ECLI:NL:PHR:2023:866

D.J.C. Aben In de zaak [verdachte] , geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1956, hierna: de verdachte Het cassatieberoep 1. De verdachte is bij mondeling arrest van 13 oktober 2021 door het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Arnhem, wegens ‘poging tot zware mishandeling’ veroordeeld tot een taakstraf voor de duur van honderd uren, subsidiair vijftig dagen hechtenis. Voorts heeft het hof de vordering van de benadeelde partij gedeeltelijk toegewezen en de schadevergoedingsmaatregel opgelegd, een en ander zoals in het arrest vermeld. 2. Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. R.J. Baumgardt, M.J. van Berlo en S. van den Akker, allen advocaat te Rotterdam, hebben drie middelen van cassatie voorgesteld. De bewezenverklaring en de bewijsvoering 3. Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat: “hij op 26 mei 2019 te [plaats] ter uitvoering van het door verdachte voorgenomen misdrijf om aan [aangever] opzettelijk zwaar lichamelijk letsel toe te brengen eenmaal met kracht met een pijp, op het hoofd van die [aangever] heeft geslagen, terwijl de uitvoering van dat voorgenomen misdrijf niet is voltooid.” 4. De bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen: “1. een proces-verbaal van aangifte, opgemaakt door [verbalisant 1] , hoofdagent van politie Eenheid Oost-Nederland, d.d. 26 mei 2019 (p. 3-9 van het politiedossier), voor zover inhoudende, als verklaring van [aangever] : Op 26 mei 2019 liep ik over de [a-straat] te [plaats] . Over het bruggetje zag ik vier honden aan komen lopen. Hier liepen ook mijn buurman, [verdachte] , en zijn partner bij. (...) Mijn hond was aangelijnd. (...) De vier honden van [verdachte] kwamen op mij afgelopen. (...) [verdachte] begon mijn hond te schoppen, omdat de honden met elkaar een wedstrijd hadden. (...) Ik zag dat [verdachte] een uitschuifbaar slagwapen uil zijn rechter broekzak haalde. Toen heb ik klappen opgelopen. (...) Ik ben (...) geraakt bovenop mijn hoofd. 2. een proces-verbaal van aanhouding, opgemaakt door verbalisant [verbalisant 1] , hoofdagent van politie Eenheid Oost-Nederland, en verbalisant [verbalisant 2] , hoofdagent van politie Eenheid Oost-Nederland, d.d. 26 mei 2019 (p. 12-14 van het politiedossier), voor zover inhoudende, als verklaring van de verbalisanten: Ik, verbalisant [verbalisant 1] , zag dat [aangever] bloed op zijn shirt had en dat hij een schram op zijn hoofd had. Ik zag dat op het midden aan de achterzijde van het hoofd een wond zat. 3. de eigen waarneming van dit hof bij het bekijken van het fotoblad, opgemaakt door [verbalisant 3] , d.d. 26 mei 2019 (p. 6-9 van het politiedossier), waarop te zien is dat [aangever] letsel heeft op zijn hoofd en waarop de koperen pijp te zien is waarmee de verdachte heeft geslagen. 4. een verklaring van verdachte, afgelegd ter terechtzitting van het hof op 13 oktober 2021, voor zover inhoudende: [aangever] kwam naar mij toe en ik sloeg met het pijpje op het hoofd van [aangever] . (...) Ik heb hem één keer geslagen. (...) In een reflex sla ik op zijn hoofd.” 5. Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep houdt in (onderstrepingen mijnerzijds): “De verdachte verklaart de reden van het ingestelde beroep: Ik ben het niet eens met de afgelegde verklaring van aangever [aangever] . De verdachte verklaart: Ik wil eerst wat zeggen over mijn wapen. Het is een koperen pijpje met een kraantje eraan en heeft een lengte van 30 centimeter . Dat pijpje heb ik altijd tussen mijn broekriem gestoken. Op het moment van het tweede bijtincident probeerde ik de hond van [aangever] van 60 kilogram van mijn hond af te schoppen. Mijn hond is een oude Engelse setter. Het lukte niet om zijn hond eraf te halen en toen probeerde ik mijn pijpje te pakken. [aangever] kwam naar mij toe en ik sloeg met het pijpje op het hoofd van [aangever] en toen stopte zijn hond gek genoeg. Ik heb nooit ontkend dat ik met het pijpje bovenop het hoofd van [aangever] heb geslagen, maar hij zegt dat ik 3 of 4 keren heb geslagen en ook zijn gezicht heb geraakt. Hij had al een dikke, blauwe neus met een bloeduitstorting vóór het incident. Hoe kan er op zijn hoofd gelijk een wond zijn ontstaan, maar in zijn gezicht niet? Hij had ook een bloeduitstorting op zijn arm, maar het lijkt mij onmogelijk dat ik die geraakt heb. Dan zou hij zich omgedraaid moeten hebben, maar dat heeft hij niet gezegd, terwijl hij verder heel precies was in zijn verklaringen. Ik heb hem één keer geslagen en dat heb ik ook toegegeven . Maar wat [aangever] verder nog allemaal zegt, dat is niet waar. Hij zei dat hij zich probeerde te verweren, maar dan kan ik hem niet op de achterkant van zijn arm hebben geraakt. Hij droeg een dikke trui en blouse en ik heb die verwonding niet kunnen toebrengen. (…) Hij had al iets aan zijn neus voorafgaand het incident. Ik kan hem niet op zijn arm hebben geraakt en ik betwist dat ik hem 3 of 4 keren heb geslagen. (Opmerking griffier: de verdachte raakt geëmotioneerd.) U, advocaat-generaal, vraagt mij of de wond op zijn arm door iets anders is ontstaan? Ja (…) (…) U, advocaat-generaal, zegt dat u mij vandaag iets anders hoort verklaren dan bij de politie. Ik heb met mijn pijpje op de hond geslagen en op hetzelfde moment komt [aangever] met zijn vuisten op mij af. Toen draaide hij zich en in een reflex sla ik op zijn hoofd. Ik had een blauwe plek op mijn arm, omdat hij mij heeft geslagen. (…) De raadsman voert het woord tot verdediging: Mijn cliënt heeft slechts één keer op het hoofd geslagen met een kraantje in zijn hand. Hij heeft de arm van [aangever] niet kunnen raken. Het bewijs voor het slaan is er en dat zou betekenen dat cliënt mogelijk op het hoofd van [aangever] heeft geslagen. Het kan niet bewezen worden verklaard dat er zwaar lichamelijk letsel was. Cliënt heeft gehandeld uit noodweer en noodweerexces. Er waren afspraken gemaakt vanwege eerdere bijtincidenten. Die afspraken heb ik helaas niet kunnen overleggen. Er zijn afspraken gemaakt over het gebruik van het smalle pad en cliënt en aangever mochten gebruik maken van dat pad. Op het moment van de confrontatie probeerde [aangever] cliënt te slaan. Toen sloeg hij [aangever] op het hoofd. Hij heeft direct gehandeld in reflex op het handelen van [aangever] . Er is letsel op het hoofd van [aangever] ontstaan . Ik denk dat cliënt heeft gehandeld uit zelfverdediging, uit noodweer. Mocht hij te ver zijn gegaan, dat is er sprake van noodweerexces. Het vonnis van de politierechter dient te worden vernietigd en cliënt dient ontslagen te worden van alle rechtsvervolging. Het hof onderbreekt de behandeling en trekt zich voor een kort moment terug voor beraad. Na het gehouden beraad wordt de zitting hervat en aan de verdachte het recht gelaten het laatst te spreken Het is onmogelijk dat ik [aangever] op zijn arm heb geslagen, want ik heb maar één keer geslagen. Een koperen pijpje van 20 centimeter kan door de trui en blouse heen nooit zo’n verwonding veroorzaken. Ik heb [aangever] een jaar lang kunnen mijden en altijd goed opgelet. Als ik hem zag lopen, draaide ik om of liep ik weg. Dat hij slachtoffer is, hij is juist de veroorzaker van de ellende. Mijn koperen pijpje wat een slagwapen wordt genoemd tegenover [aangever] met zijn bullmastiff van 60 kilogram, dat is pas een echt wapen.

39. Het tweede middel slaagt. Het eerste en derde middel falen. 40. Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven. 41. Deze conclusie strekt tot vernietiging en terugwijzing van de zaak naar het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Arnhem, teneinde opnieuw te worden berecht en afgedaan. De procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden AG HR 13 februari 1905, W 8182. HR 29 mei 2018, ECLI:NL:HR:2018:718, NJ 2019/103 m.nt. Wolswijk, (rov. 5.3.1. en 5.3.2.) met verwijzing naar HR 25 maart 2003, ECLI:NL:HR:2003:AE9049, NJ 2003/552 m.nt. Buruma (HIV I). Vgl. onder meer HR 30 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BX5396, NJ 2013/111 m.nt. Keijzer (rov. 2.3.), en HR 29 mei 2018, ECLI:NL:HR:2018:718, NJ 2019/103 m.nt. Wolswijk (rov. 5.3.3.). Vgl. de conclusie van A-G Harteveld van 10 mei 2022, ECLI:NL:PHR:2022:415. Vgl. de conclusie van A-G Vegter van 11 april 2017, ECLI:NL:PHR:2017:812. Vgl. ook HR 23 februari 2016, ECLI:NL:HR:2016:311. Vgl. HR 14 september 2004, ECLI:NL:HR:2004:AP2145, NJ 2005/61, m.nt. Buruma. Vgl. ook HR 23 februari 2016, ECLI:NL:HR:2016:311, en de daaraan voorafgaande conclusie van Bleichrodt (HR 15 december 2015, ECLI:NL:PHR:2015:2699). HR 7 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1828, NJ 2022/20, rov. 2.5.1: “Een beroep op noodweer kan dus niet worden aanvaard wanneer de gedraging van degene die zich op deze exceptie beroept, noch op grond van diens bedoeling, noch op grond van de uiterlijke verschijningsvorm van zijn gedraging kan worden aangemerkt als ‘verdediging’, maar - naar de kern bezien - als aanvallend moet worden gezien, bijvoorbeeld gericht op een confrontatie of deelneming aan een gevecht. In zo een geval kan ook een beroep op noodweerexces niet slagen.” Vgl. HR 8 juni 2010, ECLI:NL:HR:2010:BK4788, NJ 2010/339; HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316 m.nt. Rozemond (overzichtsarrest noodweer/noodweerexces), rov. 3.3 en 3.6.1. Zie meer uitgebreid: HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316 m.nt. Rozemond (overzichtsarrest noodweer/noodweerexces), rov. 3.3-3.5.3. Het gaat dus om de vraag of de verdachte zich aan de aanranding heeft kunnen én moeten onttrekken. Vgl. onder meer HR 19 mei 2015, ECLI:NL:HR:2015:1243, NJ 2015/258, en HR 26 januari 2016, ECLI:NL:HR:2016:106. Vgl. A.J. Machielse, in: T.J. Noyon, G.E. Langemeijer & J. Remmelink, Het Wetboek van Strafrecht, voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse, Deventer: Kluwer (digitaal), art. 41 Sr, aant. 18.1 (bijgewerkt tot: 1 mei 2016): “Noodweerexces, de naam zegt het al, kenmerkt zich door een overschrijding der grenzen van noodweer. Die overschrijding is een voorwaarde voor noodweerexces. Aan een verwerping van een beroep op noodweerexces kan dus niet ten grondslag worden gelegd dat dit beroep niet opgaat omdat is gehandeld in