. Zij werkten in het criminele circuit voor [persoon 37] en speelden onder andere een rol bij het (doen) liquideren van personen in opdracht van [persoon 37]. [medeverdachte 6] was volgens getuige [persoon 50] ook betrokken bij geldtransacties voor [persoon 37]. Verder regelde hij volgens getuige [persoon 10] auto’s, onder andere Opels Vectra. [verdachte] verkeerde in de kringen van [persoon 37] en de familie [achternaam medeverdachte 4]. Hij was vaak gewapend.
De rechtbank leidt de betrokkenheid van [medeverdachte 4] primair af uit de verklaringen van de getuigen [persoon 60], [persoon 9], [medeverdachte 7] en [persoon 15]. [medeverdachte 7] heeft van [medeverdachte 4] gehoord dat die in de organisatie van de liquidatie heeft gezeten en dat de liquidatie moest plaatsvinden omdat schieten goedkoper was dan betalen. [medeverdachte 7] spreekt ook over een ontmoeting die in het [naam E] Hotel in Rotterdam heeft plaatsgevonden. [persoon 60] vertelt dat hij [medeverdachte 4] op de avond van de moord naar de Belgische grens heeft gebracht en hem vlak na het tijdstip van de moord in Antwerpen weer heeft opgehaald. Hij heeft [medeverdachte 4] op de heen- en de terugweg afgezet bij het [naam E] Hotel in Rotterdam en daar enige tijd op hem gewacht. [persoon 15] heeft van [medeverdachte 6] gehoord dat [medeverdachte 4] betrokken was bij een moord in Antwerpen die in opdracht van [persoon 37] moest plaatsvinden omdat liquideren goedkoper was dan betalen. [medeverdachte 4] was in het kader daarvan naar het zuiden gereden. [persoon 9] heeft van [persoon 37] gehoord dat [medeverdachte 4] levensgevaarlijk is en voor [persoon 37] een klusje in Antwerpen heeft geregeld, waarbij hij klaarblijkelijk sprak over de moord op [persoon 1] en [persoon 2].
De betrokkenheid van [medeverdachte 6] blijkt, behalve uit de getuigenverklaringen over zijn positie in de organisatie van [persoon 37], primair uit de verklaringen van de getuigen [persoon 15], [medeverdachte 7] en [persoon 10]. [persoon 15] heeft van [medeverdachte 6] zelf gehoord dat die hand- en spandiensten heeft verricht voor de moord, die onder andere door [naam 7] ([verdachte]) is uitgevoerd. Ook [persoon 10] heeft uit de mond van [medeverdachte 6] over diens betrokkenheid bij de dubbele moord gehoord. [medeverdachte 7] heeft van [medeverdachte 4] gehoord dat [medeverdachte 6] erbij was in het [naam E] Hotel.
De identiteit van de twee zwarte mensen die volgens een ooggetuige bij de moord betrokken zijn, wordt voor wat betreft [verdachte] nader ingevuld door de getuigen [persoon 15], [persoon 10], [persoon 50], [persoon 100] en [persoon 57]. [persoon 100] heeft [verdachte] zelf over de moord en de rol van [verdachte] hierbij gesproken, [persoon 57] heeft van de mededader [persoon 58] gehoord over de moord en de betrokkenheid van [verdachte], [persoon 15] en [persoon 10] hebben hierover uit de mond van [medeverdachte 6] vernomen en [persoon 50] fungeerde herhaaldelijk als tussenpersoon tussen [persoon 37] en [persoon 1] en was in die hoedanigheid betrokken. [verdachte] verklaart op zijn beurt dat [medeverdachte 4] en [medeverdachte 6] “er dik in zitten”.
De betrokkenheid van [persoon 58] blijkt uit verklaringen van de getuigen [persoon 10], [persoon 57], [persoon 59] en in mindere mate [persoon 58] zelf. Verder is niet zonder belang de verklaring van getuige [persoon 102] over overdracht van een wapen door [verdachte] aan [persoon 58] enkele dagen voor de moord.
De rechtbank ziet, los van hetgeen eerder werd overwogen omtrent de betrouwbaarheid van de verklaringen van [medeverdachte 7], in de door de verdediging opgeworpen bezwaren geen reden om de verklaringen van deze getuigen niet of verminderd bruikbaar te achten. De verklaringen van de getuigen ondersteunen elkaar en worden voorts ondersteund door de telecomgegevens. Uit bewijsmiddelen opgesomd in hoofdstuk 3.1 en de in deze alinea genoemde verklaringen in samenhang met de telecomgegevens leidt de rechtbank de volgende gang van zaken af.
