Rechtspraak Parket bij de Hoge Raad 2024-08-30

ECLI:NL:PHR:2024:840

Civiel recht; Verbintenissenrecht 38,371 tokens

Indien u desgevraagd geen extra Dekking verschaft kan de Bank Transacties met voor u negatieve MTM waarden sluiten, zodanig dat het tekort aan Dekking daardoor opgeheven wordt. Over de aldus beëindigde Transacties wordt het Afrekeningsbedrag berekend dat u aan de Bank verschuldigd bent. (…)” [vetgedrukt origineel] 4.53 Uit de in 4.51 weergegeven passages kan worden afgeleid dat de renteswap niet de opslag dekt. Bezien in samenhang met de in 4.52 weergegeven passage uit de OFD van 11 december 2006 kan naar mijn mening uit de documenten genoegzaam worden afgeleid dat, indien er na het aangaan van de renteswap op enig moment een tekort aan dekking ontstaat, als maatregel ook de renteopslag kan worden verhoogd. In haar schriftelijke toelichting stelt Rabobank dat de onderliggende leningsdocumentatie van de variabele leningen “luid en duidelijk” bepaalt dat de opslag kan worden aangepast door de betreffende bank. Deze stelling vindt steun in het stuk waarnaar in voetnoot 47 van de schriftelijke toelichting wordt verwezen. 4.54 Ik merk tot slot op dat niet zonder belang is dat de achtergrond van de wens van Rabobank om de renteopslag te verhogen, is gelegen in de omstandigheid dat [eiseressen] Rabobank eind 2010 lieten weten dat zij te maken hebben met een fiscale herinvesteringsverplichting om te voorkomen dat zij een fiscale claim van bijna € 1 miljoen zouden moeten betalen (r.o. 3.16). Dit risico betreft bij uitstek de invloedssfeer van [eiseressen] als kredietnemers. Dit alles leidt tot de conclusie dat het subonderdeel faalt. 4.55 Subonderdeel 7.2 bevat een motiveringsklacht. Volgens het subonderdeel is het oordeel in r.o. 4.14 dat Rabobank wat betreft ‘kenmerk 5’ (opslagverhogingen) jegens [eiseressen] heeft voldaan aan haar zorgplicht, ontoereikend gemotiveerd. Onder verwijzing naar vindplaatsen in de processtukken stelt het subonderdeel dat het hof ten onrechte niet heeft gerespondeerd op de volgende stellingen van [eiseressen] : - Rabobank heeft [eiseressen] bij het aangaan van de renteswaps niet geïnformeerd/gewaarschuwd over een verband tussen de renteswap en de hoogte van de renteopslag, die afhankelijk was van hun kredietwaardigheid. - De renteswap had bij het aangaan ervan een positief effect op de hoogte van de renteopslag, in die zin dat zij op dat moment korting kregen op de renteopslag. - De renteswap had gedurende de looptijd ervan een negatief effect op de renteopslag, in die zin dat de renteswap in die periode een aanzienlijke negatieve waarde had, welke negatieve waarde relevant was voor hun kredietwaardigheid en aldus ook relevant was voor de verhoging van de renteopslag. 4.56 [eiseressen] hebben de klacht in hun aanvullende procesaanleiding aangevuld. Onder verwijzing naar een vindplaats stellen zij dat ze ter zitting in hoger beroep hebben aangevoerd dat ze een korting kregen op de renteopslag als zij een renteswap zouden aangaan. Volgens de klacht heeft het hof ten onrechte niet gemotiveerd hoe [eiseressen] bij het aangaan van de renteswaps zouden hebben moeten begrijpen dat de korting op de renteopslag zou vervallen respectievelijk dat de renteopslag zou worden verhoogd. 4.57 Volgens het subonderdeel laten deze stellingen geen andere conclusie toe dan dat [eiseressen] door Rabobank niet goed zijn geïnformeerd/gewaarschuwd dat de zekerheid die zij dachten te kopen door een variabele rente te swappen voor een vaste rente van beperkte waarde was, omdat een verlaging van de variabele rente ten opzichte van de overeengekomen vaste rente zou leiden tot een negatieve tussentijdse waarde van de renteswap, welke waarde relevant was voor hun kredietwaardigheid en aldus relevant was voor de verhoging van de renteopslag. 