strijd met de eisen van evenredigheid of noodzakelijkheid.” Ging Machielse er nog van uit dat ook een overschrijding van de grenzen van ‘noodzakelijkheid’ van de verdediging (de subsidiariteitseis) binnen het bereik van noodweerexces kan vallen, de Hoge Raad beperkte het bereik van art. 41 lid 2 Sr tot een overschrijding van de grenzen van proportionaliteit. Zie bijv. HR 12 juli 2011, ECLI:NL:HR:2011:BQ6720, waaruit ik citeer: “2.7. Voor zover het Hof daarnaast aan de verwerping van het verweer ten grondslag heeft gelegd dat de wijze waarop de verdachte en zijn broer zich hebben verdedigd disproportioneel is te noemen, kan dit de verwerping van het beroep op noodweerexces niet dragen, omdat het bij noodweerexces juist gaat om een overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging en om de vraag of die overschrijding verontschuldigbaar is.” HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316 m.nt. Rozemond (overzichtsarrest noodweer/noodweerexces). Zie ook in enigszins aangepaste bewoordingen: HR 10 januari 2023, ECLI:NL:HR:2023:20, NJ 2023:88, rov. 2.3, waarin het in de hoofdtekst aangehaalde woord ‘indien’ is vervangen door ‘als’, en waarin het woord ‘voorts’ is vervangen door ‘verder’. HR 28 februari 2017, ECLI:NL:HR:2017:319, NJ 2017/424: “In de overweging van het Hof dat de aanval door [slachtoffer] bij de verdachte een zo hevige gemoedsbeweging heeft teweeggebracht dat hij is ingesprongen op en heeft geschopt tegen het hoofd van [slachtoffer], ligt als zijn oordeel besloten dat de door de aanval van [slachtoffer] veroorzaakte gemoedsbeweging van doorslaggevend belang is geweest voor de aan de verdachte verweten gedraging. Dit oordeel getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting en is evenmin onbegrijpelijk. De omstandigheid dat het Hof bij zijn oordeel - naast de verklaring van de verdachte zelf - ook heeft betrokken een rapportage en verklaring van een GZ-deskundige die onder meer inhouden dat bij de verdachte sprake was van een posttraumatische stressstoornis (hierna: PTSS), doet daaraan niet af, nu uit het voorgaande immers voortvloeit dat het Hof kennelijk heeft geoordeeld dat die PTSS weliswaar een factor is geweest die mede heeft bijgedragen aan het ontstaan van die hevige gemoedsbeweging, doch dat de hevige gemoedsbeweging niet in essentie op die omstandigheid valt terug te voeren.” HR 7 september 2021, ECLI:NL:HR:2021:1226, NJ 2021/300: “Het hof heeft vastgesteld dat [benadeelde] voorafgaand aan het bewezenverklaarde feit de verdachte heeft mishandeld door haar in haar ribben te slaan. Het hof heeft vervolgens geoordeeld dat het door de verdachte gedane beroep op noodweerexces moet worden verworpen omdat de verdachte handelde “vanuit een reeds bestaande kwaadheid” die het gevolg was van de mishandeling van de verdachte door de aangever. Dat oordeel is niet begrijpelijk. De mishandeling is immers de aanranding waarop het beroep op noodweer(exces) betrekking had, zodat hier geen sprake kan zijn van een hevige gemoedsbeweging die in essentie is terug te voeren op een eerder bestaande emotie zoals hiervoor onder 2.4 bedoeld, dat wil zeggen een emotie die al bestond vóór de aanranding.” HR 19 september 2017, ECLI:NL:HR:2017:2413: “Het oordeel van het Hof dat "aannemelijk [is] dat verdachte als gevolg van het eerdere incident boos is geworden, maar hetgeen in dit verband naar voren is gebracht volstrekt niet toereikend [is] om te kunnen spreken van een dusdanig hevige gemoedstoestand die nodig is voor een geslaagd beroep op noodweerexces" is zonder nadere motivering, die ontbreekt, niet begrijpelijk. Het Hof heeft immers, in het licht van hetgeen door de verdediging is aangevoerd en de als bewijsmiddel gebezigde verklaring van de verdachte dat hij "zo ongelooflijk boos" was, in zijn overweging niet duidelijk gemaakt of het een hevige gemoedsbeweging als bedoeld in art. 41, tweede lid, Sr niet aannemelijk heeft geacht dan wel of het de door het gestelde eerdere incident veroorzaakte gemoedsbeweging niet van doorslaggevend belang heeft geacht voor de verweten gedraging.” HR 13 november 2018, ECLI:NL:HR:2018:2093: “Het Hof heeft geoordeeld dat de door de verdachte gepleegde poging tot zware mishandeling niet kan worden aangemerkt als een onmiddellijk gevolg van een door de daaraan voorafgaande aanranding veroorzaakte hevige gemoedsbeweging. Dat oordeel getuigt, gelet op het hiervoor onder 2.3 overwogene, niet van een onjuiste rechtsopvatting. Het is ook niet onbegrijpelijk, mede in aanmerking genomen dat met betrekking tot de hevige gemoedsbeweging niet meer is gesteld dan dat de verdachte in hevige paniek en stress is geraakt terwijl het Hof heeft vastgesteld dat het slachtoffer reeds roerloos op de grond lag en als bewijsmiddel 1 onder meer als verklaring van de verdachte heeft gebezigd: "Ik heb de armen waarmee hij zijn gezicht bedekte weggehaald om hem beter te raken. Het was mijn bedoeling om hem met die vuistslagen blijvend buiten gevecht te stellen en uit te schakelen. Ik wilde voorkomen dat hij nog achter mij aan kon gaan. Ik wilde hem die kans niet geven.

