ECLI:NL:PHR:2000:AA4852

Nr. 1272 Mr. Ilsink Derde Kamer B Conclusie inzake: Onteigening 1. Strijpse Kampen B.V. Zitting, 20 oktober 1999 2. Rhee-Bra C.V. 3. Bouwbedrijf Van Rhee B.V. 4. Francina Johanna Maria van Alphen 5. Johannes Wilhelmus Cornelis Brands tegen 1. de gemeente Eindhoven 2. de gemeente Oirschot Edelhoogachtbaar College,

1.1. Bij besluit van 7 april 1997, nr. 65, heeft de raad van de gemeente Eindhoven besloten ingevolge het bepaalde bij art. 77, eerste lid, onder 1°, van de Onteigeningswet (Ow.), ten behoeve van de uitvoering van het bestemmingsplan "PIROC-Strijpsche Kampen"<(1) Dit plan is op 24 juni 1996 vastgesteld door de van de gemeente Eindhoven, op 23 januari 1997 goedgekeurd door Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant en op 4 mei 1998 onherroepelijk geworden. >, ten name van de gemeente onder meer te onteigenen de percelen, kadastraal bekend gemeente Woensel, sectie A, nrs. 4117 (grondplannr. 1; weiland; groot 05.77.00 ha), 3704 (grondplannr. 2; weiland; groot 00.57.50 ha); en 3705 (grondplannr. 3; bouwland; groot 00.04.20 ha), staande ten name van eiseres tot cassatie sub 1 de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Strijpse Kampen B.V. (hierna: Strijpse Kampen). Bij Koninklijk Besluit van 10 oktober 1997, no. 97.004830, Stcrt. 5 november 1997, nr. 213 is voormeld raadsbesluit goedgekeurd. 1.2. Bij besluit van 26 november 1996, nr. 145, heeft de raad van de gemeente Oirschot besloten ingevolge het bepaalde bij art. 77, eerste lid, onder 1°, Ow., ten behoeve van de uitvoering van het bestemmingsplan "PIROC-Strijpsche Kampen"<(2) Dit plan is op 28 mei 1996 vastgesteld door de van de gemeente Oirschot, op 19 december 1996 goedgekeurd door Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant en op 4 mei 1998 onherroepelijk geworden. >, ten name van de gemeente onder meer te onteigenen het perceel, kadastraal bekend gemeente Oirschot, sectie E, nr. 1100 (grondplannr. 12; huis, tuin, weiland; groot 09.33.60 ha), staande ten name van eiseres tot cassatie sub 4, Francina Johanna Maria van Alphen (hierna: Van Alphen) en de percelen kadastraal bekend gemeente Oirschot, sectie E, nrs. 755 (grondplannr. 13; bouwland; groot 00.04.60 ha) en 1099 (grondplannr. 18; bouwland, weiland; groot 06.83.25 ha), staande ten name van eiser tot cassatie sub 5 J.W.C. Brands (hierna: Brands). Bij Koninklijk Besluit van 30 juni 1997, no. 97.003107, Stcrt. 18 juli 1997, nr. 135 is voormeld raadsbesluit in zoverre goedgekeurd. 1.3. Bij exploit van 19 oktober 1998 heeft de gemeente Eindhoven Strijpse Kampen doen dagvaarden voor de rechtbank te `s-Hertogenbosch (hierna: de rechtbank) en onder meer gevorderd te harer name vervroegd de onteigening uit te spreken van de onder 1.1 vermelde onroerende zaken. 1.4. Bij exploiten van 19 oktober 1998 heeft de gemeente Oirschot Brands en Van Alphen doen dagvaarden voor de rechtbank en onder meer gevorderd te harer name vervroegd de onteigening uit te spreken van de onder 1.2. vermelde onroerende zaken. 1.5. Bij vonnis van 26 maart 1999 heeft de rechtbank: < ? > - in de zaken tussen de gemeente Eindhoven en Strijpse Kampen (rolnummer 31228 / HA ZA 98-2542), tussen de gemeente Oirschot en Van Alphen (rolnummer 31229 / HA ZA 98-2543) en tussen de gemeente Oirschot en Brands (rolnummer 31230 / HA ZA 98-2544) het verzoek van eiseres tot cassatie sub 2 de commanditaire vennootschap Rhee-Bra C.V. (hierna: Rhee-Bra C.V.) en van eiseres tot cassatie sub 3 de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Bouwbedrijf Van Rhee B.V. (hierna: Van Rhee B.V.), beherend vennote van Rhee-Bra C.V., om in het onteigeningsgeding te mogen tussenkomen, afgewezen; - in de zaken met de rolnummers 31229 / HA ZA 98-2543 en 31230 / HA ZA 98-2544 Strijpse Kampen als tussenkomende partij toegelaten; - de voeging wegens verknochtheid bevolen van de drie zaken; - de onteigening uitgesproken van de hiervóór onder 1.1 en 1.2 vermelde percelen; - in de zaak 31228 / HA ZA 98-2542 het voorschot op de schadeloosstelling voor Strijpse Kampen bepaald op ƒ 517.671,--; - in de zaak 31229 / HA ZA 98-2543 de voorschotten op de schadeloosstelling voor onderscheidenlijk Van Alphen, Strijpse Kampen en de huurder Teunissen bepaald op ƒ 157.571,10, ƒ 1.460.259,-- en ƒ 12.960; - in de zaak 31230 / HA ZA 98-2544 het voorschot op de schadeloosstelling voor Strijpse Kampen bepaald op ƒ557.158,50; en - in alledrie de zaken dezelfde drie deskundigen en een rechter-commissaris benoemd. 