4.58 Het subonderdeel faalt op de gronden zoals hiervoor uiteengezet. Het oordeel van het hof komt erop neer dat uit de door Rabobank verstrekte documentatie genoegzaam duidelijk kan worden afgeleid dat Rabobank de mogelijkheid heeft om het aanvankelijk overeengekomen opslagpercentage in de toekomst te verhogen indien de risico’s op terugbetaling van de verstrekte kredieten hoger zouden worden als gevolg van een (door welke oorzaak dan ook ontstane) verslechterde financiële positie van [eiseres 2] , en dat dit voor [betrokkene 2] gelet op zijn jarenlange ervaring, niet alleen met de vastgoedbranche zelf maar ook met de (vele) financieringen/leningen waarmee [eiseressen] in dat verband te maken kregen, ook duidelijk moet zijn geweest. Aldus was het naar het oordeel van het hof niet nodig om in de renteswapovereenkomst nog eens uitdrukkelijk op die mogelijkheid te wijzen. De stellingen die het subonderdeel noemt, kunnen aan dat oordeel niet afdoen. Het subonderdeel faalt. Onderdeel 8 4.59 Het achtste onderdeel is gericht tegen r.o. 4.10, hiervoor weergegeven in 3.11, en r.o. 4.19. Laatstgenoemde overweging luidt: “4.19. Voor een geslaagd beroep op dwaling is derhalve onder meer vereist dat de partij de overeenkomst bij afwezigheid van de dwaling niet of niet onder dezelfde voorwaarden zou hebben gesloten, en dat dit voor de wederpartij kenbaar was. Aan deze vereisten zal in het algemeen, behoudens bijzondere, door de partij die zich op dwaling beroept te stellen omstandigheden, niet zijn voldaan als het beroep op dwaling erop berust dat de bank geen melding heeft gemaakt van de aanwezigheid van een bankmarge als onderdeel van het onder de renteswapovereenkomst door de cliënt verschuldigde vaste rentetarief. Zie HR 28 juni 2019, ECLI:NL:HR:2019:1046. [eiseressen] hebben echter geen (voldoende relevante) bijzondere omstandigheden aangevoerd, zodat het aangevoerde kenmerk 10 (verborgen provisie) een beroep op dwaling niet rechtvaardigt.” 4.60 Het onderdeel valt uiteen in twee subonderdelen. Subonderdeel 8.1 bevat de klacht dat het oordeel dat [eiseressen] geen bijzondere omstandigheden hebben gesteld die meebrengen dat moet worden afgeweken van het uitgangspunt dat voor een geslaagd beroep op een zorgplichtschending of dwaling niet voldoende is dat een bank geen melding maakt van de bankmarge als onderdeel van het onder de renteswapovereenkomst door de klant verschuldigde rentetarief, onjuist is. Het subonderdeel stelt dat de motivering van dit oordeel inhoudt dat geen bijzondere omstandigheid is dat de bank aan de klant heeft gemeld dat er geen premie voor een renteswap betaald wordt, “nu premie ziet op een bedrag dat betaald moet worden aan een derde om een uitkering van die derde te verkrijgen.” Daarvan is hier geen sprake, aldus het hof. Volgens het subonderdeel miskent het hof dat dit uitgangspunt met name van belang is voor gevallen waarin de bank géén mededelingen heeft gedaan over een bankmarge als onderdeel van het onder de renteswapovereenkomst door de klant verschuldigde vaste rentetarief, en dat Rabobank in dit geval wél dergelijke mededingen heeft gedaan. Het subonderdeel stelt dat in de informatiebrochures steeds wordt vermeld dat geen premie betaald hoeft te worden voor de renteswap. Volgens het subonderdeel zijn deze mededelingen bijzondere omstandigheden die kunnen meebrengen dat moet worden afgeweken van het hiervoor genoemde uitgangspunt, bijvoorbeeld omdat gezien de mededelingen geen onderhandelingen over de hoogte van de ‘premie’ nodig zijn, terwijl [eiseressen] de juistheid van die mededelingen niet konden controleren. Het subonderdeel stelt verder dat het hof miskent dat het begrip ‘premie’ geen vastomlijnde betekenis heeft en dat de betekenis van dit begrip moet worden bepaald door uitleg op basis van de Haviltex-maatstaf. 4.61 Subonderdeel 8.2 koppelt aan de rechtsklacht een motiveringsklacht.