Voor mij waren de omstandigheden veel angstiger dan voor hem. Ik heb het pijpje nooit bij mij gedragen voor [aangever] , maar dat was voor zijn hond. De bullmastiff staat op nummer 6 in de lijst van gevaarlijke hoog risico honden. Het is een enorm beest. Dat ik in principe niet bang ben voor honden heeft ervoor gezorgd dat mijn honden niet verscheurd zijn. Ik moest het pijpje bij mij hebben uit angst dat ik [aangever] en zijn hond weer tegenkwam.” Het eerste middel 6. Het eerste middel klaagt over (de motivering van) de bewezenverklaring van een poging tot zware mishandeling. Ik onderscheid in het middel twee deelklachten. De bespreking van de eerste deelklacht van het eerste middel 7. Het middel bevat in de eerste plaats de klacht dat de bewezenverklaring niet volgt uit de door het hof gebezigde bewijsmiddelen. De stellers van het middel voeren aan dat het hof bewezen heeft geacht dat de verdachte de aangever “met kracht” heeft geslagen, terwijl dit niet, althans niet zonder meer, uit de door het hof gebezigde bewijsmiddelen kan volgen. 8. Het hof heeft inderdaad bewezen verklaard dat de verdachte heeft gepoogd de aangever opzettelijk zwaar lichamelijk letsel toe te brengen doordat hij de aangever “eenmaal met kracht met een pijp, op het hoofd heeft geslagen”. Gezien de inhoud van de door het hof gebezigde bewijsmiddelen heeft het hof in de onderhavige zaak vastgesteld (i) dat de aangever met een koperen pijp is geslagen, (ii) dat hij daarbij op zijn hoofd is geraakt en letsel heeft opgelopen in de vorm van een schram/wond en (iii) dat de verdachte heeft bevestigd dat hij de aangever eenmaal en in een reflex met “het pijpje” op het hoofd heeft geslagen. In het voorgaande ligt als niet onbegrijpelijk oordeel van het hof besloten dat de verdachte de aangever “met kracht” heeft geslagen. De klacht dat de bewezenverklaring niet volgt uit de bewijsmiddelen komt mij dan ook ongegrond voor. 9. In zoverre faalt het middel. De toelichting op de tweede deelklacht van het eerste middel 10. In de toelichting op het middel, waarin een beroep wordt gedaan op het leerstuk van voorwaardelijk opzet, ontwaar ik – welwillend gelezen – in de tweede plaats de klacht dat de bewezenverklaring onvoldoende met redenen is omkleed omdat uit de bewijsvoering niet zonder meer volgt dat de verdachte voorwaardelijk opzet heeft gehad op het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel. Ten aanzien van deze klacht merk ik het volgende op. 11. Voor een bewezenverklaring van een poging tot zware mishandeling is opzet vereist om een ander zwaar lichamelijk letsel toe te brengen, en daarnaast dat dit opzet zich heeft geopenbaard in een begin van uitvoering van een handeling, die, indien voltooid, zwaar lichamelijk letsel zou hebben toegebracht. 12. Voorwaardelijk opzet op een bepaald gevolg – zoals zwaar lichamelijk letsel – is aanwezig (i) wanneer de kans op dat gevolg aanmerkelijk is en (ii) wanneer de verdachte zich niet alleen van die aanmerkelijke kans bewust is geweest, maar (iii) die aanmerkelijke kans ook bewust heeft aanvaard. De beantwoording van de vraag of een gedraging de aanmerkelijke kans op een bepaald gevolg in het leven roept, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Daarbij komt betekenis toe aan de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze is verricht. Er is geen grond de inhoud van het begrip ‘aanmerkelijke kans’ afhankelijk te stellen van de aard van het gevolg. Het moet gaan om een kans die naar algemene ervaringsregels aanmerkelijk is te achten. Onder ‘de naar algemene ervaringsregels aanmerkelijke kans’ moet worden verstaan de in de gegeven omstandigheden reële, niet onwaarschijnlijke mogelijkheid. Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt als zozeer gericht op een bepaald gevolg dat het – behoudens contra-indicaties – niet anders kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard. 13. Voor een bewezenverklaring van poging tot zware mishandeling gaat het niet om de vraag of de verdachte zwaar lichamelijk letsel heeft toegebracht, maar om de vraag of zijn gedragingen een aanmerkelijke kans op het intreden van dat letsel in het leven heeft geroepen. Immers, een ‘poging tot zware mishandeling’ kenmerkt zich hierdoor dat het zwaar lichamelijk letsel zich juist niet heeft voorgedaan. Bij beantwoording van die vraag moeten uiteenlopende factoren in aanmerking worden genomen. Zo kan van belang zijn of de verdachte met kracht heeft geslagen, met welk voorwerp hij heeft geslagen, de frequentie van de klappen en ten slotte de plaats waar of de richting waarin is geslagen (kwetsbare lichaamsdelen of niet). De bespreking van de tweede deelklacht van het eerste middel 14. Aldus bezien komt het thans aan op de vraag of het hof op grond van de gebezigde bewijsmiddelen heeft kunnen oordelen dat de verdachte zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat zijn handelen zwaar lichamelijk letsel zou meebrengen. Uit de bewijsmiddelen volgt dat de verdachte met een koperen pijp met een lengte van ongeveer dertig centimeter eenmaal met kracht heeft geslagen op het hoofd van de aangever. De aard van de uit de bewijsmiddelen volgende gedraging van de verdachte kan naar haar uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt als zozeer gericht op het veroorzaken van zwaar lichamelijk letsel dat het hof heeft kunnen oordelen dat het niet anders kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het intreden van zwaar lichamelijk letsel heeft aanvaard. Daarbij neem ik in aanmerking dat het hoofd een kwetsbaar lichaamsdeel betreft en dat het uitoefenen van geweld op het hoofd ernstige gevolgen kan hebben, zoals een schedelbreuk en/of hersentrauma. Uit de gebezigde bewijsmiddelen heeft het hof kunnen afleiden dat de verdachte een uitschuifbaar slagwapen uit zijn broekzak heeft gehaald, dat hij daarmee met kracht heeft ingeslagen op het hoofd van de aangever, dat hij daarbij het achterhoofd van de aangever heeft geraakt, en dat hij, nu het een koperen pijp van zo’n dertig centimeter betrof, minst genomen bewust de aanmerkelijke kans heeft aanvaard dat de aangever daardoor zwaar lichamelijk letsel zou oplopen. Het oordeel van het hof acht ik niet onbegrijpelijk en behoefde geen nadere motivering. Ook de tweede deelklacht faalt. 15. Daarmee faalt het eerste middel. Het tweede middel 16. Het tweede middel klaagt over (de motivering van) de verwerping van het beroep op noodweer(exces). De verwerping van het noodweer(exces)verweer 17. Blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep heeft het hof het beroep op noodweer en noodweerexces als volgt samengevat en verworpen (onderstrepingen mijnerzijds): “De verdediging heeft een beroep gedaan op noodweer, dan wel noodweerexces. Daartoe is – kort gezegd – aangevoerd dat na het bijtincident aangever zou hebben geprobeerd verdachte te slaan. Als reactie en uit zelfverdediging heeft verdachte geslagen. Het hof is van oordeel dat er geen sprake is geweest van handelen uit noodweer, dan wel noodweerexces en overweegt hiertoe het volgende. Het hof acht het onaannemelijk geworden dat verdachte zich genoodzaakt voelde om zichzelf te beschermen. Verdachte verklaarde dat aangever op hem af kwam om te slaan. De reactie daarop van verdachte was niet geboden, want hij had zich ook kunnen onttrekken aan de situatie. Het slaan met de pijp op het hoofd van aangever was disproportioneel en voldeed niet aan de aan de verdedigingshandeling te stellen eis van subsidiariteit c.q. proportionaliteit. Verdachte heeft door aldus te handelen de grenzen van de noodzakelijk verdediging overschreden. Het beroep op noodweer wordt verworpen.

