ECLI:NL:PHR:2024:1121

D.J.M.W. Paridaens In de zaak [verdachte] , geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1977, hierna: de verdachte. 1Inleiding 1.1 Het gerechtshof Den Haag heeft de verdachte bij arrest van 21 juni 2023 vrijgesproken van deelneming aan de voortzetting van de werkzaamheid van een verboden organisatie. 1.2 Namens het openbaar ministerie heeft H.H.J. Knol, advocaat-generaal bij het ressortsparket Den Haag, één middel van cassatie voorgesteld. Namens de verdachte heeft O.J. Much, advocaat in Rotterdam, het beroep van het openbaar ministerie tegengesproken. 2De zaak 2.1 De verdachte heeft op de openbare weg op een motor gereden, terwijl hij een jas of trui van Bandidos Rotterdam droeg, met daaronder een jas of trui van Bandidos Amsterdam en een T-shirt van Bandidos Rotterdam. Het ging dus om kleding van lokale afdelingen van de Bandidos. De landelijke organisatie van de Bandidos, BMC Holland, is door de rechter verboden verklaard en deze verbodenverklaring geldt niet voor lokale afdelingen die zelf rechtspersoon zijn. 2.2 Het gerechtshof Den Haag heeft geoordeeld dat de gedraging van de verdachte niet kan worden aangemerkt als deelneming aan de ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie zoals bedoeld in art. 140 lid 2 (oud) Sr. Tot eenzelfde beslissing kwam het gerechtshof Amsterdam in een vergelijkbare zaak waarin ik vandaag ook concludeer. 2.3 De Hoge Raad heeft op 5 december 2023 uitspraak gedaan in een enigszins vergelijkbare zaak. Die zaak ging over een verdachte die met kleding van de Bandidos en Bandidos Sittard naar de ingang van een gerechtsgebouw liep waar een strafzaak tegen leden van Bandidos Sittard werd gehouden. Volgens het gerechtshof ’s-Hertogenbosch viel deze gedraging niet binnen het bereik van art. 140 lid 2 (oud) Sr. Conform de conclusie van mijn ambtgenoot Harteveld vernietigde de Hoge Raad de uitspraak van het hof, omdat het hof gelet op de omstandigheden in die zaak de strafbepaling te beperkt had uitgelegd. Uiteindelijk is de verdachte na terugwijzing alsnog door het gerechtshof ’s-Hertogenbosch veroordeeld. Dat geldt ook voor twee andere verdachten in uitspraken van dat hof van diezelfde dag in zaken die wat de feiten betreft vergelijkbaar zijn met de zaken die nu in cassatie voorliggen. 2.4 In de nu voorliggende zaak wordt de vraag aan de Hoge Raad voorgelegd of het op de openbare weg dragen van kleding met een logo dat sterke gelijkenis vertoont met dat van een verboden motorclub zonder meer niet als deelname aan de ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie kan worden aangemerkt. In deze zaak is immers geen sprake van een verdere context – bijvoorbeeld een bezoek met anderen aan een gerechtsgebouw – die de gedraging een intimiderend karakter geeft, zoals in de zaak waarin de Hoge Raad in 2023 heeft geoordeeld. Daarmee wordt de vraag of het dragen van kleding binnen het bereik van art. 140 lid 2 (oud) Sr valt scherper gesteld. 2.5 Het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van het hof dat de gedraging van de verdachte niet kan worden aangemerkt als ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie. De schriftuur bevat daarover twee klachten. Hieronder geef ik eerst de relevante processtukken weer (onder 3). Daarna behandel ik de klachten (onder 4 en 5). Ik sluit af met een slotsom (onder 6). 