[persoon 37] had sinds de jaren ‘80 een grote geldschuld aan het slachtoffer [persoon 1]. [persoon 1] voerde de druk op [persoon 37] om deze schuld te betalen steeds verder op. Om [persoon 1] aan het lijntje te houden betaalde [persoon 37] van tijd tot tijd een bedrag aan [persoon 1].
Voor de betalingen maakte [persoon 37] gebruik van tussenpersonen, onder wie, naar de rechtbank op basis van de verklaring van getuige [persoon 98] aanneemt, eenmaal [medeverdachte 4].
Aan de zijde van [persoon 1] verliepen de betalingen in een aantal gevallen, in ieder geval rond 31 maart 1993 en eind april 1993, via [persoon 2], de partner van [persoon 1].
In de nacht van 8 op 9 mei 1993 had [persoon 1] volgens getuigen [naam 11] en [persoon 96] een afspraak met twee medewerkers van [persoon 37] bij hun huisadres. [persoon 1] dacht dat hij zijn geld zou krijgen.
[medeverdachte 6] is volgens de verklaringen van [persoon 39] om ca. 19.00 uur thuisgekomen die avond (wat niet wil zeggen: de hele nacht) thuisgebleven. Dit stemt overeen met de eigen verklaring van [medeverdachte 6].
[medeverdachte 4] is op de avond van 8 mei 1993 opgehaald door getuige [persoon 60]. [medeverdachte 4] heeft, zo blijkt uit de verklaringen van [persoon 60], op de betreffende avond herhaaldelijk gebruik gemaakt van diens ATF [nummer 24]. Rond 17.37 uur heeft [medeverdachte 4] blijkens de printlijsten geprobeerd de ATF [nummer 6], waarover hij eerder die dag had beschikt, door te schakelen naar de ATF van [persoon 60], [nummer 24]. De rechtbank leidt hieruit af dat hij zijn ATF wilde overdragen aan een ander en toch bereikbaar blijven als hij op de [nummer 6] werd gebeld. Daarna heeft [medeverdachte 4] zijn ATF [nummer 6] rond 18.00 uur blijkbaar overgedragen aan [verdachte]. Rond 18.10 uur zijn immers met de ATF [nummer 6] twee contacten van [verdachte] gebeld.
Aan het begin van de avond is vanuit de [nummer 24] drie maal contact gezocht met de semafoon van [medeverdachte 6], de [nummer 26], waarna vanuit het huisadres van [medeverdachte 6] werd teruggebeld. De rechtbank gaat ervan uit dat het [medeverdachte 4] was die contact met [medeverdachte 6] zocht, nu [persoon 60] heeft verklaard dat hij destijds al enige tijd geen contact meer met [medeverdachte 6] had. [persoon 60] heeft [medeverdachte 4] in Den Haag in de buurt van het adres van [medeverdachte 6] afgezet. Hiermee correspondeert dat de [nummer 24] rond 18.50 enige tijd in de buurt van de [adres 3] te Den Haag uitpeilde. [medeverdachte 4] kwam na ongeveer een half uur terug. Verder is er om 18.56, 19.13 en 20.19 uur contact geweest vanuit de [nummer 24] met de [nummer 6]. De rechtbank houdt het ervoor dat [medeverdachte 4] rond die tijd contact zocht met [verdachte].
De telecomgegevens wijzen erop dat [persoon 58] zich uiterlijk 19.40 uur bij [verdachte] heeft gevoegd. De [nummer 6] zocht immers rond dat tijdstip contact met enkele contacten van [persoon 58].
[persoon 60] heeft [medeverdachte 4] naar het [naam E] Hotel gebracht, waar zij volgens de verklaring van [persoon 60] tussen 20.00 en 20.30 uur zijn gearriveerd. Blijkens de verklaringen van [medeverdachte 7] hebben [medeverdachte 4] en de schutters elkaar daar ontmoet.
Rond die tijd is er vanuit de huislijn aan de [adres 3], de [nummer 16], herhaaldelijk gebeld met de [nummer 24] en met de [nummer 6]. Gelet op de verklaring van [persoon 39] gaat de rechtbank ervan uit dat het [medeverdachte 6] was die zowel met [medeverdachte 4] als met [verdachte] en [persoon 58] heeft gebeld. [medeverdachte 6] heeft kennelijk druk contact onderhouden met de mededaders, vlak voordat en/of terwijl de verzamelbijeenkomst in het [naam E] hotel plaatsvond.