Na de eerste klap is hij blijven liggen. Ik heb veel letsel bij hem aangericht. Ik ben wreed op hem los gegaan."” HR 27 mei 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC6794, NJ 2008/510: “Blijkens de hiervoor onder 3.2.4 weergegeven overwegingen heeft het Hof onderzocht of ten tijde van de confrontatie onderaan de trap (de tweede fase) sprake was van een door de eerdere aanranding veroorzaakte hevige gemoedsbeweging. Het Hof heeft daarbij niet miskend dat aan een geslaagd beroep op noodweerexces niet in de weg behoeft te staan dat ook andere factoren dan de wederrechtelijke aanranding hebben bijgedragen aan het ontstaan van die hevige gemoedsbeweging. Het Hof heeft echter niet aannemelijk geacht dat het handelen van de verdachte in de tweede fase het onmiddellijke gevolg is geweest van een dusdanige hevige angst of woede, veroorzaakt door de eerdere aanranding, dat deze kan worden aangemerkt als een hevige gemoedsbeweging als bedoeld in art. 41, tweede lid, Sr. Het Hof heeft een zekere rationaliteit en doelgerichtheid - waarmee het Hof kennelijk het oog erop had dat de verdachte met een bepaalde mate van berekening het slachtoffer (definitief) wilde uitschakelen - en dus niet een door de aanranding veroorzaakte hevige gemoedsbeweging doorslaggevend geacht in het handelen van de verdachte. Het Hof is mede op grond van door de verdachte afgelegde verklaringen tot dat oordeel gekomen.” HR 4 februari 2020, ECLI:NL:HR:2020:195, NJ 2020/262 m.nt. Jörg. HR 8 april 2008, ECLI:NL:HR:2008:BC4459, NJ 2008/312 m.nt. Keijzer. Zie ook: HR 10 januari 2023, ECLI:NL:HR:2023:20, NJ 2023:88, rov. 2.3. Zie ook de casus van het overzichtsarrest zelf, waarin de Hoge Raad overwoog (rov. 5.2): “Het Hof heeft feitelijk en niet onbegrijpelijk vastgesteld dat als gevolg van de aanranding bij de verdachte een gemoedsbeweging van beperkte intensiteit is teweeggebracht en dat sprake is geweest van een verregaande mate van overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging. Het daarop gegronde oordeel dat het beroep op noodweerexces moet worden verworpen getuigt, gelet op hetgeen hiervoor onder 3.6.3 is vooropgesteld, niet van een onjuiste rechtsopvatting, terwijl het evenmin onbegrijpelijk is en, verweven als het is met waarderingen van feitelijke aard, in cassatie niet verder kan worden getoetst.” Zie verder HR 10 januari 2023, ECLI:NL:HR:2023:20, NJ 2023/88, waarin het cassatieberoep op de volgende gronden slaagde: “2.4.1. Het hof heeft geoordeeld dat – hoewel bij de verdachte sprake was van een hevige, door de wederrechtelijke aanranding van zijn moeder veroorzaakte, gemoedsbeweging, terwijl hij als gevolg van een bij hem vastgestelde hechtingsstoornis verhoogd vatbaar was voor het ontstaan van zo’n gemoedsbeweging – het beroep op noodweerexces niet slaagt gelet op “de zeer sterke wanverhouding” tussen enerzijds de aard en de intensiteit van de aanranding, die bestond uit het door de aangever duwen van de moeder van de verdachte, en anderzijds de aard en de intensiteit van de verdediging, die bestond uit het éénmaal met een honkbalknuppel gericht en zo hard op het hoofd slaan dat de aangever ‘out’ ging. 2.4.2. Het hof heeft de verwerping van het beroep van de verdachte op noodweerexces niet toereikend gemotiveerd. Daarbij neemt de Hoge Raad in aanmerking dat het hof niet nader is ingegaan op (i) de omstandigheid dat blijkens de vaststellingen van het hof sprake is geweest van een escalerende situatie waarbij niet alleen de moeder van de verdachte werd geduwd, maar direct daaraan voorafgaand de aangever en diens zoon op de ramen van de auto van de stiefvader van de verdachte sloegen en schreeuwden dat hij uit zijn auto moest komen, zijn stiefvader een klap kreeg, de openstaande autodeur met kracht tegen zich aan kreeg en ook zijn moeder werd aangevallen, (ii) de aard en intensiteit van de hevige gemoedsbeweging van de verdachte, mede in relatie tot de kennelijk door het hof aangenomen hechtingsstoornis, en (iii) de namens de verdachte aangevoerde omstandigheden dat hij in paniek was toen hij zag dat zijn stiefvader werd belaagd en dat hij jong was en fysiek geen partij bood tegen de (“potige”) aangever en diens zoon.” In zijn arrest van HR 29 maart 2022, ECLI:NL:HR:2022:417, NJ 2022/178 m.nt. A.J. Machielse, heeft de Hoge Raad de feitenrechter een aantal praktische handreikingen gedaan voor de motivering van het oordeel omtrent een beroep op noodweer(exces). Bij de stukken van het geding bevindt zich overigens ook de ‘aantekening mondeling arrest’ (het stempelarrest) als bedoeld in artikel 426 Sv, die op grond van lid 4 van die bepaling is komen te vervallen (doch zonder dat die aantekening in dit geval door de griffier is doorgehaald). J. Hiekema in C.P.M. Cleiren, J.H. Crijns & M.J.M. Verpalen (red.), Tekst & Commentaar Strafvordering, Deventer: Wolters Kluwer 2021, artikel 425 Sv, aantekening 3, onder b. Vgl. ook HR 14 februari 2023, ECLI:NL:HR:2023:177. Voetnoot D.A. De regelgever heeft de afgelopen (bijna) 22 jaar niet de moeite genomen de verwijzing naar deze op 1 januari 2002 vernummerde bepaling aan te passen. Het is overigens evident dat (thans) artikel 425 lid 3 Sv wordt bedoeld.

