Rechtspraak Parket bij de Hoge Raad 2020-06-12

ECLI:NL:PHR:2020:593

Civiel recht 76,668 tokens

18.2 en 18.3 van het hof getuigen van een onjuiste rechtsopvatting voor zover daarin het oordeel besloten ligt dat een verbodenverklaring niet reeds direct na het uitspreken daarvan “werking heeft c.q. effect sorteert”. Dat een verbodenverklaring ingevolge art. 140 lid 2 Sr pas strafrechtelijk kan worden gehandhaafd nadat de uitspraak waarin zij is vervat onherroepelijk is, betekent niet dat de verbodenverklaring voordien nog geen werking heeft of effect sorteert. Een andere opvatting zou volgens het middel tot het onaanvaardbare resultaat leiden dat de desbetreffende rechtspersoon (goeddeels) onbelemmerd voort kan gaan met een werkzaamheid waarvan reeds door de rechter is geoordeeld dat die in strijd is met de openbare orde. Dat de wetgever heeft gevonden dat daaraan nog geen strafrechtelijke consequenties moeten worden verbonden zolang de uitspraak niet onherroepelijk is, neemt volgens het middel niet weg dat een verbodenverklaring reeds voordien een basis kan - en moet kunnen - bieden voor onmiddellijk optreden, zowel civielrechtelijk (door uitvoering te geven aan de beslissing tot ontbinding, wat het hof blijkens rov. 18.2 niet heeft miskend) als bestuursrechtelijk (bijvoorbeeld door de (publiekelijke) samenkomst van leden van de verboden verklaarde club en/of specifieke activiteiten te verbieden of te verhinderen). 2.52 Onder 7.3 klaagt het middel dat indien zou moeten worden aangenomen dat “voor de werking c.q. het effect van de verbodenverklaring” als bedoeld onder 7.2 vereist is dat de verbodenverklaring uitvoerbaar bij voorraad is verklaard, daarbij dus wel degelijk belang kan bestaan en die uitvoerbaarverklaring bij voorraad dus wel degelijk rechtsgevolg kan hebben, hetgeen het hof heeft miskend. 2.53 De onderdelen, die zich lenen voor gezamenlijke behandeling, falen. In cassatie is met het voorgaande door het OM uitsluitend het oordeel van het hof over de vernietiging van de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van de verbodenverklaring van art. 2:20 lid 1 BW aan de orde gesteld. Het middel gaat er, met het hof (rov. 18.2), van uit dat de rechtbank de ontbinding op goede gronden uitvoerbaar bij voorraad heeft verklaard. Ten overvloede merk ik op dat blijkens de wetsgeschiedenis ontbinding een onherroepelijke ingreep betekent, die niet terug is te draaien na een andersluidend oordeel in hoger beroep of cassatie, hetgeen het betrachten van terughoudendheid bij het uitvoeren van vereffeningswerkzaamheden in de periode totdat de uitspraak in kracht van gewijsde is gegaan, met zich brengt (zie onder 2.8). Bij de behandeling van de onderdelen stel ik voorop dat verbodenverklaring op de voet van art. 2:20 lid 1 BW een constitutieve betekenis heeft (zie onder 2.8). De verbodenverklaring doet een nieuwe rechtstoestand ontstaan, welke in beginsel eerst met het in kracht van gewijsde gaan van de uitspraak een aanvang neemt; vanaf dat moment wordt het voortzetten van de werkzaamheid van de verboden verklaarde rechtspersoon strafbaar op grond van art. 140 lid 2 Sr. Blijkens de wetsgeschiedenis heeft een verbodenverklaring “slechts strafrechtelijke gevolgen”, verbindt art. 140 lid 2 Sr die gevolgen “slechts (…) aan een onherroepelijke verbodenverklaring”, en zal een uitvoerbaarverklaring bij voorraad, als de rechter die al zou uitspreken, dus “geen rechtsgevolg hebben” (zie onder 2.8). Constitutieve uitspraken kunnen uitvoerbaar bij voorraad worden verklaard, ook als de desbetreffende wettelijke bepaling, in dit geval art. 2:20 lid 1 BW, daarin niet uitdrukkelijk voorziet. Dat zou anders kunnen liggen, als de aard van de beslissing zodanig is dat deze niet uitvoerbaar bij voorraad kan worden verklaard. Uit de wetsgeschiedenis blijkt dat uitvoerbaarverklaring bij voorraad van de verbodenverklaring van een rechtspersoon op de voet van art. 2:20 lid 1 BW niet is uitgesloten (zie ook onder 2.8). De minister voor Rechtsbescherming heeft recent nog eens verduidelijkt dat de “aard van de zaak” zich ook niet tegen uitvoerbaarheid