1.6. Tegen dit vonnis hebben eisers tot cassatie beroep in cassatie ingesteld, onder aanvoering van twee met Romeinse cijfers genummerde cassatiemiddelen. 1.7. De gemeenten Eindhoven en Oirschot hebben voorwaardelijk incidenteel cassatieberoep ingesteld, onder aanvoering van één middel. 1.8. Partijen hebben hun onderscheiden standpunten ter zitting van Uw Raad van 9 juli 1999 schriftelijk doen toelichten, waarna eisers tot cassatie ter zitting van 13 augustus 1999 nog hebben gerepliceerd. 1.9. Heden neem ik ook mijn conclusie in de soortgelijke zaken die bij Uw Raad onder de nrs. 1273 tot en met 1276 zijn geregistreerd. Er zitten geen wezenlijke verschillen in de conclusies; voorzover er verschillen zijn, met name in de onderdelen 3 en 4, vinden die hun verklaring in verschillen in de feitelijke constellatie. 2. De ontvankelijkheid van Rhee-Bra C.V. en Van Rhee B.V. in het cassatieberoep 2.1. In hun schriftelijke toelichting van 9 juli 1999 hebben de gemeenten betoogd dat Rhee-Bra C.V. en Van Rhee B.V. niet in hun cassatieberoep kunnen worden ontvangen, omdat de rechtbank hun verzoeken om in de onteigeningsgedingen te mogen tussenkomen heeft afgewezen, op de grond dat zij geen derde- belanghebbenden zijn in de zin van art. 3, tweede lid, Ow. 2.2. Dat is niet juist. De rechtbank heeft de verzoeken van Rhee-Bra C.V. en van Van Rhee B.V. om in de onteigeningsgedingen te mogen tussenkomen afgewezen, op de grond dat zich in dit geval de situatie van "tegenspraak der hoedanigheid" als bedoeld in art. 3, derde lid, Ow. voordoet. Daartoe heeft de rechtbank overwogen dat uit akten van (inbreng en) levering d.d. 22 januari 1999 weliswaar blijkt dat Rhee-Bra C.V. een onverdeeld aandeel heeft verkregen in (een of meer van) de daarin genoemde in het geding zijnde percelen, doch dat van de inschrijving van de notariële akten in de daartoe bestemde openbare registers, benodigd voor de voltooiing van de voor de overdracht van onroerende zaken vereiste levering, geen bewijs is overgelegd, zodat, gelet op de betwisting door de gemeenten, niet in rechte vast staat dat Rhee-Bra C.V. mede-eigenaar is geworden van de te onteigenen percelen. 2.3. Niettemin zal ik ambtshalve moeten onderzoeken of de exceptie van niet-ontvankelijkheid opgaat. Hoewel de exceptie niet bij conclusie van antwoord is voorgedragen, zoals bij art. 411, tweede lid, Rv. is voorgeschreven, ga ik ervan uit dat het hier een grond van niet-ontvankelijkheid betreft die van openbare orde is.<(3) Vgl. Veegens/Korthals Altes/Groen, Cassatie, derde druk (1989), § 143. > In wezen betogen de gemeenten immers dat Rhee-Bra C.V. en Van Rhee B.V. geen partij zijn bij het onteigeningsgeding. 2.4. Bij art. 3, derde lid, Ow. is bepaald dat bij tegenspraak van de hoedanigheid van eigenaar, rechthebbende of derde belanghebbende, de onteigening met de overigen wordt voortgezet, en hij, die beweert gerechtigde te zijn, zijn recht alleen op de schadevergoeding zal kunnen uitoefenen, die in dat geval wordt geconsigneerd overeenkomstig de Wet op de consignatie van gelden.<(4) In de onderhavige zaken heeft de rechtbank consignatie van een gedeelte van de schadeloosstelling achterwege gelaten, aangezien partijen zich niet hebben uitgelaten over het te consigneren bedrag, het belang van interveniënten gering is en Strijpse Kampen commanditair vennoot is van Rhee-Bra C.V. > 2.5. In HR 28 augustus 1934, NJ 1934, blz. 1689, m.