[medeverdachte 4] heeft na verlaten van het [naam E] Hotel aan [persoon 60] gevraagd naar de grensovergang Hazeldonk te rijden, wat [persoon 60] heeft gedaan. [medeverdachte 4] is met ander vervoer naar dezelfde grensovergang gereden en heeft daar [persoon 60] weer ontmoet. [persoon 60] heeft bij de grensovergang [medeverdachte 4] in een blauwe Opel Vectra zien zitten met één of twee getinte mannen, naar de rechtbank aanneemt [verdachte] en/of [persoon 58]. Dat de schutters zich ook in zuidelijke richting hadden bewogen wordt verder ondersteund door het feit dat de [nummer 6] om 21.48 uitpeilde bij [plaats] en contact zocht met een relatie van [persoon 58].
Verder is vanuit de huislijn [nummer 16] contact gezocht met [persoon 37], eerst om 21.43 uur op diens semadigit [nummer 28] en daarna om 21.51 uur op diens huislijn. Gelet op de verklaring van [persoon 39] en op de positie van [medeverdachte 6] in de organisatie van [persoon 37], waarover diverse getuigen verklaren, gaat de rechtbank ervan uit dat [medeverdachte 6] dit contact heeft gezocht.
[persoon 60] is vervolgens in opdracht van [medeverdachte 4] naar café-restaurant [naam J] aan de [straatnaam 11] in [plaats] gereden en heeft [medeverdachte 4] daar opgewacht.
In Antwerpen hebben [verdachte] en [persoon 58] de feitelijke liquidaties uitgevoerd, waarbij overigens niet kan worden vastgesteld wie van hen beiden de dodelijke schoten heeft gelost. Naast de reeds genoemde verklaringen van de getuigen [persoon 15], [persoon 10], [persoon 50], [persoon 100], [persoon 57] en [persoon 59] acht de rechtbank voor deze vaststelling van belang dat een buurtgenoot twee grote negers heeft zien staan die samen op de auto afliepen en van wie er één heeft geschoten. [verdachte] en [persoon 58] zijn volgens de signalementen in het dossier respectievelijk 1.83 m. en 1.87 m. lang. Verder vormt het feit dat de ATF [nummer 6] uit de lucht was tot 00.37 een ondersteuning van verklaringen dat [persoon 58] en [verdachte] in België waren, alwaar de ATF geen bereik had.
Op basis van de verklaringen van [persoon 15], [persoon 60], [medeverdachte 7] en een buurtbewoner gaat de rechtbank ervan uit dat [medeverdachte 4] zich in de directe omgeving van de liquidatie heeft bevonden. Niet valt in te zien om welke andere reden dan begeleiding van de schutters [medeverdachte 4] naar Antwerpen zou zijn gereden. Verder heeft een buurtbewoner kort voor de liquidatie twee personen, kennelijk dezelfden als die door een andere buurtbewoner als de daders zijn genoemd, samen zien lopen en praten met twee of drie anderen. De rechtbank neemt aan dat het gaat om de schutters en dat één van die anderen [medeverdachte 4] is geweest.
Na de liquidaties heeft [medeverdachte 4] [persoon 60] ontmoet in café-restaurant [naam J]. Samen zijn zij naar Nederland teruggereden. Volgens [persoon 60] heeft [medeverdachte 4] heeft op de terugweg vanuit Antwerpen, zodra hij weer bereik had, met de [nummer 24] gebeld. Uit de printlijsten blijkt dat hij contact heeft gezocht met de semadigit [nummer 28] (om 00.32 uur), toebehorend aan de opdrachtgever [persoon 37], en direct hierna twee maal met de huislijn van [medeverdachte 6] [nummer 16] (om 00.33 uur). Dit vaste telefoonnummer bleek inmiddels te zijn doorgeschakeld naar de semadigit van [medeverdachte 6], [nummer 26]. Direct hierna, rond 0.37 uur, werd vanaf de huislijn van [medeverdachte 6] eerst de [nummer 6] van [verdachte] en/of [persoon 58] gebeld en daarna de [nummer 24], welk toestel die avond vooral door [medeverdachte 4] werd gebruikt.
[verdachte] en [persoon 58] zijn klaarblijkelijk apart van [medeverdachte 4] en [persoon 60] teruggegaan naar Nederland.
