ECLI:NL:PHR:2022:85

E.J. Hofstee In de zaak [verdachte] , geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1994, hierna: de verdachte. De verdachte is bij arrest van 10 december 2020 door het gerechtshof Amsterdam wegens “poging tot diefstal door twee of meer verenigde personen, waarbij de schuldige zich de toegang tot de plaats van het misdrijf heeft verschaft door middel van braak”, veroordeeld tot een taakstraf voor de duur van 90 uren, indien niet naar behoren verricht te vervangen door 45 dagen hechtenis, met aftrek van het voorarrest. Namens de verdachte heeft mr. P.H.L.M. Souren, advocaat te Amsterdam, één middel van cassatie voorgesteld. Het middel klaagt dat in strijd met art. 6, eerste lid, EVRM in hoger beroep geen behandeling van de strafzaak van de verdachte heeft plaatsgevonden binnen een redelijke termijn, althans dat hieraan door het hof geen rechtsgevolg is verbonden. 4. In het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 26 november 2020 is, voor zover hier van belang, het volgende opgenomen: “De advocaat-generaal voert het woord aan de hand van het op schrift gestelde requisitoir en leest de vordering voor. Deze worden aan het gerechtshof overgelegd en in het dossier gevoegd. De raadsman voert het woord tot verdediging. Hij voert het volgende aan: […] Indien het tot een strafoplegging komt, heeft de advocaat-generaal gelijk met betrekking tot de overschrijding van de redelijke termijn.” 5. De door de advocaat-generaal overgelegde vordering houdt met betrekking tot (de (overschrijding van) de redelijke termijn het volgende in: “RT? VEHB+ 21 sept. 2017. Vermoedelijke datum arrest: 10 dec. 2020. Tijdsverloop 3 jaar en 2 mnd, desondanks geen compensatie, want te vorderen taakstraf < 100 uur.” 6. Het hof heeft in de bestreden uitspraak, voor zover hier van belang, het volgende overwogen: “De raadsman heeft verzocht bij een eventuele strafoplegging, rekening te houden met de overschrijding van de redelijke termijn in hoger beroep. (…) Het hof heeft acht geslagen op de omstandigheid dat in deze zaak de redelijke termijn als bedoeld in artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) in hoger beroep is overschreden met één jaar en twee maanden. Het hof stelt evenwel vast dat de procedure als geheel een periode van drie jaren en vijf maanden heeft bestreken en dat - uitgaande van de redelijke termijn van twee jaren per instantie - de totale termijn van vier jaren niet is overschreden, zodat het hof volstaat met de enkele constatering van de overschrijding in hoger beroep.” 7. Uit het voorgaande blijkt dat de zaak in hoger beroep is behandeld in aanwezigheid van de raadsman en dat het hof diens nogal schrale opmerking dat de advocaat-generaal gelijk heeft wat betreft de overschrijding van de redelijke termijn kennelijk opgevat als een responsiewaardig verweer (mogelijk een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt in de zin van de tweede volzin van het tweede lid van art. 359 Sv) dat over de overschrijding van de redelijke termijn naar voren is gebracht. De vraag of in deze zaak materieel inderdaad sprake is van zo een gevoerd verweer kan naar het mij voorkomt in cassatie achterwege blijven. Als ik Van Dorst goed begrijp pleegt de Hoge Raad “zich op dat punt neer te leggen bij de uitleg die de feitenrechter heeft gegeven aan wat op de terechtzitting is aangevoerd”, waaraan de auteur nog toevoegt: “Wat dat betreft is er geen onderscheid tussen standpunten in de zin van art. 359 lid 2 Sv en verweren in de zin van art. 358 lid 3 Sv Sv”. 