Procesverloop

Volgens het subonderdeel is zonder nadere toelichting onduidelijk en derhalve onbegrijpelijk waarom [eiseressen] op basis van de genoemde mededelingen hebben moeten begrijpen dat deze mededelingen betrekking hebben op een bedrag dat betaald moet worden aan een derde om een uitkering van die derde te verkrijgen. Volgens het subonderdeel is reeds gezien de context van de mededelingen aannemelijker dat zij betrekking hadden op de prijs van de renteswaps. 4.62 Ik stel bij de beoordeling voorop dat de Hoge Raad in de hiervoor reeds aangehaalde prejudiciële beslissing van 28 juni 2019, die betrekking had op dwaling, het volgende heeft geoordeeld: “3.7.4 […] Het uit hoofde van een renteswap te betalen vaste rentetarief zal als een van de kernprestaties een relevant gegeven zijn voor de beslissing tot het al dan niet aangaan van de overeenkomst. Dit vaste rentetarief bepaalt immers de prijs die de cliënt aan de bank betaalt voor de afkoop van het renterisico dat hij loopt met de door hem afgesloten geldlening met variabele rente. Uit welke componenten het vaste rentetarief is opgebouwd, zal over het algemeen niet of minder van belang zijn voor de cliënt. Deze zal immers slechts de afweging maken of hij bereid is om het door de bank voorgestelde vaste rentetarief te betalen ter afdekking van het genoemde renterisico. Dit geldt temeer in gevallen waarin het door de bank voorgestelde vaste rentetarief door onderhandelingen tot stand is gekomen, waarbij […] vele factoren een rol spelen en waarbij partijen niet altijd inzicht hebben en behoeven te krijgen in elkaars beweegredenen. Aan deze overwegingen van de rechtbank doet niet af dat de opbouw van het vaste rentetarief onder bijzondere omstandigheden een relevant gegeven kan zijn bij het aangaan van de overeenkomst. Degene die zich op dwaling beroept zal deze bijzondere omstandigheden dan moeten aanvoeren. Daarbij is van belang dat bekend mag worden verondersteld dat in de prijs van door een bank aangeboden financiële producten een bankmarge is verdisconteerd. 3.7.5 De vierde prejudiciële vraag beantwoordt de Hoge Raad op grond van het voorgaande als volgt. Voor een geslaagd beroep op dwaling is onder meer vereist dat de partij de overeenkomst bij afwezigheid van de dwaling niet of niet onder dezelfde voorwaarden zou hebben gesloten, en dat dit voor de wederpartij kenbaar was. Aan deze vereisten zal in het algemeen – behoudens bijzondere, door de partij die zich op dwaling beroept te stellen omstandigheden – niet zijn voldaan als het beroep op dwaling erop berust dat de bank geen melding heeft gemaakt van de aanwezigheid van een bankmarge als onderdeel van het onder de renteswapovereenkomst door de cliënt verschuldigde vaste rentetarief, of dat de bank geen inzicht heeft gegeven in de componenten waaruit het vaste rentetarief is opgebouwd.” 4.63 Als algemeen bekend mag derhalve worden verondersteld dat kosten en een bankmarge zijn verdisconteerd in de prijs van financiële producten die een bank aanbiedt. Dit geldt ook voor renteswaps. De vermeldingen in de documentatie “U betaalt hiervoor geen premie”, “Voor een dergelijke afspraak hoeft u geen premie te betalen” en “Er wordt geen premie betaald” hebben onmiskenbaar betrekking op een separaat te betalen premie en niet op de kosten en de bankmarge die in de geoffreerde renteswaps zijn verdisconteerd. Het oordeel van het hof moet in die zin worden gelezen. Ik acht het bestreden oordeel niet onjuist of onbegrijpelijk. De klachten falen derhalve. Onderdeel 9 4.64 Zoals hiervoor in 3.15 reeds is weergegeven, stelt het negende onderdeel dat het hof het proces-verbaal van de zitting van 4 november 2022 ten onrechte niet heeft verstrekt, hoewel de advocaat daar meermaals om had verzocht met het oog op het instellen van cassatieberoep. 