ECLI:NL:PHR:2016:881 — Parket bij de Hoge Raad 2016-09-02

Feiten

Voormelde verdragsbepaling dwingt de onteigeningsrechter dan ook niet tot een beoordeling van nieuwe bezwaren tegen de onteigening dan wel tot een beoordeling van nieuwe feiten, welke worden aangevoerd ter ondersteuning van reeds door het bestuur verworpen bezwaren, een en ander naar het tijdstip van zijn uitspraak. 4.2.3 Voor een zelfstandige beoordeling door de onteigeningsrechter van de noodzaak tot onteigening naar het tijdstip van zijn uitspraak is wel plaats indien hetgeen de gedaagde aanvoert met betrekking tot de noodzaak van onteigening, zo dat juist wordt bevonden, meebrengt dat de onteigening in het licht van na (de goedkeuring van) het onteigeningsbesluit gewijzigde of aan het licht gekomen omstandigheden aan de zijde van de onteigenende partij in strijd is met het recht omdat de onteigening niet (meer) geschiedt ten behoeve van het doel waarvoor volgens het onteigeningsbesluit onteigend wordt (vgl. HR 10-8-1994, nr. 1172, NJ 1996, 35) of omdat ten gevolge van gewijzigde inzichten met betrekking tot de uitvoering van een bestemmingsplan of enig ander aan de onteigeningswet ten grondslag liggend besluit of plan niet (meer) kan worden gezegd dat de onteigening geschiedt ter uitvoering van dat plan (vgl. HR 25-5-1988, nr. 1088, NJ 1988, 927).” (cursivering toegevoegd) 2.8. Volgens annotator Van Wijmen houdt de hoofdregel in dat de rechter niet mag beoordelen: de vraag naar het algemeen nut van het voorgenomen werk en de omvang daarvan; de vraag naar de plaats waar het werk tot uitvoering moet komen; de vraag naar de voor de uitvoering van het werk benodigde grond met nauwkeurige aanwijzing van de desbetreffende terreinen; de vraag naar de noodzaak om tot de onteigening over te gaan; de afweging van de betrokken belangen en daarbij dan meer gespecificeerd het algemeen belang tegenover het individueel belang van de terreineigenaren en de gerechtigden daartoe, die door de onteigening getroffen worden. 2.9. De onteigeningsrechter mag het besluit niet toetsen op basis van bezwaren die niet in de procedure voorafgaand aan dat besluit zijn ingebracht. Dit is slechts anders (a) indien zich nieuwe bezwaren of feiten voordoen die maken dat de onteigening niet of niet langer geschiedt ten behoeve van het doel waarvoor volgens het onteigeningsbesluit onteigend wordt, of (b) indien sprake is van gewijzigde inzichten met betrekking tot de uitvoering van het overheidsplan, als gevolg waarvan niet meer kan worden gezegd dat de onteigening plaatsvindt ter uitvoering van dat overheidsplan. Het betreft in die gevallen omstandigheden of nieuwe feiten die zich voordoen aan de zijde van de onteigenende partij. In zodanig geval mag de onteigeningsrechter de noodzaak tot onteigening toetsen naar het tijdstip van zijn uitspraak (ex nunc). 2.10. In het onderhavige geval geldt de hoofdregel. Een verplichting tot gedogen van bepaalde activiteiten op zijn grond is de aangewezen eigenaar opgelegd door het Waterschap bij besluit van 4 december 2014. Het besluit tot onteigening dateert van 10 februari 2015, toen deze verplichting tot gedogen al bestond. Het gaat in deze zaak niet om gewijzigde, althans na het onteigeningsbesluit aan het licht gekomen omstandigheden aan de zijde van de onteigenende partij, die zouden meebrengen dat de onteigening niet langer geschiedt ten behoeve van het doel waarvoor volgens het onteigeningsbesluit onteigend wordt. Het gaat ook niet om gewijzigde inzichten met betrekking tot de uitvoering van het overheidsplan, als gevolg waarvan niet meer kan worden gezegd dat de onteigening plaatsvindt ter uitvoering van dat overheidsplan. In rov. 5.15 verwerpt de rechtbank het argument van de aangewezen eigenaar dat hij in zijn ‘zienswijze’ had opgemerkt dat het opleggen van een gedoogplicht (ten behoeve van de uitvoering van de sloopwerkzaamheden) niet mogelijk is, waardoor de percelen niet via een gedoogplicht bereikbaar zijn te maken. De rechtbank wijst in rov. 5.15 erop dat het beroep dat is ingesteld tegen de bij besluit van 4 december 2014 opgelegde gedoogplicht inmiddels door de Afdeling Bestuursrechtspraak is verworpen. 