8. Ik meen derhalve dat het middel voor bespreking in aanmerking komt. Vooropgesteld moet dan worden dat het – aan vaste rechtspraak van de Hoge ontleende– beoordelingskader er als volgt uitziet.Het oordeel van de feitenrechter inzake de redelijke termijn kan door de cassatierechter slechts in beperkte mate worden getoetst, in die zin dat de Hoge Raad alleen kan onderzoeken of het oordeel niet blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting en niet onbegrijpelijk is in het licht van alle omstandigheden van het geval. Van onbegrijpelijkheid zal overigens niet licht sprake zijn omdat een dergelijk oordeel sterk verweven pleegt te zijn met waarderingen van feitelijke aard die zich onttrekken aan een beoordeling door de cassatierechter. Ook het rechtsgevolg dat de feitenrechter heeft verbonden aan de door hem vastgestelde overschrijding van de redelijke termijn kan slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst. Bij deze toetsing geldt als uitgangspunt dat de feitenrechter ambtshalve dient te onderzoeken of sprake is van een overschrijding van de redelijke termijn. Als ter terechtzitting door of namens de verdachte ter zake verweer is gevoerd, dient de rechter op een zodanig verweer een gemotiveerde beslissing te geven. 9. Bij de berechting van de zaak is zowel in eerste aanleg als in hoger beroep in de regel sprake van een overschrijding van de redelijke termijn als bedoeld in art. 6, eerste lid, EVRM indien de behandeling van de zaak ter terechtzitting niet binnen twee jaren na de aanvang van de redelijke termijn respectievelijk het instellen van het rechtsmiddel is afgerond met een einduitspraak, tenzij sprake is van bijzondere omstandigheden die een langere behandelingsduur rechtvaardigen. Dat is het uitgangspunt. Verkeert de verdachte in verband met de zaak in voorlopige hechtenis, dan behoort het geding in de regel met een einduitspraak te zijn afgerond binnen zestien maanden na de aanvang van de redelijke termijn respectievelijk het instellen van het rechtsmiddel. Die situatie doet zich in deze zaak niet voor, zodat kan worden uitgegaan van (kort gezegd) telkens een termijn van twee jaren. 10. Bij de beoordeling van de vraag of de behandeling van de zaak binnen de redelijke termijn heeft plaatsgevonden, moet het tijdsverloop tijdens de eerste aanleg en dat tijdens het hoger beroep afzonderlijk worden beoordeeld. Indien wordt geoordeeld dat de redelijke termijn in eerste aanleg of in hoger beroep is overschreden, wordt die overschrijding in de regel gecompenseerd door strafvermindering. Het staat de rechter echter vrij om – na afweging van alle daartoe in aanmerking te nemen belangen en omstandigheden, waaronder de mate van overschrijding van de redelijke termijn – te volstaan met het oordeel dat de redelijke termijn als bedoeld in art. 6, eerste lid, EVRM is overschreden. Voor het volstaan met dat oordeel kan onder meer aanleiding bestaan als sprake is van een beperkte overschrijding van de redelijke termijn in eerste aanleg of in hoger beroep, en de berechting in feitelijke aanleg – dat wil zeggen: in eerste aanleg én in hoger beroep – is afgerond binnen het totaal van de voor elk van die procesfasen geldende termijnen. 11. In de bestreden uitspraak heeft het hof het tijdsverloop van de behandeling van de zaak in eerste aanleg en in hoger beroep afzonderlijk onderzocht en heeft het vastgesteld dat de redelijke termijn in hoger beroep is overschreden met één jaar en twee maanden. In zoverre heeft het hof het beoordelingskader zoals hiervoor weergegeven niet miskend. Dat het hof echter volstaat met de enkele constatering van de overschrijding van de redelijke termijn in hoger beroep omdat “de totale termijn van vier jaren niet is overschreden”, is gelet op zijn vaststelling dat sprake is van overschrijding van de redelijke termijn in de fase van hoger beroep met één jaar en twee maanden niet zonder meer begrijpelijk in het licht van het hier toepasselijke beoordelingskader. Daarbij moet immers worden bedacht dat de redelijke termijn per procesfase dient te worden bezien en dat de overschrijding van de redelijke termijn in beginsel dient te worden gecompenseerd door vermindering van de straf die zou zijn opgelegd indien de redelijke termijn niet zou zijn overschreden.