perceelen, waarvan hij beweert eigenaar te zijn en waarbij de schadevergoeding is vastgesteld op een naar zijn stellingen te laag bedrag; dat daarom ook voor hem het beroep in cassatie open staat tegen dit vonnis, dat beslist over rechten, die alsnog kunnen blijken de zijne te zijn, en het voor de bescherming van zijn - mogelijk - recht noodzakelijk rechtsmiddel hem niet mag worden onthouden, alleen omdat een - niet onberispelijke woordenkeus der [Ow.] den naam van "partij" slechts schijnt te willen geven, behalve aan eischer en gedaagde, aan die deelnemers aan het onteigeningsgeding, wier beweerd recht op het goed niet wordt tegengesproken; dat toch uit die woordenkeus niet blijkt van een bedoeling om - in strijd met redelijkheid en eigen stelsel der wet - den kring van hen, voor wie de voorziening in cassatie openstaat, te beperken, terwijl ook in de artikelen der [Ow.], die de cassatie regelen, niets wordt aangetroffen, dat wijst op een beperking van het rechtsmiddel tot hen, die deze wet partijen noemt"<(5) Zie over dit arrest uitvoerig H.J.M. van Mierlo Onteigening, eigendomsbeperking en kostenverhaal, Bijz. deel I.B. III, §§ 25 en 33, en W. Wijting, Een studie tot hervorming van het onteigeningsprocesrecht, diss. RUU (1984), blzz. 530-535. > 2.6. Voormeld arrest uit 1934 betrof een eindvonnis als bedoeld in art. 37, tweede lid, Ow. In het onderhavige geval hebben wij te maken met een vonnis waarbij de vervroegde onteigening is uitgesproken. In hoeverre kunnen nu aan dat arrest aanknopingspunten worden ontleend voor de beantwoording van de vraag of Rhee- Bra C.V. en Van Rhee B.V. partij waren bij het geding tot vervroegde onteigening? 2.7. Rhee-Bra C.V. en Van Rhee B.V. hebben niet deelgenomen en ook niet kunnen deelnemen aan het voor de rechtbank gevoerde geding. De Ow. biedt hun de mogelijkheid aan de rechtbank te verzoeken in het onteigeningsgeding te mogen tussenkomen, maar indien de rechtbank dat verzoek afwijst, zijn hun processuele mogelijkheden in het geding tot vervroegde onteigening voor de rechtbank uitgeput<(6) Tegen het vonnis waarbij het verzoek tot tussenkomst wordt afgewezen, staat uiteraard wel cassatieberoep open. Zie bijvoorbeeld HR 31 januari 1996, NJ 1996, 615, m. nt. MB. >. Op hetgeen verzoeksters tot tussenkomst anders dan ter staving van hun verzoek tot tussenkomst hebben aangevoerd, kon de rechtbank derhalve geen acht slaan. Hoezeer ook voor Rhee-Bra C.V. en Van Rhee B.V geldt dat het thans bestreden vonnis beslist over rechten, die alsnog kunnen blijken de hunne te zijn, kan dus niet worden gezegd dat zij partij waren bij het geding tot vervroegde onteigening. 2.8. De conclusie is dat Rhee-Bra C.V. en Bouwbedrijf Van Rhee B.V. niet in hun cassatieberoep kunnen worden ontvangen.