2.11. De rechtbank heeft in rov. 5.16 overwogen dat uit de ‘gedoogbeschikking’ (van 4 december 2014) niet blijkt dat deze per 1 april 2016 haar rechtskracht verliest en dat overigens niet valt in te zien waarom, na eventueel verlies van rechtskracht van dit besluit per 1 april 2016, niet opnieuw een beschikking tot het opleggen van een gedoogverplichting, zou kunnen worden gegeven. Volgens de toelichting op de klacht had de Staat dit in eerste aanleg niet aangevoerd. De middelonderdelen 2.a en 2.b klagen dat de rechtbank met dit oordeel buiten de grenzen van de rechtsstrijd van partijen is getreden, zulks in strijd met artikel 24 Rv. 2.12. Artikel 24 Rv bepaalt dat de rechter de zaak onderzoekt en beslist op de grondslag van hetgeen partijen aan hun vordering of verweer ten gronde hebben gelegd. In eerste aanleg heeft de aangewezen eigenaar zelf aangevoerd dat het waterschap enkele perceelsgedeelten heeft aangewezen, ten aanzien waarvan hij verplicht is toe te staan dat deze worden gebruikt om werkzaamheden uit te voeren (zoals het weghalen van houtopstanden en het slopen van gebouwen die de doorstroming van het rivierwater belemmeren). Mijns inziens is de rechtbank niet de grenzen van de rechtsstrijd te buiten gegaan met haar oordeel dat, anders dan de eigenaar had gesteld, uit de overgelegde beschikking tot oplegging van een gedoogplicht niet blijkt dat deze per 1 april 2016 haar rechtskracht verliest. De rechtsstrijd in eerste aanleg ging niet over de geldigheidsduur van die beschikking, maar over de vraag of noodzaak tot onteigening bestond. Die vraag kon de rechtbank slechts beantwoorden binnen het in de vorige alinea’s geschetste juridische kader. Om die reden doet niet ter zake of de Staat (na de conclusie van antwoord in eerste aanleg) wel of niet had betwist dat de beschikking per 1 april 2016 haar rechtskracht zal verliezen en had aangevoerd dat deze beschikking door een andere beschikking kan worden vervangen. Voor zover het middel bedoelt dat de rechtbank vooruit had moeten lopen op een rechtstoestand die na 1 april 2016 zou intreden, heeft de rechtbank artikel 24 Rv evenmin geschonden. De rechtbank maakt duidelijk dat zij niet op een toekomstige toestand heeft willen vooruitlopen omdat het waterschap vóór die datum een nieuwe – en zo nodig verder strekkende – beschikking tot oplegging van een gedoogverplichting kan geven. 2.13. Onderdeel 2.c klaagt dat het oordeel dat de aangewezen eigenaar met de overige in rechtsoverweging 5.14 samengevatte bezwaren te laat is, rechtens onjuist althans onbegrijpelijk is. Ter onderbouwing stelt hij dat hij tijdens de hoorzitting in de administratieve fase van de onteigeningsprocedure al naar voren had gebracht dat de gedoogplicht niet op ontsluiting van de ter onteigening aangewezen perceelsgedeelten ziet. Onderdeel 2.d sluit hierbij aan. Het verweer dat de gedoogplicht opgelegd in het besluit van het waterschapsbestuur van 4 december 2014, niet ziet op de ontsluiting van de ter onteigening aangewezen perceelsgedeelten, kón niet eerder worden aangevoerd dan in de gerechtelijke fase van de onteigeningsprocedure: toen het waterschap de verplichting tot gedogen oplegde, had hij zijn ‘zienswijze’ al ingediend en had de hoorzitting al plaatsgevonden. 2.14. De Kroon heeft de mogelijkheid dat de te onteigenen perceelsgedeelten door het opleggen van gedoogplichten voor de Staat fysiek bereikbaar worden (gemaakt), voldoende geacht om het door de aangewezen eigenaar aangevoerde bezwaar te weerleggen, dat de onteigeningsnoodzaak ontbreekt omdat de te onteigenen perceelsgedeelten voor de Staat onbereikbaar zijn.