3De relevante processtukken 3.1 Aan de verdachte is tenlastegelegd dat: “hij op of omstreeks 11 augustus 2021 te 's-Gravenhage en/of Delft, in elk geval in Nederland, heeft deelgenomen aan de voortzetting van de werkzaamheid van een organisatie die bij onherroepelijke rechterlijke beslissing van 24 april 2020 verboden is verklaard, te weten motorclub Bandidos MC Holland, immers heeft hij, verdachte, op 11 augustus 2021 op de snelweg A4 links ter hoogte van Delft en/of op de Ypenburgse Stationsweg te 's-Gravenhage een jas en/of een trui en/of een t-shirt gedragen met hierop de uiterlijke kenmerken en/of de naam van motorclub Bandidos MC Holland en/of Bandidos Amsterdam en/of Bandidos Rotterdam en/of het zogeheten "1% logo".” 3.2 Het hof heeft de verdachte vrijgesproken. Het heeft daartoe overwogen: “Wettelijk kader en jurisprudentie Het Openbaar Ministerie kan op grond van artikel 2:20 van het Burgerlijk Wetboek (hierna: BW) de rechter verzoeken een rechtspersoon, zoals een (informele) vereniging of stichting, te verbieden en te ontbinden, als de werkzaamheid daarvan in strijd is met de openbare orde. Na een dergelijk verbod is de deelneming aan de voortzetting van de werkzaamheid van een dergelijke rechtspersoon (organisatie) strafbaar (artikel 140, tweede lid, Sr (oud)). Het Openbaar Ministerie heeft in een civielrechtelijke procedure bij de rechtbank Midden-Nederland verzocht BMC Holland op grond van artikel 2:20 BW verboden te verklaren, omdat de werkzaamheid van BMC Holland in strijd zou zijn met de openbare orde. De rechtbank Midden-Nederland heeft op 20 december 2017 (ECLI:NL:RBMNE:2017:6241) BMC Holland verboden verklaard vanwege – kortweg – de binnen BMC Holland bestaande cultuur waarin het plegen van (ernstig) geweld wordt gestimuleerd. In het hoger beroep is het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden bij beschikking van 18 december 2018 (ECLI:NL:GHARL: 2018:10865) – evenals de rechtbank – tot het oordeel gekomen dat het verzoek van het Openbaar Ministerie om BMC Holland op grond van artikel 2:20 BW verboden te verklaren, moet worden toegewezen. Het hof Arnhem-Leeuwarden oordeelt verder dat de lokale Nederlandse Bandidos-chapters en hun leden lid zijn van BMC Holland. Met het verbod en de ontbinding van BMC Holland is het deze (rechts) personen niet langer toegestaan van BMC Holland lid te zijn en is het hun verboden om de werkzaamheid van BMC Holland in welke vorm dan ook voort te zetten. Daarmee is niet gezegd dat het de leden van BMC Holland, waaronder de lokale chapters, verboden is om te bestaan en om hun eigen werkzaamheid – voor zover die niet (ook) als een werkzaamheid van BMC Holland kan worden aangemerkt – voort te zetten. De lokale chapters zijn geen onzelfstandig onderdeel van BMC Holland, maar vormen in zichzelf een bestendige organisatie met leden. Zij zijn daarom zelfstandige informele verenigingen met eigen rechtspersoonlijkheid. Bij beschikking van 24 april 2020 heeft de Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2020:797) het beroep van het Openbaar Ministerie tegen de hiervoor vermelde beschikking van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden van 18 december 2018 verworpen. Het oordeel van gerechtshof Arnhem-Leeuwarden d.d. 18 december 2018 (ECLI:NL:GHARL:2018:10865) is daarmee bevestigd, waardoor is komen vast te staan dat het verbod en de ontbinding van BMC Holland zich niet uitstrekt over de lokale chapters.