3. Cassatiemiddel I 3.1. Dit middel richt zich tegen hetgeen de rechtbank met betrekking tot de noodzaak van de onteigening heeft overwogen op de blzz. 12 en 13 (in de zaak met rolnummer 31228 / HA ZA 98-2542), 24 en 25 (in de zaak met rolnummer 31229 / HA ZA 98-2543), en 36 en 37 (in de zaak met rolnummer 31230 / HA ZA 98-2544) van het bestreden vonnis. De overwegingen zijn in alledrie de zaken nagenoeg gelijkluidend; dat geldt ook voor het middel. 3.2. De rechtbank heeft overwogen dat reeds in de procedure voorafgaande aan het onteigeningsgeding op het punt van de noodzaak tot onteigening bezwaren naar voren zijn gebracht, maar dat uit de eigen stellingen van thans eisers tot cassatie blijkt dat destijds geen sprake was van enige reële mogelijkheid tot zelfrealisatie - zij spreken in dit verband van een inmiddels volledig gewijzigde situatie - zodat er in zoverre alleszins noodzaak was tot onteigening en de overheid aldus in redelijkheid tot het onteigeningsbesluit kon komen. De rechtbank is van oordeel dat de vraag of in het onteigeningsgeding nog ruimte is voor een afwijzing van de gevorderde onteigening op de grond dat de gedaagde partij - samen met anderen - de bestemming zelf kan realiseren, alleen positief kan worden beantwoord indien er op basis van de voorhanden gegevens geen redelijke twijfel is over de mogelijkheid voor de gedaagde partij om - samen met anderen - de bestemming zelf te realiseren. In dat geval is de gevorderde onteigening niet rechtmatig, althans ontbreekt daaraan elk redelijk belang, aldus de rechtbank. Vervolgens stelt de rechtbank vast dat eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 niet de noodzakelijke details geven over de exacte mogelijkheden tot zelfrealisatie en de praktische uitvoering daarvan en dat de gemeente gemotiveerd heeft bestreden dat zelfrealisatie een reële mogelijkheid is. Zij kan zich op basis hiervan in feite geen goed oordeel vormen over de vraag of eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 in samenwerking met Rhee-Bra en met anderen inderdaad technisch, financieel en praktisch tot zelfrealisatie van de op grondeigendommen waar het om gaat rustende bestemming in staat zijn. De rechtbank acht een nader tijdrovend feitenonderzoek door middel van bewijslevering op dit punt in strijd met de spoed die in een onteigeningsprocedure betracht dient te worden. Op grond van het voorafgaande beantwoordt de rechtbank voormelde vraag ontkennend. 3.3. Het middel klaagt er over dat de rechtbank ten onrechte heeft geoordeeld dat de vraag of in het onteigeningsgeding nog ruimte is voor een afwijzing van de gevorderde onteigening op de grond dat de gedaagde partij - samen met anderen - de bestemming zelf kan realiseren, alleen positief kan worden beantwoord indien er op basis van de voorhanden gegevens geen redelijke twijfel is over de mogelijkheid voor de gedaagde partij - samen met anderen - zelf de bestemming te realiseren. Geen rechtsregel zou zich verzetten tegen feitenonderzoek door middel van bewijslevering in een onteigeningsprocedure. De overweging dat een nader tijdrovend feitenonderzoek door middel van bewijslevering van de gestelde mogelijkheid tot zelfrealisatie in strijd is met de spoed die in een onteigeningsprocedure betracht dient te worden, is volgens eisers tot cassatie zonder nadere redengeving onbegrijpelijk. 3.4. In het KB van 10 oktober 1997 overwoog de Kroon naar aanleiding van de door eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 tegen het raadsbesluit naar voren gebrachte bedenkingen onder meer: "(Stcrt. 