Bijzondere omstandigheden die een vaststelling dat de redelijke termijn is overschreden in dit geval zouden kunnen rechtvaardigen, heeft het hof in zijn motivering niet betrokken. Uit dit een en ander volgt dat het oordeel van het hof ten aanzien van de overschrijding van de redelijke termijn niet toereikend is gemotiveerd. 12. Het middel is in zoverre terecht voorgesteld. 13. Daarmee zeg ik niet dat vernietiging van de uitspraak van het hof en terugwijzing van de zaak naar het hof moet volgen. In het onderhavige geval dient namelijk nog het volgende te worden opgemerkt over het rechtsgevolg van de overschrijding van de redelijke termijn in hoger beroep. 14. De algemene uitgangspunten en regels die in HR 3 oktober 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA7309, NJ 2000/721, m.nt. De Hullu (en HR 9 januari 2001, ECLI:NL:HR:2001:AA9372, NJ 2001/307, m.nt. De Hullu) zijn geformuleerd over de inbreuk op het in art. 6, eerste lid, EVRM gewaarborgde recht van de verdachte op behandeling van zijn strafzaak (respectievelijk ontnemingszaak) binnen een redelijke termijn en het rechtsgevolg dat aan een vastgestelde inbreuk op dat recht dient te worden verbonden, zijn nadien verfijnd en aangescherpt, en uiteindelijk samengevat in HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358, m.nt. Mevis (het overzichtsarrest). In dat arrest heeft de Hoge Raad onder meer het volgende uiteengezet: “Toetsing door de Hoge Raad als feitenrechter 3.2. De Hoge Raad oordeelt in volle omvang over de eventuele overschrijding van de redelijke termijn (mede) als gevolg van het tijdsverloop nà de uitspraak waartegen beroep in cassatie is ingesteld. […] 3.6.1. De vermindering van de straf onderscheidenlijk het ontnemingsbedrag is afhankelijk van de mate waarin de redelijke termijn is overschreden. Daarbij hanteert de Hoge Raad de volgende uitgangspunten. […] C. Geen vermindering wordt toegepast indien het gaat om een geheel voorwaardelijke straf en evenmin indien het gaat om een straf waarvan het onvoorwaardelijk gedeelte minder beloopt dan: - een maand in geval van een gevangenisstraf of hechtenis; - honderd uren in geval van een taakstraf; - € 1.000, - in geval van een geldboete. […] Toetsing door de Hoge Raad als cassatierechter […] Rechtsgevolgen van overschrijding van de redelijke termijn […] 3.23. Het staat de rechter overigens vrij om - na afweging van alle daartoe in aanmerking te nemen belangen en omstandigheden, waaronder de mate van overschrijding van de redelijke termijn - te volstaan met de enkele vaststelling dat inbreuk is gemaakt op art. 6, eerste lid, EVRM; de Hoge Raad wijst in dit verband op de hiervoor onder 3.6 vermelde gevallen.” 15. In het arrest van 17 april 2018, ECLI:NL:HR:2018:558 heeft de Hoge Raad – met verwijzing naar HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358 – in algemene zin overwogen dat het stelsel van vuistregels – kort gezegd – inhoudt “dat in zaken die zijn geëindigd met de oplegging van een betrekkelijk geringe straf, wordt volstaan met de enkele vaststelling dat inbreuk is gemaakt op art. 6, eerste lid, EVRM, terwijl in overige gevallen de betreffende verdragsschending in de regel wordt gecompenseerd door vermindering van de duur van de opgelegde vrijheidsstraf of taakstraf, dan wel de hoogte van de opgelegde geldboete of ontnemingsmaatregel”. 