Aan de verdachte is (samengevat) ten laste gelegd deelname aan voortzetting van de werkzaamheid van een organisatie die bij onherroepelijke rechterlijke beslissing verboden is verklaard, zoals omschreven in artikel 140, tweede lid, Sr (oud). Het enkele feit dat het verbod en de ontbinding van BMC Holland zich niet uitstrekt over de lokale chapters, zoals hiervoor vermeld, betekent nog niet dat (de leden van) deze chapters zich niet schuldig kunnen maken aan het voortzetten van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland. In lijn met de overwegingen in het arrest van het gerechtshof ‘s-Hertogenbosch van 12 oktober 2022 (ECLI:NL:GHSHE:2022:3486), is het hof van oordeel dat voor de vaststelling of in een concreet geval sprake is van de voortzetting van de werkzaamheid van een verboden organisatie, zoals bedoeld in artikel 140, tweede lid, Sr (oud), is vereist dat wordt gekeken of de gedraging van de verdachte ten dienste staat aan het voortbestaan van de verboden organisatie, in dit geval BMC Holland. Daarbij dient de tenlastegelegde gedraging een aandeel te hebben in, dan wel ondersteunend te zijn aan de voortzetting van de werkzaamheid van BMC Holland, met als gevolg dat BMC Holland wordt voortgezet op een wijze die strijdig is met de openbare orde. Blijkens het proces verbaal van aanhouding heeft de verdachte op de snelweg op een motor gereden, waarbij hij kleding droeg waarop de logo’s en kleuren (full colors) van Bandidos zichtbaar waren. Het ging om een jas/trui van Bandidos Rotterdam, tevens voorzien van het logo 1%, met daaronder een jas/trui van Bandidos Amsterdam en een t-shirt van Bandidos Rotterdam, en daarmee om kleding mot logo’s van verschillende lokale chapters. Naar het oordeel van het hof is de enkele gedraging van het – individueel – op de openbare weg dragen van kleding van (een) lokale, op zichzelf niet verboden, Bandidos chapter(s), hoewel dit wellicht als maatschappelijk onwenselijk en/of aanstootgevend kan worden gezien, onvoldoende om aangemerkt te kunnen worden als een gedraging die ten dienste staat aan de voortzetting van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland. Daarbij heeft het hof mede in aanmerking genomen dat uit het procesdossier en het verhandelde ter terechtzitting niet is gebleken dan de verdachte ooit lid is geweest van, of enige activiteit heeft verricht voor BMC Holland dan wel een van de chapters. Ten overvloede wordt opgemerkt dat naar het oordeel van het hof noch uit de door de advocaat-generaal aangehaalde wetgeschiedenis bij de Wet van 23 juni 2021 tot wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek ter verruiming van de mogelijkheid tot het verbieden van rechtspersonen, waarbij artikel 140, tweede lid, Sr is gewijzigd, noch uit de wetsgeschiedenis bij het Wetsvoorstel bestuurlijk verbod ondermijnende organisatie valt af te leiden dat de wetgever het enkele in het openbaar dragen van bepaalde organisatie gerelateerde kleding en symbolen zonder meer aanmerkt als het voortzetten van een verboden organisatie. Op grond van het vorenstaande is het hof van oordeel dat niet wettig en overtuigend is bewezen, hetgeen aan de verdachte is tenlastegelegd, zodat de verdachte daarvan behoort te worden vrijgesproken.” 4De eerste klacht: het op de openbare weg dragen van Bandidos-kleding 4.1 De eerste klacht houdt in dat het hof een te beperkte en daardoor onjuiste uitleg heeft gegeven aan art. 140 lid 2 (oud) Sr door te oordelen dat het door de verdachte individueel op de openbare weg dragen van kleding zoals tenlastegelegd niet onder deze bepaling valt. In de toelichting op de klacht geeft de steller van het middel aan dat hij het oordeel van het hof onderschrijft dat voor ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie is vereist dat de gedraging van de verdachte ten dienste staat van het