1997, 213, blz. 11, eerste kolom) (?) Met betrekking tot de bedenking van de reclamanten, dat zij zelf tot verwezenlijking van het bestemmingsplan wil[len] overgaan, merken Wij op, dat(?) hun gronden in het bestemmingsplan zijn gelegen binnen de bestemmingen 'Militaire doeleinden en bos, zone B' en 'Natuurontwikkelingsgebied'. Binnen zone B wordt gestreefd naar een zodanige aanleg en behoud van bos of anderszins natuurlijke terreintypen, dat er sprake is van een groene aankleding en ondersteuning van ecologische functies in de omgeving. Voorts worden binnen deze zone verharde wegen aangelegd. Mede gelet op de onderlinge samenhang van de in het plangebied uit te voeren werkzaamheden kan naar Ons oordeel van een zelf verrichten van werkzaamheden door de reclamanten uit een oogpunt van een doelmatige realisering van het bestemmingsplan geen sprake zijn." In het KB van 30 juni 1997 overwoog de Kroon naar aanleiding van de door eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 tegen het raadsbesluit naar voren gebrachte bedenkingen onder meer: "(Stcrt. 1997, 135, blz. 15, tweede kolom) (?) Voor de beoordeling van de bedenkingen inzake de bereidheid zelf tot verwezenlijking van de bestemmingen over te gaan verwijzen Wij naar hetgeen Wij overwogen hebben bij soortgelijke bedenkingen van de reclamante onder b." en bij bedoelde bedenkingen van reclamante onder b: "(blz. 14, vierde kolom) (?) Mede gelet onderlinge samenhang van de in het plangebied uit te voeren werkzaamheden en de beperkte omvang van de eigendommen van de reclamante ten opzichte van het gehele plangebied kan naar Ons oordeel van een zelf verrichten van werkzaamheden door de reclamante uit een oogpunt van een doelmatige realisering van het bestemmingsplan geen sprake zijn." 3.5. In hun conclusie(s) van antwoord voor de rechtbank d.d. 11 december 1998 hebben eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 aangevoerd: "16. [D]e [onder 3.4. geciteerde] overwegingen [zijn] achterhaald omdat er thans een verbond is binnen Rhee-Bra van 50 ha gronden van eigenaren die ook voor een groot gedeelte nagenoeg aaneengesloten liggen en bovendien bestaan er middels Bouwbedrijf Van Rhee B.V. voldoende mogelijkheden en technische kennis om het geheel te kunnen uitvoeren. Het bouwbedrijf heeft reeds informatie gevraagd bij het Ministerie van Defensie [in] de persoon van Kolonel Ir. C. van den Dungen zoals blijkt uit bijgaand schrijven van 9 november 1998 (?) . 17. Bouwbedrijf Van Rhee B.V. alsmede de Beheer- en Beleggingsmaatschappij Van Rhee B.V. tezamen met de Strijpse Kampen B.V. en de overige inbrengende eigenaren beschikken over voldoende financiële middelen, de gronden en technische middelen en mogelijkheden om de door de overheid voorgestane planuitvoering binnen de door de overheid gestelde termijnen en voorwaarden en voorschriften te realiseren. Gedaagden zijn dan ook bereid om binnen het door de overheid te stellen kader het bestemmingsplan te realiseren. Er bestaat derhalve voor de gemeente gelet op de mogelijkheid van zelfrealisatie geen enkele noodzaak tot onteigening." Voorts hebben eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 bewijs aangeboden, in het bijzonder door middel van het horen van getuigen, van hun stelling dat zij in staat zijn het bestemmingsplan zelf te realiseren (zie onderdeel 23 van de conclusie(s) van antwoord). 3.6. Uit de hiervoor geciteerde overwegingen van de onteigenings-KB`s blijkt dat eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 hun bezwaar dat zij zelf tot verwezenlijking van het bestemmingsplan willen overgaan niet voor het eerst in het onteigeningsgeding naar voren hebben gebracht. De beoordeling van dit bezwaar noopte de raad van de gemeente Eindhoven, die van de gemeente Oirschot en de Kroon tot een belangenafweging. De onteigeningsrechter mag die belangenafweging slechts marginaal toetsen. Voorts mag de onteigeningsrechter zich niet over die belangenafweging uitlaten naar aanleiding van feiten en omstandigheden, die de raad en/of de Kroon niet bekend waren.