Bij de beoordeling van het beroep op noodweerexces moet worden vooropgesteld dat een overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging op grond van artikel 41, tweede lid, van het Wetboek van Strafrecht, niet strafbaar is indien zij het onmiddellijk gevolg is geweest van een hevige gemoedsbeweging door de aanranding veroorzaakt. Bij de beantwoording van de vraag of in een concreet geval van een dergelijk ‘onmiddellijk gevolg’ sprake is geweest, komt betekenis toe aan de mate waarin de grenzen van de noodzakelijke verdediging zijn overschreden, alsmede aan de aard en de intensiteit van de hevige gemoedsbeweging. Naar het oordeel van het hof is noch gesteld, noch aannemelijk geworden dat ten tijde van het incident verdachte te kampen had met een hevige, door de wederrechtelijke aanranding van zijn lijf veroorzaakte, gemoedsbeweging. Het slaan met de pijp op het hoofd van verdachte staat niet in verhouding met de aard en intensiteit van de aanranding. Alles afwegend is het hof van oordeel dat dit een zodanig disproportionele reactie is, dat een beroep op noodweerexces niet kan slagen. Het verweer wordt verworpen. Het beoordelingskader 18. Artikel 41 Sr luidt als volgt: “1. Niet strafbaar is hij die een feit begaat, geboden door de noodzakelijke verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding. 2. Niet strafbaar is de overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging, indien zij het onmiddellijk gevolg is geweest van een hevige gemoedsbeweging, door de aanranding veroorzaakt.” Noodweer 19. Lid 1 van deze bepaling omschrijft een rechtvaardigingsgrond, kort gezegd: noodweer. Een gedraging die voldoet aan de omschrijving van een delict leidt bij wijze van uitzondering niet tot strafbaarheid van de verdachte indien (i) die gedraging – naar de uiterlijke verschijningsvorm ervan en/of naar de bedoeling van de verdachte – strekt tot verdediging (doorgaans: van zichzelf of van een ander) tegen ‘ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding’ (met inbegrip van een onmiddellijk dreigend gevaar daarvoor), (ii) die gedraging daartoe geboden is, én (iii) die verdediging noodzakelijk is. In de voorwaarden onder (ii) en (iii) liggen eisen van proportionaliteit, respectievelijk subsidiariteit besloten. Proportionaliteit 20. Een beroep op noodweer komt niet toe aan de verdachte die met zijn gedraging verder gaat dan door de noodzakelijke verdediging ‘geboden’ is. Dat is het geval indien de gedraging als middel van verdediging en de wijze waarop het is gebruikt in onredelijke verhouding staan tot de ernst van de aanranding. Dit wordt hierna ook ‘een disproportionele verdediging’ genoemd. Subsidiariteit 21. Een beroep op noodweer komt de verdachte evenmin toe indien de verdachte zich niet hoeft te verdedigen en de verdediging dus niet ‘noodzakelijk’ is wegens het bestaan van een reëel en redelijk, minder ingrijpend alternatief. Dit doet zich onder meer voor wanneer (a) de verdachte een reële en redelijke mogelijkheid heeft om zich aan de aanranding te onttrekken en (b) van hem redelijkerwijze kan worden gevergd dat hij van deze mogelijkheid gebruikmaakt. Noodweerexces 22. Onder omstandigheden is een disproportionele verdediging verontschuldigbaar. Lid 2 van artikel 41 Sr voorziet in een schulduitsluitingsgrond bij noodweerexces. In het overzichtsarrest inzake noodweer en noodweerexces van 22 maart 2016 heeft de Hoge Raad hierover het volgende overwogen: “3.6.1. Noodweerexces kan in beeld komen bij een "overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging", dus wanneer aan alle voorgaande eisen is voldaan behalve aan de proportionaliteitseis. Wat de subsidiariteitseis betreft, verdient opmerking dat voor een beroep op noodweerexces geldt dat er wel een noodzaak tot verdediging moet zijn of moet zijn geweest. 3.6.2. Voor noodweerexces geldt in alle gevallen dat van verontschuldigbare overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging slechts sprake kan zijn indien: a. de verdachte de hem verweten gedraging heeft verricht in een situatie waarin en op een tijdstip waarop voor hem de noodzaak bestond tot verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding, maar daarbij als onmiddellijk gevolg van een hevige door die aanranding veroorzaakte gemoedsbeweging verder gaat dan geboden was, dan wel indien b. op het tijdstip van de hem verweten gedraging de onder a bedoelde situatie weliswaar was beëindigd en de noodzaak tot verdediging er dus wel was geweest (maar niet meer bestond), doch zijn gedraging niettemin het onmiddellijk gevolg was van een hevige gemoedsbeweging die was veroorzaakt door de daaraan voorafgaande wederrechtelijke aanranding. 3.6.3. Uit het wettelijke vereiste dat de gedraging het "onmiddellijk gevolg" moet zijn van een hevige gemoedsbeweging die is veroorzaakt door een wederrechtelijke aanranding, volgt dat aannemelijk moet zijn dat de aldus veroorzaakte gemoedsbeweging van doorslaggevend belang is geweest voor de verweten gedraging. Niet is uitgesloten dat andere factoren mede hebben bijgedragen aan het ontstaan van die hevige gemoedsbeweging, maar aan het gevolgvereiste is niet voldaan indien de hevige gemoedsbeweging in essentie is terug te voeren op een eerder bestaande emotie, zoals een reeds bestaande kwaadheid jegens het slachtoffer. Bij de beantwoording van de vraag of in een concreet geval sprake is van het hier bedoelde "onmiddellijk gevolg", kan betekenis toekomen aan de mate waarin de grenzen van de noodzakelijke verdediging zijn overschreden alsmede aan de aard en de intensiteit van de hevige gemoedsbeweging. Voorts kan het tijdsverloop tussen de aanranding en de verdedigingshandeling van belang zijn.” 23. Een geslaagd beroep op noodweerexces vergt dus allereerst het bestaan van een ‘noodweersituatie’. Dat betreft een toestand waarin zich een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding voordoet die noodzaakt tot een verdedigingshandeling waarmee een delictsomschrijving wordt vervuld. In een noodweersituatie of (niet lang) na de beëindiging van zo’n noodweersituatie is een handeling die de grenzen van de noodzakelijke verdediging overschrijdt (en die dus verder gaat dan ‘geboden’ is) verontschuldigbaar wanneer (1) de ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding de beslissende factor is voor het ontstaan van een hevige gemoedsbeweging, én (2) die hevige gemoedsbeweging van doorslaggevend belang is voor een overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging. In de causale keten van de ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding tot en met de verweten handeling mag de in artikel 41 lid 2 Sr bedoelde ‘hevige gemoedsbeweging’ dus niet ontbreken. Bij het begrip ‘hevige gemoedsbeweging’ moet in de eerste plaats worden gedacht aan een (door de aanranding veroorzaakte) hevige angst of woede. Noodweerexces betreft gevallen waarin de verdachte zich vanwege een voorafgaande aanranding op enig moment heeft moeten verdedigen, terwijl het begrijpelijk is dat hij zich door die aanranding op dat moment (of niet lang daarna) niet meer in de hand had. 24. In dit verband zij opgemerkt dat een oordeel omtrent de afwezigheid van een hevige gemoedsbeweging niet slechts kan worden gestoeld op de enkele omstandigheid dat een verdachte zich bewust was van zijn handelen.