voortbestaan van de verboden organisatie. Hij geeft daarnaast aan dat – omdat aan het bestanddeel ‘voortzetting van de werkzaamheid’ een ruime uitleg toekomt – de verboden organisatie niet enkel kan worden voortgezet door het plegen van strafbare feiten, maar ook door andere op zichzelf onschuldige gedragingen wanneer redelijkerwijs kan worden gezegd dat met deze gedraging wordt bijgedragen aan het in stand houden van de verboden organisatie. Volgens de steller van het middel geldt specifiek met betrekking tot het op de openbare weg dragen van kleding, zogenoemde ‘colours’ in geval van OMG’s (Outlaw Motorcycle Gangs), dat deze gedraging naar haar uiterlijke verschijningsvorm bij uitstek het gedachtegoed en de cultuur van de verboden organisatie uitdraagt. Als ik het goed begrijp, gaat het bij deze klacht dus niet zozeer over welke Bandidos-logo’s precies zijn weergegeven, maar over de vraag of het dragen van kleding met een Bandidos-logo op een motor op de openbare weg als zodanig binnen het bereik van art. 140 lid 2 (oud) Sr kan vallen. 4.2 Art. 140 lid 2 Sr is geplaatst in Titel V van Boek 2 (“Misdrijven tegen de openbare orde”). De bepaling luidde ten tijde van het tenlastegelegde feit: “Deelneming aan de voortzetting van de werkzaamheid van een organisatie die bij onherroepelijke rechterlijke beslissing verboden is verklaard of van rechtswege is verboden of ten aanzien waarvan een onherroepelijke verklaring als bedoeld in artikel 122, eerste lid, van Boek 10 Burgerlijk Wetboek is afgegeven, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.” 4.3 Mijn ambtgenoot Harteveld heeft vorig jaar uitgebreid geconcludeerd over onder meer de totstandkomingsgeschiedenis van art. 140 lid 2 Sr en de opvattingen in de literatuur daarover. Kort samengevat is art. 140 lid 2 Sr voor het laatst wezenlijk gewijzigd in 1988 en heeft de bepaling een contempt-of-courtkarakter: het delict is vormgegeven als misdrijf tegen het openbaar gezag, namelijk het negeren van de rechterlijke beslissing tot verbodenverklaring. Ook bij de laatste wijziging van de bepaling in 2022 is dat karakter niet gewijzigd. De minister heeft, in de procedure die daartoe heeft geleid, een ruime uitleg van het bestanddeel ‘voortzetting van de werkzaamheid’ voorgestaan. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel is het volgende te vinden over de reikwijdte van het bestanddeel ‘voortzetting’: “Voortzettingsgedragingen kunnen zich in velerlei vorm voordoen. Het gaat daarbij om iedere gedraging die ten dienste staat aan het voortbestaan van de verboden organisatie. Ter illustratie zij gewezen op: het organiseren van een betoging, evenement of vergadering, het oprichten van een nieuwe (vergelijkbare) organisatie, het voeren van een ledenadministratie, het «in de lucht» houden van een website en het houden van fondsenwervingsacties ten behoeve van een verboden rechtspersoon of een daarmee vergelijkbare opvolger. Een combinatie van dergelijke factoren levert eerder bewijs op van de voortzetting van de activiteiten van een verboden rechtspersoon.” 4.4 Omdat deze opvatting van de minister in het verdere wetgevingsproces niet werd weersproken, vatte mijn ambtgenoot Harteveld de stand van het recht met betrekking tot art. 140 lid 2 Sr als volgt samen: “Kort samengevat kan op basis van de hiervoor behandelde wetsgeschiedenis worden vastgesteld dat de bedoeling van de wetgever is geweest het negeren van het rechterlijk verbod centraal te stellen bij strafbaarheid op grond van art. 140 lid 2 Sr. Voor wat betreft het type gedragingen waarmee het rechterlijke verbod wordt overtreden, heeft de wetgever in 2022 de reikwijdte van het bestanddeel ‘voortzetting van de werkzaamheid’ vrij ruim opgevat. Daaronder vallen volgens de wetgever alle gedragingen die bij de normale werkzaamheid van de verboden organisatie hoorden.