nt. PCEvW (Willemsens-Maassen en Burgfonds/Dordrecht). 3.8. Indien de rechtbank, zoals in de onder 3.7 vermelde vonnissen het geval was, vaststelt dat de noodzaak tot onteigening (thans) niet (meer) aanwezig is, omdat de onteigenende partij dat niet, althans onvoldoende heeft weersproken, berust die vaststelling niet op een toetsing van de aan (de goedkeuring van) het onteigeningsbesluit ten grondslag liggende belangenafweging, maar op een vaststelling van de

3.9. De gemeenten Eindhoven en Oirschot hebben, anders dan de gemeenten in de onder 3.7 vermelde zaken, gemotiveerd bestreden dat zelfrealisatie een reële mogelijkheid is. Mij dunkt dat daarmee voor de eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 het doek valt. Ik meen voor die opvatting voldoende aanknopingspunten te kunnen vinden in rov. 3.3. van HR NJ 1999, 411, waarin Uw Raad onderdeel 2 van het middel heeft verworpen, zulks onder verwijzing naar, onder meer, onderdeel 3.9 van mijn

cassatie sub 1, 4 en 5 aangeboden te bewijzen dat zelfrealisatie een reële mogelijkheid is, maar dat aanbod kan niet tot iets leiden. Immers, de vraag of zelfrealisatie een reële mogelijkheid is, kan slechts worden beantwoord in het kader van een bestuurlijke belangenafweging en niet van een rechterlijke. De klacht dat de rechtbank het bewijsaanbod ten onrechte heeft gepasseerd, faalt dus bij gebrek aan belang. 3.10. Het eerste cassatiemiddel is derhalve tevergeefs voorgesteld. 4. Cassatiemiddel II 4.1. Dit middel keert zich tegen hetgeen de rechtbank met betrekking tot de minnelijke onderhandelingen heeft overwogen op de blzz. 11 en 12 (in de zaak met rolnummer 31228 / HA ZA 98-2542), 23 en 24 (in de zaak met rolnummer 31229 / HA ZA 98-2543), en 35 en 36 (in de zaak met rolnummer 31230 / HA ZA 98-2544) van het bestreden vonnis. De overwegingen zijn in alledrie de zaken nagenoeg gelijkluidend; dat geldt ook voor het middel. 4.2. Het middel klaagt erover dat de rechtbank zonder meer is voorbijgegaan aan de gemotiveerde stelling - waarvan bewijs is aangeboden - dat de gemeenten onvoldoende serieus hebben onderhandeld. Voorts zou de rechtbank niet inzichtelijk hebben gemaakt hoe zij - tegen de stelling van het tegendeel in - tot het oordeel is gekomen dat de aanbiedingen van de gemeenten niet reeds a prima vista als onredelijk kunnen worden aangemerkt. 4.3. Voor beschouwingen met betrekking tot art. 17 Ow., waarin de eis wordt gesteld dat voor de ontvankelijkheid van de vordering tot onteigening de onteigenende partij de te onteigenen zaak bij minnelijke overeenkomst moet hebben getracht te verwerven, moge ik verwijzen naar de onderdelen 4.4 en 4.5 van mijn conclusie voor HR 8 april 1998, NJ 1999, 24, m. nt. P.C.E. van Wijmen (Van den Boogert/Rotterdam) en onderdeel 2.10, eerste citaat, van mijn conclusie voor HR 30 september 1998, NJ 1999, 411, eveneens m. nt. P.C.E. van Wijmen (Willemsens- Maassen en Burgfonds/Dordrecht). 4.4. Uw Raad overwoog in HR NJ 1999, 24, onder 3.5: "Artikel 17 [Ow.] schrijft de onteigenende partij gebiedend voor te trachten hetgeen onteigend moet worden bij minnelijke overeenkomst te verkrijgen. Daarbij dient die partij niet te werk te gaan alsof dit voorschrift een te verwaarlozen formaliteit is, in welk geval immers te kort zou worden gedaan aan de strekking van het artikel dat is gericht op het zo mogelijk vermijden van een rechtsgeding. Voorts vereist artikel 17 (...) dat de pogingen om hetgeen moet worden onteigend bij minnelijke overeenkomst te verkrijgen, moeten worden ondernomen in de periode tussen het definitief worden van het besluit tot onteigening (...) en het uitbrengen van de dagvaarding (...)." 4.5. In onderdeel 23 van hun conclusies van antwoord voor de rechtbank hebben eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 bewijs aangeboden, in het bijzonder door middel van getuigen, van hun stelling dat de gemeenten in de periode gelegen tussen het besluit tot goedkeuring van het onteigeningsbesluit en de dagvaarding geen serieuze en in de Ow. bedoelde pogingen hebben ondernomen om te komen tot minnelijk overleg. 4.6. De rechtbank heeft - terecht uitgaande van de in § 4.4 hiervoor geciteerde rechtsregels - de correspondentie besproken die tussen de raadsman van de gemeenten enerzijds en de raadsman van eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 anderzijds in de periode tussen 21 juli en 14 oktober 1998 is gevoerd naar aanleiding van de aanbiedingen die de raadsman van de gemeenten bij brieven van 21 juli 1998 aan de raadsman van eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 heeft gedaan om te trachten de eigendom van de ter onteigening aangewezen percelen bij minnelijke overeenkomst te verwerven.<(8) Deze correspondentie is door de raadsman van de gemeenten ter zitting van 26 januari 1999 in het geding gebracht. > De rechtbank komt op basis daarvan tot de