4.65 oewel In een verzoekschriftprocedure die heeft geleid tot een beschikking van de Hoge Raad van 22 maart 2019 was een soortgelijke situatie aan de orde. Uw Raad oordeelde als volgt: “3.5.1 Onderdeel IV klaagt erover dat het hof, ondanks herhaald verzoek, in strijd met art. 290 lid 2 Rv het proces-verbaal van de mondelinge behandeling bij het hof niet voor het verstrijken van de cassatietermijn aan de advocaat van betrokkene heeft verstrekt, waardoor het niet mogelijk was bij het formuleren van het cassatiemiddel met de inhoud daarvan rekening te houden. 3.5.2 De klacht is op zichzelf terecht voorgesteld. Ingevolge art. 279 lid 4 Rv wordt van het ter mondelinge behandeling verhandelde en van de zakelijke inhoud van de afgelegde verklaringen een proces-verbaal opgemaakt. Art. 290 lid 2 Rv bepaalt dat de griffier zo spoedig mogelijk een afschrift van processen-verbaal verstrekt aan de verzoeker en aan de in de procedure verschenen belanghebbenden. Deze voorschriften strekken onder meer ertoe dat de verzoeker of een belanghebbende de inhoud van een proces-verbaal kan betrekken bij zijn beslissing of en, zo ja, op welke gronden hij een rechtsmiddel zal instellen. Dit brengt mee dat het verstrekken van een afschrift van een proces-verbaal niet afhankelijk mag worden gesteld van het al dan niet zijn ingesteld van een rechtsmiddel. Aan een verzoek tot afgifte van een proces-verbaal door een advocaat die verklaart daaraan behoefte te hebben omdat wordt overwogen een rechtsmiddel tegen de beslissing in te stellen, dient dan ook onverwijld te worden voldaan. (HR 20 november 2015, ECLI:NL:HR:2015:3336) Niet-naleving van deze regel kan echter niet tot vernietiging van de bestreden beschikking leiden. Wel brengt de omstandigheid dat ten tijde van het verstrijken van de cassatietermijn nog geen proces-verbaal is ontvangen, mee dat de verzoeker zijn cassatiemiddel na ontvangst van dat proces-verbaal mag aanvullen. Van die mogelijkheid heeft de cassatieadvocaat van betrokkene in dit geval geen gebruik gemaakt.” 4.66 Aan een verzoek tot afgifte van een proces-verbaal door een advocaat die verklaart daaraan behoefte te hebben omdat wordt overwogen een rechtsmiddel tegen de beslissing in te stellen, dient derhalve onverwijld te worden voldaan. In de literatuur wordt – mijns inziens terecht – opgemerkt dat niet valt in te zien waarom dit niet evenzeer geldt met betrekking tot een op de voet van art. 90 Rv opgemaakt proces-verbaal (in een dagvaardingsprocedure). Ten behoeve van de rechtspraktijk verdient het aanbeveling om dit in het arrest te verduidelijken. 4.67 In het licht van HR 22 maart 2019 moet de conclusie zijn dat, hoewel het onderdeel op zich terecht is voorgesteld, niet-naleving door het hof van de hiervoor vermelde regel niet kan leiden tot vernietiging van het bestreden arrest. Zoals hiervoor is vermeld, heb ik naar aanleiding van de klacht ambtshalve het proces-verbaal van de mondelinge behandeling van 4 november 2022 laten opvragen. Nadat het proces-verbaal is ontvangen en doorgestuurd hebben [eiseressen] gebruik gemaakt van het door hen in de procesinleiding gemaakte voorbehoud tot aanvulling van het cassatiemiddel. In zoverre zou op goede gronden kunnen worden betoogd dat [eiseressen] bij hun klacht ook geen belang meer hebben. 4.68 Nu geen van de middelonderdelen slaagt, dient het cassatieberoep te worden verworpen.