6.1 Het middel slaagt. 6.2 Ambtshalve heb ik geen grond voor vernietiging van de uitspraak van het hof aangetroffen. 6.3 Deze conclusie strekt tot vernietiging van de uitspraak van het hof en tot terugwijzing van de zaak naar het gerechtshof Den Haag, opdat de zaak opnieuw wordt berecht en afgedaan. De procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden AG Hof Den Haag 21 juni 2023, ECLI:NL:GHDHA:2023:1176. HR 24 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:797, NJ 2022/100 m.nt. G. van Solinge, r.o. 3.5 en 3.6. Hof Amsterdam 29 augustus 2023, ECLI:NL:HR:GHAMS:2023:2003. Voor mijn conclusie in die zaak zie ECLI:NL:PHR:2024:1120. Hof ’s-Hertogenbosch 12 oktober 2022, ECLI:NL:GHSHE:2022:3486. HR 5 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1612, NJ 2024/26 m.nt. A.J. Machielse, r.o. 2.5 en de daaraan voorafgegane conclusie van 5 september 2023, ECLI:NL:PHR:2023:763, onder 2.21. Hof ’s-Hertogenbosch 17 juli 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:2286. Hof ’s-Hertogenbosch 17 juli 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:2287 en ECLI:NL:GHSHE:2024:2288. In deze zaak is de tenlastegelegde gedraging van 11 augustus 2021. Na die datum is de bepaling met ingang van 1 januari 2022 gewijzigd in die zin dat het bestanddeel ‘deelneming aan’ is geschrapt en de maximumstraf is verhoogd. Zie Stb. 2021, 310 (wet van 23 juni 2021) en Stb. 2021, 346 (inwerkingtreding). Voor de voorliggende zaak is deze wetswijziging niet van belang.

Kamerstukken II 2019/20, 35366, 3, p. 26. Zie ook Kamerstukken II 2019/20, 35366, 4, p. 9. Dit citaat is opgenomen in HR 5 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1612, NJ 2024/26 m.nt. A.J. Machielse, r.o. 2.3.2, ook al ging het in die zaak – net als in de nu voorliggende zaak – om een tenlastelegging van vóór deze wetswijziging van 1 januari 2022 (zie Stb. 2021, 346). Kennelijk vindt de Hoge Raad het oordeel van de minister bij deze wetswijziging ook van belang voor anterieure strafzaken.

HR 5 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1612, NJ 2024/26 m.nt. A.J. Machielse, r.o. 2.5. Zie de noot van A.J. Machielse in NJ 2024/26, onder 12. Zie voor de bepaling EHRM 13 maart 2018, nr. 35285/16, par. 29 (Nix/Duitsland). HR 15 juli 2022, ECLI:NL:HR:2022:1114, r.o. 3.2.

Dat kunnen dus ook gedragingen zijn die op zichzelf bezien niet strafbaar zijn, maar die wel bij het normale verenigingsverband horen.” 4.5 De zaak die hieraan ten grondslag lag, ging – zoals al gezegd – over een verdachte die gehuld in kleding van de Bandidos en Bandidos Sittard naar de ingang van een gerechtsgebouw liep waar een strafzaak tegen leden van de Bandidos Sittard werd gehouden. Volgens het hof was deze gedraging te ongericht en individueel om als voortzetting van de werkzaamheid van de organisatie te worden aangemerkt. De Hoge Raad vernietigde, in lijn met de conclusie, de uitspraak van het hof. De Hoge Raad overwoog daarbij het volgende over het toepassingsbereik van art. 140 lid 2 (oud) Sr, dat ook in de nu voorliggende zaak aan de orde is: “Het hof heeft geoordeeld dat de tenlastegelegde gedraging, gezien haar aard en de omstandigheden waaronder deze heeft plaatsgevonden, niet een gedraging oplevert “die ten dienste staat aan het voortbestaan van de verboden organisatie” en slechts kan worden gezien als “een ongerichte, individuele gedraging van een voormalig lid van de inmiddels verboden verklaarde organisatie” en dat die gedraging daarom niet kan worden aangemerkt als het deelnemen aan de voortzetting van de werkzaamheid van een verboden organisatie. Hierin ligt besloten dat het hof terecht tot uitgangspunt heeft genomen dat het bestanddeel ‘voortzetting van de werkzaamheid’ in artikel 140 lid 2 (oud) Sr betrekking heeft op iedere gedraging die ten dienste staat aan het voortbestaan van de verboden organisatie. Het hof heeft niettemin met zijn beslissing dat de tenlastegelegde