"de gemeente[n] in de relevante periode een aanbod [hebben] gedaan, [hun aanbiedingen hebben] gespecificeerd en een redelijke tijd [hebben] gegeven om daarop inhoudelijk in te gaan. [Eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 zijn] niet inhoudelijk op het aanbod ingegaan en [hebben] ook niet aangegeven wat volgens [hun] een redelijke schadeloosstelling zou zijn. Onder die omstandigheden [hebben] de gemeente[n], mede in aanmerking genomen dat [de aanbiedingen] van de gemeente[n] niet reeds a prima vista als onredelijk [kunnen] worden aangemerkt, voldoende serieus onderhandeld. Meer kon gelet op de opstelling van [eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5] niet van [hun] verwacht worden. Het moge zo zijn geweest dat al voorafgaand aan [de aanbiedingen] van 21 juli 1998 een aanzet tot onderhandelingen heeft plaatsgevonden, doch gesteld noch gebleken is dat toen [(hogere) bindende aanbiedingen zijn] gedaan. De rechtbank komt aldus tot de slotsom dat de gemeente[n] niet in strijd met [art. 17 Ow. hebben] gehandeld." 4.7. Aldus gemotiveerd geeft het oordeel van de rechtbank dat de gemeenten niet in strijd met art. 17 Ow. hebben gehandeld mijns inziens geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Nu de gemeenten in ieder geval vanaf 21 juli 1998 voldoende serieus onderhandeld hebben en de rechtbank - in cassatie onbestreden - heeft vastgesteld dat in de periode daarvoor geen (hogere) bindende aanbiedingen zijn gedaan, hoefde de rechtbank niet op het bewijsaanbod in te gaan. 4.8. Bij brieven van 8 september 1998 heeft de raadsman van de gemeenten de aanbiedingen van 21 juli 1998 desverzocht gespecificeerd: geboden werd een bedrag van ƒ 9,-- per m?. In het licht van het feit dat eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 niet inhoudelijk op deze aanbiedingen zijn ingegaan en ook niet hebben aangegeven wat volgens hun een redelijke schadeloosstelling zou zijn, hoefde de rechtbank niet nader te motiveren waarom deze aanbiedingen niet reeds a prima vista als onredelijk kunnen worden aangemerkt. 4.9. Het tweede cassatiemiddel treft evenmin doel.

5.1. De gemeenten hebben een incidenteel cassatiemiddel voorgesteld, louter voor het geval één of meer grieven in het principale cassatieberoep zouden slagen. Voor het geval Uw Raad mij niet mocht volgen in mijn

cassatieberoep, merk ik het volgende op. 5.2. De klacht dat de rechtbank het bezwaar dat de onteigening niet noodzakelijk is, omdat gedaagden c.q. de tussengekomen partij na de onteigenings-KB's bereid en in staat zouden zijn de bestemming waarvoor onteigend wordt, zelf te realiseren, ten onrechte inhoudelijk heeft behandeld, mist feitelijke grondslag. De rechtbank heeft slechts onderzocht of eisers tot cassatie sub 1, 4 en 5 de noodzakelijke details over de exacte mogelijkheden tot zelfrealisatie en de praktische uitvoering daarvan hebben verschaft en vastgesteld dat dit niet het geval is en dat de gemeenten bovendien gemotiveerd hebben bestreden dat zelfrealisatie een reële mogelijkheid is. Dat moest de rechtbank ook onderzoeken. Indien de rechtbank namelijk feitelijk kan vaststellen dat de noodzaak tot onteigening thans niet meer aanwezig is, omdat de onteigenende partij de desbetreffende stelling van de onteigende niet, althans onvoldoende heeft weersproken, berust die vaststelling immers niet op een toetsing van de aan (de goedkeuring van) het onteigeningsbesluit ten grondslag liggende bestuurlijke belangenafweging, maar op een aan de rechter opgedragen vaststelling van de

6. Conclusie Ik concludeer tot niet-ontvankelijkverklaring van eisers tot cassatie sub 2 en 3 in hun cassatieberoep en, beide middelen van het principaal cassatieberoep ongegrond bevindend, tot verwerping van het beroep. De Procureur- Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden A-G