bij voorraad verzet, in de zin van art. 233 lid 1 Rv (zie onder 2.14). Daarbij moet hier dus wel het voorgaande worden bedacht. In rov. 18.2-18.3 zegt het hof ten aanzien van de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van een verbodenverklaring op de keper beschouwd dat deze moet worden onderscheiden van een uitvoerbaarverklaring bij voorraad van een ontbinding (die “noch in de wet noch in de toelichting” is uitgesloten, en ten aanzien waarvan het OM voldoende heeft onderbouwd dat een belang daarbij bestaat), dat ten aanzien van een verbodenverklaring blijkens de wetsgeschiedenis een uitvoerbaarverklaring bij voorraad geen rechtsgevolg zal hebben, en dat het hof dit rechtsgevolg ook niet ziet, aangezien het enige gevolg van een verbodenverklaring is dat art. 140 lid 2 Sr kan worden toegepast, waarvan eerst sprake kan zijn indien de verbodenverklaring onherroepelijk is. Tegen die achtergrond komt het hof vervolgens tot de conclusie in rov. 18.3 dat er geen reden is de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van de verbodenverklaring te handhaven (hoewel Satudarah daardoor dus ook niet is geschaad), hetgeen zich, gelet op het voorgaande, aldus laat vertalen dat door het OM onvoldoende is onderbouwd dat er (ook) belang bij die uitvoerbaarverklaring bij voorraad bestaat. Voor zover de onderdelen aanvoeren dat dit oordeel van het hof blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting, lopen deze vast op het volgende. Vooropgesteld zij, dat het hof met dit oordeel heeft onderkend dat blijkens de wetsgeschiedenis (zie hiervoor) een verbodenverklaring slechts strafrechtelijke gevolgen heeft, art. 140 lid 2 Sr die gevolgen slechts verbindt aan een onherroepelijke verbodenverklaring, en een uitvoerbaarverklaring bij voorraad ter zake dus geen rechtsgevolg zal hebben. Daaraan zij toegevoegd dat het hof met dit oordeel niet heeft miskend dat ook in de periode voordat de beschikking inhoudende verbodenverklaring van een rechtspersoon in kracht van gewijsde is gegaan bestuursrechtelijk opgetreden kan worden tegen de desbetreffende rechtspersoon als aan de voorwaarden daarvoor is voldaan, waarbij geldt dat binnen het kader van de relevante bestuursrechtelijke grondslag uiteraard ook als reden of onderbouwing mede betekenis zal kunnen toekomen aan zo’n civielrechtelijke verbodenverklaring (in die zin kan zo’n verbodenverklaring dan reeds ‘werking hebben’ of ‘effect sorteren’, waarbij niet op voorhand en in abstracto valt in te zien dat daarvoor “vereist is dat de verbodenverklaring uitvoerbaar bij voorraad is verklaard” zodat daarin een hier relevant rechtsgevolg zou schuilgaan), maar deze verbodenverklaring toch niet automatisch in bestuursrechtelijke zin een eigenstandige rechtvaardiging voor zulk optreden oplevert en aldus ‘1-op-1’ bestuursrechtelijk doorwerkt, ook niet als de verbodenverklaring uitvoerbaar bij voorraad is verklaard (ook daarin zie ik dus niet een hier relevant rechtsgevolg van uitvoerbaarverklaring bij voorraad). Zie ook onder 2.17. Voor zover de onderdelen meer of anders lezen in dit oordeel van het hof, missen deze feitelijke grondslag. Hieruit volgt dat hetgeen de onderdelen aan rechtsklachten bevatten, gegeven ook de hier aan het hof toekomende beoordelingsmarge, niet de conclusie rechtvaardigt dat het hof ten onrechte de uitvoerbaarverklaring bij voorraad van de verbodenverklaring niet heeft gehandhaafd. Ik lees in de onderdelen geen (duidelijke) motiveringsklacht, maar wijs er volledigheidshalve nog op dat het daarin aangevoerde, gelet ook op het voorgaande, evenmin de conclusie rechtvaardigt dat het hof hier tot een nadere motivering gehouden was. Hierop stuiten de onderdelen af. Ten overvloede merk ik ook nog op dat bij inwerkingtreding van het wetsvoorstel ter verruiming van de mogelijkheden tot het verbieden van rechtspersonen in zekere zin wel een belang kan ontstaan bij uitvoerbaarverklaring bij voorraad van de verbodenverklaring. In het nieuw voorgestelde art. 2:20 lid 6 BW wordt uitdrukkelijk bepaald dat de verbodenverklaring uitvoerbaar bij voorraad is (zie onder 2.14).