gedraging niet kan worden aangemerkt als ‘voortzetting van de werkzaamheid’ blijk gegeven van een te beperkte uitleg van dat bestanddeel. Daarvoor is allereerst van belang dat de in artikel 140 lid 2 (oud) Sr strafbaar gestelde gedraging een delict tegen de openbare orde is en dat – mede in het licht van wat onder 2.3.2 is weergegeven uit de totstandkomingsgeschiedenis van het wetsvoorstel dat heeft geleid tot een verduidelijking van artikel 140 lid 2 Sr – aan het bestanddeel ‘voortzetting van de werkzaamheid’ een ruime uitleg toekomt, waarbij de wetgever onder meer het oog heeft op het organiseren van een betoging, evenement of vergadering. Daarnaast neemt de Hoge Raad in aanmerking dat het hof over de aard van de tenlastegelegde gedraging en de omstandigheden waaronder deze heeft plaatsgevonden, heeft vastgesteld dat de verdachte op weg was naar de ingang van een publieke ruimte – een gerechtsgebouw –, dat hij kleding en accessoires droeg met aanduidingen en tekens die verwezen naar BMC Holland en dat in dat gerechtsgebouw een zitting zou plaatsvinden tegen leden van de motorclub Bandidos Sittard. In dat verband is nog van belang dat uit de door het hof in zijn beslissing in aanmerking genomen omstandigheden die in de procedure over de verbodenverklaring zijn vastgesteld, naar voren komt dat “uit de uitingen en gedragingen die als een eigen werkzaamheid aan BMC Holland kunnen worden toegerekend, blijkt dat het toepassen van geweld, ook in de openbare ruimte, niet wordt geschuwd, maar wordt aangemoedigd én gebagatelliseerd” en dat “de leden bewust de naam ‘Bandidos’ of hun ‘colors’ [gebruiken] om hun daden en woorden kracht bij te zetten”.” 4.6 De vraag in de nu voorliggende zaak is wat deze rechtspraak betekent voor gevallen waarin kleding met een opdruk die sterk lijkt op die van een verboden motorclub op de openbare weg wordt gedragen zonder enige andere context. Kan ook zo’n ‘geïsoleerde’ gedraging ten dienste staan van het voortbestaan van de verboden organisatie, zodat de gedraging onder art. 140 lid 2 (oud) Sr valt? 4.7 Het arrest van de Hoge Raad van 5 december 2023 biedt op zich een aanknopingspunt voor een ontkennend antwoord op deze vraag. De Hoge Raad neemt immers uitdrukkelijk in aanmerking dat het hof heeft vastgesteld dat de verdachte op weg was naar de ingang van een publieke ruimte, namelijk een gerechtsgebouw, en dat in dat gerechtsgebouw een terechtzitting zou plaatsvinden tegen leden van de motorclub Bandidos Sittard. Uit deze overwegingen van de Hoge Raad zou kunnen worden opgemaakt dat de Hoge Raad het intimiderende karakter van de kleding in deze context redengevend acht. De omstandigheden in de nu voorliggende zaak zijn anders: nu gaat het erom dat de verdachte op de openbare weg Bandidos-kleding heeft gedragen. Dat zou kunnen meebrengen dat de Hoge Raad niet onbegrijpelijk acht dat het hof het enkele in het openbaar dragen van kleding en symbolen van Bandidos niet als ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie heeft aangemerkt. Daarbij teken ik nog aan dat de strafbepaling op dit punt ook zeker niet ondubbelzinnig is en dat de Hoge Raad het dus wenselijker zou kunnen vinden dat de wetgever zo’n gedraging uitdrukkelijk strafbaar stelt. Zo bestaat in Duitsland een aparte strafbaarstelling voor het gebruik van symbolen van ongrondwettelijke organisaties. Die route, waarmee de democratische legitimatie en de voorzienbaarheid van de strafbaarheid buiten kijf wordt gesteld, kan in het bijzonder van belang worden geacht omdat het dragen van kleding met symbolen binnen het bereik van art. 10 EVRM valt. 4.8 Ik meen echter dat het arrest van de Hoge Raad van 5 december 2023 ruimte biedt voor een ander standpunt dat overtuigender is. De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 5 december 2023 immers ook uitdrukkelijk de functie van het gebruik van de naam ‘Bandidos’ en de ‘colours’ in aanmerking