In 2020 overwoog de Hoge Raad hieromtrent: “Het oordeel van het hof dat geen sprake is geweest van een hevige gemoedsbeweging vanwege de enkele omstandigheid dat de verdachte zich bewust was van zijn handelen en bewust heeft gestoken om een einde te maken aan de ruzie is zonder nadere motivering die ontbreekt, niet begrijpelijk, in aanmerking genomen dat ‘bewust handelen’ niet zonder meer onverenigbaar is met “een hevige gemoedsbeweging” als bedoeld in artikel 41 lid 2 van het Wetboek van Strafrecht.” Grenzen aan het (noodweer)exces? 25. In de strafrechtspraktijk is de vraag opgekomen of de verontschuldigbare overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging op zichzelf ook weer aan grenzen is gebonden. In 2008 oordeelde de Hoge Raad (in het zogeheten ‘ballenknijpersarrest’) dat een overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging onder omstandigheden zelfs niet door de figuur van noodweerexces kan worden opgevangen. De Hoge Raad overwoog: “4.3. Het Hof heeft het in het middel bedoelde verweer als volgt samengevat en verworpen: ‘(…) Naar het oordeel van het hof kan niet worden uitgesloten dat de door verdachte gestelde intense pijn een hevige gemoedsbeweging kan veroorzaken waardoor grenzen van een noodzakelijke verdediging kunnen worden overschreden. Dat betekent echter niet dat verdachte met een beroep op een dergelijke gemoedsbeweging zijn schuld aan het bewezen verklaard feit kan uitsluiten. Het hof is van oordeel dat het slaan met een zware vaas op het hoofd van een 86-jarige man door een 38-jarige man, afgewogen tegen de aard en ernst van de gestelde aanranding, een zodanig disproportionele reactie is, dat die verdachte niet kan disculperen. Met andere woorden: als waar is wat verdachte heeft gesteld dat hij hard in zijn testikels is geknepen door S., dan nog had hij zijn aanrander niet mogen doodslaan.’ 4.4. Bij de beoordeling van het middel moet worden voor opgesteld dat een overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging op grond van art. 41, tweede lid, Sr (het zogenoemde noodweerexces) niet strafbaar is indien zij het onmiddellijk gevolg is geweest van een hevige gemoedsbeweging door de aanranding veroorzaakt. Bij de beantwoording van de vraag of in een concreet geval van een dergelijk ‘onmiddellijk gevolg’ sprake is geweest, komt betekenis toe aan de mate waarin de grenzen van de noodzakelijke verdediging zijn overschreden alsmede aan de aard en de intensiteit van de hevige gemoedsbeweging. 4.5. Kennelijk heeft het Hof geoordeeld dat, ook indien van de door en namens de verdachte gestelde feiten zou moeten worden uitgegaan, de door de verdachte gepleegde doodslag niet kan worden aangemerkt als een onmiddellijk gevolg van een door de aanranding veroorzaakte hevige gemoedsbeweging, waarbij het Hof in het bijzonder belang heeft toegekend aan de mate van disproportionaliteit van de bewezenverklaarde gedraging. Dat oordeel getuigt, gelet op het hiervoor onder 4.4 overwogene, niet van een onjuiste rechtsopvatting, terwijl het evenmin onbegrijpelijk is. Daarbij heeft de Hoge Raad gelet op de door de verdachte gestelde aanranding en de door het Hof bewezenverklaarde doodslag en mede in aanmerking genomen hetgeen omtrent de hevige gemoedsbeweging is aangevoerd. 4.6. Het middel is tevergeefs voorgesteld.” 26. In het overzichtsarrest inzake noodweer en noodweerexces van 22 maart 2016 heeft de Hoge Raad hierover het volgende overwogen (ik herhaal): “Bij de beantwoording van de vraag of in een concreet geval sprake is van het hier bedoelde "onmiddellijk gevolg", kan betekenis toekomen aan de mate waarin de grenzen van de noodzakelijke verdediging zijn overschreden alsmede aan de aard en de intensiteit van de hevige gemoedsbeweging.” 27. Of een – al dan niet ernstige – overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging onder de noemer van noodweerexces kan worden geschaard, betreft dus een vraag die de Hoge Raad plaatst in de sleutel van het causale verband tussen de hevige gemoedsbeweging en de verweten gedraging. Indien de overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging in verhouding tot de daaraan voorafgaande aanranding als excessief moet worden aangemerkt, moet worden beoordeeld of de verweten gedraging nog wel het onmiddellijke gevolg is van de hevige gemoedsbeweging die door de aanranding is veroorzaakt. De toelichting op het tweede middel 28. In de toelichting klagen de stellers van het middel (i) dat het hof bij verwerping van het noodweer(exces)verweer niet heeft vastgesteld dat van de verdachte ook kon worden gevergd zich te onttrekken aan de situatie en (ii) dat het oordeel van het hof dat “vanwege de disproportionele reactie van de verdachte geen sprake is of kan zijn van noodweerexces”, onjuist of onbegrijpelijk is. Bij noodweerexces gaat het immers juist om een overschrijding van de grenzen van de noodzakelijke verdediging en om de vraag of die overschrijding verontschuldigbaar is. De verwerping van het verweer is dan ook onvoldoende met redenen omkleed, aldus de stellers van het middel. De deelklachten lenen zich voor een gezamenlijke bespreking. De bespreking van het tweede middel 29. ’ ’s Hofs vaststellingen, waarop de verwerping van het noodweer(exces)verweer berust, houden in de kern niet meer in dan dat het hof het onaannemelijk acht dat de verdachte – die heeft verklaard dat de aangever op hem af kwam om hem te slaan en dat hij als reactie daarop en uit zelfverdediging sloeg – zich genoodzaakt voelde om zichzelf te beschermen. Daarbij overweegt het hof dat het slaan met een koperen pijp op het hoofd van de aangever niet voldoet aan de aan de verdedigingshandeling te stellen eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. De reactie van de verdachte was immers niet geboden, “want hij had zich ook kunnen onttrekken aan de situatie”. Van een voor noodweerexces vereiste hevige, door de aanranding van zijn lijf veroorzaakte, gemoedsbeweging, is volgens het hof evenmin sprake. 