[persoon 60] is blijkens zijn verklaring met [medeverdachte 4] naar het [naam E] Hotel in Rotterdam gegaan. Rond 1.08 werd vanuit die omgeving met de [nummer 24] contact gezocht met de [nummer 6]. De rechtbank houdt het ervoor dat [medeverdachte 4] contact zocht met [verdachte] en/of [persoon 58]. Om 2.05 moet [medeverdachte 4] in het [naam E] Hotel in ieder geval [persoon 58] hebben ontmoet. Die heeft immers met zijn vriendin [persoon 59] gebeld en daarvoor, zo blijkt uit de printlijsten, de [nummer 24] gebruikt. In het [naam E] Hotel heeft voorts kennelijk de betaling aan [persoon 58] plaatsgevonden. Toen [persoon 58] immers midden in de nacht bij [persoon 59] thuis kwam, zei hij dat hij “iets snels en simpels had gedaan” en liet hij haar een grote som geld zien.
De rechtbank gaat er vanuit dat deze tweede ontmoeting in het [naam E] Hotel het moment is geweest waarover [medeverdachte 7] sprak toen hij zei dat ook [medeverdachte 6] aanwezig was. Dat [medeverdachte 6] hierbij was kan ook worden afgeleid uit het feit dat de [nummer 6] de ochtend erna nabij de [adres 3] uitpeilde. De rechtbank gaat er van uit dat [medeverdachte 6] de [nummer 6] uit het [naam E] Hotel van [persoon 58] heeft overgenomen en mee naar huis heeft genomen.
[medeverdachte 4] is volgens de verklaring van [persoon 60] met [persoon 60] teruggereden naar Amsterdam.
Gelet op het bovenstaande gaat de rechtbank ervan uit dat [verdachte] en [persoon 58] de feitelijke liquidatie hebben verricht, dat [medeverdachte 4] zich met de organisatie heeft beziggehouden en ten tijde van de liquidatie ook in Antwerpen aanwezig was en dat [medeverdachte 6] op diverse relevante momenten telefonisch contact onderhield met de daders en de opdrachtgever en de daders na de liquidatie in het [naam E] Hotel heeft ontmoet.
De rechtbank kan niet vaststellen welke precies de hand- en spandiensten zijn geweest waarover [medeverdachte 6] tegen [persoon 15] heeft gesproken. Wel zijn er aanwijzingen dat de Vectra waarin [medeverdachte 4] aan de grens heeft gezeten met één of twee donkere mensen, van [medeverdachte 6] afkomstig was. [medeverdachte 6] reed immers destijds in een blauwe Opel Vectra reed en volgens getuige [persoon 10] leverde hij destijds voor dergelijke zaken vaak de auto’s, onder andere Opels Vectra.
De rechtbank acht het verder heel wel mogelijk dat [medeverdachte 6] tijdens de tweede bijeenkomst in het [naam E] Hotel voor de betaling van in ieder geval [persoon 58] heeft gezorgd, nu hij gedurende de hele avond frequent contact heeft gehad met de andere daders en met [persoon 37], nu hij volgens de verklaring van getuige [persoon 50] wel vaker belast was met geldoverdrachten namens [persoon 37] en nu hij kennelijk in het [naam E] Hotel [persoon 58] fysiek heeft ontmoet, waar die immers de [nummer 6] in bezit had en deze relatief vroeg in de ochtend erna in de buurt van de [adres 3] uitpeilde.
G. De strafbaarheid van het feit
Het bewezen geachte feit is volgens de wet strafbaar. Het bestaan van een rechtvaardigingsgrond is niet aannemelijk geworden.
H. De strafbaarheid van verdachte
Er is geen omstandigheid aannemelijk geworden die de strafbaarheid van verdachte uitsluit. Verdachte is dan ook strafbaar.
I. Motivering van de straf en maatregel
1 De eis van de officier van justitie
De officier van justitie heeft gevorderd dat verdachte voor het door hem bewezen geachte feit zal worden veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.
2. De op te leggen straf
Verdachte is samen met een maat als schutter betrokken bij de dubbele moord op [persoon 1] en [persoon 2] in Antwerpen in 1993. De opdracht tot de moord op [persoon 1] is gegeven om aan een financiele schuld van de opdrachtgever aan [persoon 1] te ontkomen en georganiseerd door [medeverdachte 6] en [medeverdachte 4]. Bij de moord op [persoon 1] is het mede vermoorden van [persoon 2], vriendin van het slachtoffer, op de koop toegenomen.