genomen. Zoals in de nu voorliggende zaak door de advocaat-generaal ter terechtzitting is aangevoerd, speelt bij dit type organisaties (‘OMG’s’) kleding een belangrijke rol in de werkzaamheid ervan omdat met die kleding de kracht, onaantastbaarheid en waarden van de organisatie worden uitgedrukt. Juist daarom zal de gemiddelde burger bij het in de publieke ruimte zien van kleding die sterk lijkt op die van zo’n verboden organisatie – en zeker wanneer die kleding zoals in deze zaak op een motor wordt gedragen – de indruk hebben dat de verboden organisatie weer actief is. Daarom lijkt mij in het licht van het arrest van de Hoge Raad van 5 december 2023 niet zonder meer begrijpelijk dat het hof heeft geoordeeld dat de gedraging van de verdachte in deze zaak geen ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van een verboden organisatie oplevert. Ik teken daarbij voor de volledigheid aan dat dit bij het dragen van kleding van andere organisaties anders kan zijn als de verenigingskleding daarbij een andere positie inneemt in de publieke ruimte. 4.9 De klacht is gegrond. 5. De tweede klacht: onderscheid tussen logo’s van niet-verboden lokale afdeling en verboden landelijke organisatie 5.1 De tweede klacht gaat over het oordeel van het hof dat het op de openbare weg dragen van kleding van lokale op zichzelf niet verboden Bandidos-afdelingen onvoldoende is om te kunnen worden aangemerkt als een gedraging die ten dienste staat van de voortzetting van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland. 5.2 De klacht gaat over de volgende overwegingen van het hof: “Naar het oordeel van het hof is de enkele gedraging van het – individueel – op de openbare weg dragen van kleding van (een) lokale, op zichzelf niet verboden, Bandidos chapter(s), hoewel dit wellicht als maatschappelijk onwenselijk en/of aanstootgevend kan worden gezien, onvoldoende om aangemerkt te kunnen worden als een gedraging die ten dienste staat aan de voortzetting van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland.

Daarbij heeft het hof mede in aanmerking genomen dat uit het procesdossier en het verhandelde ter terechtzitting niet is gebleken dan de verdachte ooit lid is geweest van, of enige activiteit heeft verricht voor BMC Holland dan wel een van de chapters.” 5.3 Uit de toelichting blijkt dat de klacht in het bijzonder gaat over het door het hof gemaakte onderscheid tussen logo’s van niet-verboden lokale organisaties en van de verboden landelijke organisatie. De steller van het middel wijst er onder meer op dat de advocaat-generaal ter terechtzitting heeft aangevoerd dat de verdachte door het dragen van kleding van de Bandidos, met als enige verschil ten opzichte van de kleding van BMC Holland dat “Amsterdam”, “Rotterdam” of “Manchester” in plaats van “Holland” bij het logo staat, heeft deelgenomen aan de voortzetting van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland, dat de gemiddelde Nederlander bij het zien rijden van de verdachte op een motor in herkenbare Bandidos-kleding de associatie zal hebben met de (verboden) motorbende Bandidos, en dat de vermelding van een lokaal chapter daaraan niet zal afdoen. Daarnaast staat in de toelichting het volgende: “Bandidos MC Holland is verboden verklaard vanwege een cultuur van geweld en wetteloosheid. Deze ‘outlaw-cultuur’ wordt ook uitgedragen in kleding, zoals het 1%-teken waarmee men aan de buitenwereld laat zien dat men buiten de wet wil opereren en dat men een outlaw is. De kleding vormt dus een cruciaal en onlosmakelijk onderdeel van het bestaan van Bandidos MC Holland. De logo’s en naamvoering van de door verdachte gedragen kleding zijn identiek aan die van Bandidos MC Holland en met het dragen van de colors van Bandidos Amsterdam en/of Bandidos Rotterdam wordt aldus het bestaan van Bandidos MC Holland in Nederland bekrachtigd. Door logo’s en naamvoering van Bandidos in het openbaar te dragen, wordt