30. Ik merk op dat de overwegingen van het hof (in meer algemene bewoordingen) blijk geven van de voorwaarden waaraan een succesvol beroep op noodweer(exces) moet voldoen. Vervolgens oordeelt het hof dat aan deze voorwaarden niet is voldaan. In de motivering van het hof ontbreekt echter een omschrijving van feiten en omstandigheden waarop het zijn oordeel heeft gegrond. Meer specifiek ontbreken feitelijke vaststellingen die maken dat er voor de verdachte geen noodzaak bestond om zichzelf te beschermen, dat zijn verdedigingshandeling, gelet op de omstandigheden van het geval, niet proportioneel en/of subsidiair was, en meer specifiek dat en waarom van de verdachte daadwerkelijk mocht worden gevergd dat hij zich aan de aanranding onttrok. De motivering van het hof schiet dan ook tekort. Aldus bezien is de verwerping van het beroep op noodweer(exces) niet voldoende met redenen omkleed. 31. Het tweede middel slaagt. Het derde middel 32. Het derde middel klaagt dat het hof, in strijd met het bepaalde in artikel 361 lid 4 Sv, welke bepaling op grond van artikel 415 Sv ook van toepassing is in hoger beroep, heeft nagelaten de beslissing ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij met redenen te omkleden. De bespreking van het derde middel 33. Krachtens artikel 415 Sv is artikel 361 Sv (inderdaad) van overeenkomstige toepassing in hoger beroep, behoudens indien daarvan bij of krachtens de artikelen 416 tot en met 426 Sv wordt afgeweken.

Artikel 425 lid 3, aanhef en onder c, Sv houdt onder meer in: “Het arrest wordt in het proces-verbaal van de terechtzitting aangetekend op de wijze door Onze Minister van Veiligheid en Justitie te bepalen: … c. indien een gewoon rechtsmiddel tegen het arrest wordt aangewend.” 34. Bij de op de voet van artikel 434 lid 1 Sv aan de Hoge Raad toegezonden stukken van het geding bevindt zich een ‘Aantekening mondeling arrest’ van 13 oktober 2021 die is opgenomen in het proces-verbaal van de terechtzitting van diezelfde datum, bladzijden 6 tot en met 9. Een aantekening mondeling arrest dient op grond van artikel 425 lid 3, aanhef en onder c, Sv te voldoen aan de eisen die zijn gesteld in de Regeling aantekening mondeling vonnis door politierechter, kinderrechter, economische politierechter, de kantonrechter en de enkelvoudige kamer voor behandeling van strafzaken in hoger beroep van 2 oktober 1996 (Stcrt. 1996, 197; hierna: de Regeling). 35. Artikel 3 van de Regeling houdt onder meer in (onderstrepingen mijnerzijds): “De aantekening van het mondeling vonnis als bedoeld in artikel 426d, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering dient de navolgende gegevens te bevatten: (…) j. opgelegde straf(fen) of maatregel(en) met vermelding van de bijzondere redenen die de straf(fen) hebben bepaald of tot de maatregel(en) hebben geleid. Verder in de voorkomende gevallen opgave van de strafmotiveringseisen, genoemd in art. 359, vierde, zesde, zevende en achtste lid, Sv; k. overige/bijkomende beslissingen, eventueel met de gronden daarvoor.” 36. De aantekening van het mondeling arrest houdt – voor zover relevant – in: “Bijkomende beslissingen Het hof spreekt verdachte vrij van hetgeen meer of anders is tenlastegelegd dan hierboven is bewezenverklaard. Benadeelde partij Het hof: Wijst toe de vordering tot schadevergoeding van de benadeelde partij [aangever] ter zake van het primair bewezenverklaarde tot het bedrag van € 390,00 (driehonderdnegentig euro), bestaande uit € 60,00 (zestig euro) ter vergoeding van materiële schade en € 330,00 (driehonderddertig euro) ter vergoeding van immateriële schade, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening. Wijst de vordering van de benadeelde partij tot schadevergoeding voor het overige af. Veroordeelt de verdachte in de door de benadeelde partij gemaakte en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken kosten, tot aan de datum van deze uitspraak begroot op nihil. Legt aan de verdachte de verplichting op om aan de Staat, ten behoeve van het slachtoffer, genaamd [aangever] , ter zake van het primair bewezenverklaarde een bedrag te betalen van € 390,00 (driehonderdnegentig euro), bestaande uit € 60,00 (zestig euro) ter vergoeding van materiële schade en € 330,00 (driehonderddertig euro) ter vergoeding van immateriële schade, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening. Bepaalt de duur van de gijzeling op ten hoogste 7 (zeven) dagen, waarbij toepassing van die gijzeling de verplichting tot schadevergoeding aan de Staat ten behoeve van het slachtoffer niet opheft. Bepaalt dat indien en voor zover de verdachte aan een van beide betalingsverplichtingen heeft voldaan, de andere vervalt. Bepaalt de aanvangsdatum van de wettelijke rente voor de materiële en de immateriële schade op 26 mei 2019.” 37. Naar het mij voorkomt moet een beslissing ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij worden begrepen als een “overige/bijkomende beslissing”, waarop artikel 3, onder k, van de Regeling van toepassing is. In de onderhavige zaak omvat de aantekening mondeling arrest de in artikel 3, onder k, van de Regeling genoemde gegevens, zodat het middel faalt. Dat het hof heeft nagelaten de beslissing ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij in het bijzonder met redenen te omkleden, doet daaraan niet af. Op grond van de Regeling was het hof daartoe immers niet gehouden. 38. Het derde middel faalt.