[verdachte] is opgetreden als een huurmoordenaar in de ware zin van het woord. Zijn justitiële gegevens geven blijk van een criminele carrière die zich uitstrekt over zo’n 40 jaar. De vele veroordelingen, in veel gevallen tot een forse gevangenisstraf, betroffen gewapende overvallen, drugsdelicten, vele zware overtredingen van de wet wapens en munitie en moord. Verdachte is bij vonnis van 10 april 2009 nog veroordeeld tot een gevangenisstraf van 17 jaar, onder andere voor het medeplegen van moord.
Verdachte, inmiddels 65 jaar oud, kan gekenschetst worden als een onverbeterlijke zware crimineel. Hij heeft sinds 1993 meer dan twintig jaar gevangenisstraf opgelegd gekregen.
Ware de onderhavige moord tegelijk berecht met de feiten waarvoor hij sindsdien is veroordeeld, dan had de rechtbank een levenslange gevangenisstraf passend geoordeeld. Ook thans is de conclusie onontkoombaar dat voor verdachte, vanuit een oogpunt van vergelding maar meer nog ter bescherming van de maatschappij, een levenslange gevangenisstraf passend is.
Verenigbaarheid levenslange gevangenisstraf met artikel 3 EVRM
De verdediging heeft gesteld dat de oplegging van een levenslange gevangenisstraf in strijd is met artikel 3 EVRM. Hiertoe is aangevoerd dat volgens het EHRM een levenslange gevangenisstraf slechts mogelijk is als de iure en de facto uitzicht bestaat op vrijlating. Volgens de verdediging is dit in Nederland niet het geval. De enige daadwerkelijke mogelijkheid de iure is het indienen van een gratieverzoek. In de praktijk worden deze zo goed als nooit gehonoreerd. De Staat heeft in een civiele procedure in 2010 nog laten weten dat voor levenslang gestraften in principe geen gratie wordt overwogen. Volgens de verdediging bestaat dus geen de facto perspectief op vrijlating.
De rechtbank overweegt als volgt.
Bij arrest van 17 januari 2012, Vinter, Appl. Nr. 66069/09 heeft het EHRM onderscheid gemaakt tussen drie soorten levenslange gevangenisstraffen die in de Lidstaten van de Raad van Europa voorkomen. Nederland kent de tweede variant: een door de rechter discretionair op te leggen levenslange gevangenisstraf zonder mogelijkheid van vervroegde vrijlating. Als onder een dergelijke wetgeving een levenslange gevangenisstraf wordt opgelegd, gaat het volgens het EHRM meestal om straffen die zijn opgelegd voor zeer ernstige misdrijven. Als een rechter bij het opleggen van een dergelijke straf zorgvuldig rekening heeft gehouden met alle relevante verzachtende en verzwarende omstandigheden, zal naar het oordeel van het EHRM geen sprake kunnen zijn van strijd met art. 3 EVRM op het moment dat de straf wordt opgelegd. Schending van artikel 3 EVRM kan zich wel voordoen als: (1) kan worden aangetoond dat het laten voortduren van de levenslange gevangenschap niet langer kan worden gerechtvaardigd op legitieme penologische gronden (bijvoorbeeld straf, afschrikking, bescherming van de samenleving of rehabilitatie) en (2) de gevangenisstraf de facto of de iure niet kan worden bekort.
De rechtbank constateert dat het EVRM zich bij de huidige stand van het recht in ieder geval niet verzet tegen de oplegging van een levenslange gevangenisstraf, mits de rechter zorgvuldig rekening houdt met alle strafverlichtende en strafverzwarende omstandigheden. In de fase van de strafoplegging is niet van belang of de straf de iure en de facto kan worden bekort. Die vraag komt pas aan de orde op het moment dat verdere tenuitvoerlegging niet gerechtvaardigd is op legitieme penologische gronden.
De slotsom is dat de door de rechtbank passend geachte straf oplegbaar is. De rechtbank acht oplegging van deze straf ook geboden en zal daartoe overgaan.
J. Benadeelde partij
De vordering
Benadeelde partijen [persoon 97] en [persoon 103] hebben een bedrag van € 680,67 gevorderd aan materiële schade. Het betreft een gemaximeerde vordering in verband met destijds de nog niet in werking getreden Wet Terwee.
Het standpunt van het openbaar ministerie
Het openbaar ministerie heeft gerequireerd tot toewijzing van de vordering, met oplegging van de schadevergoedingsmaatregel.