de werkzaamheid van (het verboden) Bandidos MC Holland dus voortgezet. Het dragen van zogenoemde colors kent immers een tweeledig doel. In de eerste plaats is het doel om het lidmaatschap van de drager aan te tonen. Dit blijkt uit het feit dat algemeen bekend is dat het dragen van ‘colors’ van OMG’s waarvan men geen lid is, zal leiden tot repercussies vanuit de club. In de tweede plaats dient het dragen van de colors om eenheid en uniformiteit naar buiten uit te stralen, waardoor de kracht en de onaantastbaarheid van de OMG wordt benadrukt. In zoverre vormt het in het openbaar dragen van de logo’s en colors van een verboden organisatie meer dan een enkele persoonlijke uitdrukking. Het beoogt ook de waarden van de organisatie en daarmee de – doorgaans intimiderende en gewelddadige – clubcultuur van de verboden organisatie uit te drukken.” Tot slot voert de steller van het middel aan dat niet valt in te zien waarom, zoals het hof mede in aanmerking heeft genomen, van belang is dat niet is gebleken dat de verdachte ooit lid is geweest van of enige activiteit heeft verricht voor BMC Holland of een van de chapters. 5.4 De Hoge Raad heeft in 2022 in een civiele zaak over de verbodenverklaring van de Hells Angels het volgende geoordeeld: “De verbodenverklaring en de ontbinding van HAMC Holland hebben niet tot gevolg dat de afzonderlijke charters verboden zijn verklaard en ontbonden. Het hof heeft […] slechts tot uitdrukking gebracht dat de verklaring voor recht ten aanzien van HAMC en de verbodenverklaring en ontbinding van HAMC Holland indirect wel gevolgen kunnen hebben voor de afzonderlijke charters en hun leden. Dit volgt uit art. 140 lid 2 Wetboek van Strafrecht, waarin strafbaar is gesteld deelneming aan de voortzetting van de werkzaamheid van een organisatie die bij onherroepelijke rechterlijke beslissing verboden is verklaard […]. Het is aan de strafrechter om te beslissen of het in het openbaar dragen van de colors van de Hells Angels of het onder de naam Hells Angels naar buiten treden een strafbaar feit oplevert.” 5.5 Het hof heeft vastgesteld dat de verdachte op de openbare weg kleding met logo’s van verschillende lokale afdelingen van de Bandidos heeft gedragen. Het hof heeft vervolgens geoordeeld dat “de enkele gedraging van het – individueel – op de openbare weg dragen van kleding van (een) lokale, op zichzelf niet verboden, Bandidos chapter(s), […] onvoldoende [is] om aangemerkt te kunnen worden als een gedraging die ten dienste staat aan de voortzetting van de werkzaamheid van de verboden organisatie BMC Holland”. Daarmee heeft het hof in aanmerking genomen dat de kleding niet van de verboden organisatie BMC Holland is, maar van niet-verboden lokale afdelingen. Het hof heeft verder in aanmerking genomen dat niet is gebleken dat de verdachte lid is geweest van of enige activiteit heeft verricht voor BMC Holland of een van de lokale afdelingen (“chapters”). 5.6 Het hof lijkt te hebben miskend dat voor strafbaarheid onder art. 140 lid 2 (oud) Sr niet zonder meer uitmaakt of de logo’s op de kleding van de verboden landelijke organisatie zijn of van niet-verboden lokale afdelingen. En voor zover het hof dit niet heeft miskend, heeft het in zijn uitspraak ten onrechte niet uitgelegd waarom deze logo’s zo onvergelijkbaar zijn dat het dragen van een logo van een lokale afdeling niet als ‘voortzetting van de werkzaamheid’ van de landelijke verboden organisatie leidt. Ik teken daarbij aan dat dit onderscheid gelet op het dossier ook niet zonder meer begrijpelijk is, omdat de logo’s op het eerste gezicht zeer vergelijkbaar zijn. Bovendien heeft het hof een onjuiste maatstaf aangelegd waar het heeft meegewogen dat niet is gebleken dat de verdachte lid is geweest van of enige activiteit heeft verricht voor BMC Holland of een van de lokale afdelingen. Dat is voor strafbaarheid onder art. 140 lid 2 (oud) Sr niet relevant. 5.7 De klacht is gegrond.