16. Aan de verdachte is door het hof enkel een taakstraf van 90 uren opgelegd. Deze duur is minder dan de 100 uur, die de Hoge Raad als feitenrechter als omslagpunt in de vorenbedoelde zin hanteert. Toetst de Hoge Raad – zoals in het onderhavige geval – als cassatierechter, dan gaat hij op dit punt kennelijk van hetzelfde schema uit. In het overzichtsarrest van 17 juni 2008 merkt de Hoge Raad immers op dat het de feitenrechter vrijstaat om – na afweging van alle daartoe in aanmerking te nemen belangen en omstandigheden – te volstaan met de enkele vaststelling dat inbreuk is gemaakt op art. 6, eerste lid, EVRM, waarbij hij wijst op de (in dat arrest) onder 3.6 genoemde gevallen, waaronder, zo vul ik aan, die ‘van’ 3.6.1 onder C. En in het arrest van 17 april 2018 zegt de Hoge Raad in algemene zin (onder meer) dat in zaken die zijn geëindigd met de oplegging van een betrekkelijk geringe straf, volstaan wordt met de enkele vaststelling dat inbreuk is gemaakt op art. 6, eerste lid, EVRM. 17. Op grond van het voorgaande meen ik dan ook dat de Hoge Raad de voorliggende zaak om doelmatigheidsredenen zelf kan afdoen door te oordelen dat – gelet op de beperkte duur van de opgelegde taakstraf – kan worden volstaan met de enkele vaststelling dat inbreuk is gemaakt op art. 6, eerste lid, EVRM. 18. Hoewel het middel terecht is voorgesteld, verandert met dát oordeel van de Hoge Raad het eindresultaat niet voor de verdachte, maar wel de grond waarop het oordeel berust. 19. Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven. 20. Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot zodanige op art. 440 Sv gebaseerde beslissing als de Hoge Raad gepast zal voorkomen. De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden AG Zie voor een voorbeeld waarin het hof de opmerking van de raadsman over de redelijke termijn in hoger beroep kennelijk niet had opgevat als een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt als bedoeld in art. 359, tweede lid tweede volzin, Sv: HR 18 januari 2022, ECLI:NL:HR:2022:33. De Hoge Raad achtte dit oordeel van het hof niet van een onjuiste rechtsopvatting getuigen en evenmin onbegrijpelijk. A.J.A. van Dorst, Cassatie in strafzaken, Deventer: Wolters Kluwer 2018, p. 196 (zie over de verweren ook p. 193). Zie onder meer: HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358, m.nt. Mevis: HR 17 april 2018, ECLI:NL:HR:2018:558, NJ 2019/82, m.nt. Mevis; HR 9 februari 2021, ECLI:NL:HR:2021:197, NJ 2021/70; HR 13 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:491; HR 14 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1875. In cassatie kan niet met vrucht worden geklaagd over de overschrijding van de redelijke termijn als gevolg van het tijdsverloop voor de bestreden uitspraak wanneer de zaak in laatste feitelijke aanleg in tegenwoordigheid van de verdachte en/of diens raadsman is behandeld en ter terechtzitting een dergelijk verweer niet is gevoerd. In dat geval moet worden aangenomen dat de verdachte niet langer dan redelijk is onder de dreiging van een (verdere) strafvervolging heeft geleefd. Vgl. HR 3 oktober 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA7309 (rov. 3.9), HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358, m.nt. Mevis (rov. 3.9), HR 23 juni 2020, ECLI:NL:HR:2020:1094 (rov. 3.3) en HR 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1947 (rov. 3.2). Voorbeelden daarvan zijn het doen van verzoeken door de verdediging die leiden tot vertraging in de afdoening van de zaak en de mate van voortvarendheid die in het onderzoek ter terechtzitting is betracht. Zie in verband met dat laatste evenwel ook HR 6 oktober 2020, ECLI:NL:HR:2020:1558.