ECLI:NL:GHARL:2025:6917

GERECHTSHOF ARNHEM-LEEUWARDEN locatie Leeuwarden, afdeling civiel zaaknummer gerechtshof 200.339.406/01 zaaknummer rechtbank Noord-Nederland 221038 arrest van 28 oktober 2025 in de zaak van 1 [appellant1] , 2. [appellant2], die beiden wonen in [woonplaats] , 3. [appellant3] B.V., 4. [appellant4] B.V., 5. [appellant5] B.V., 6. [appellant6] B.V., die zijn gevestigd in [vestigingsplaats] , die hoger beroep hebben ingesteld, en bij de rechtbank optraden als eisers in conventie en verweerders in reconventie, hierna samen: [appellanten1] en geïntimeerden sub 1 en 2 afzonderlijk [appellant1] en [appellant2] (tezamen [appellanten2] ) en (sub 5) de holding, advocaat: mr. L.H. Haarsma te Paterswolde, tegen De Staat der Nederlanden, die zetelt in Den Haag, en bij de rechtbank optrad als gedaagde in conventie en eiser in reconventie, hierna: de Staat of het interventieteam, advocaat: mr. L. Wijnbergen te Groningen. 1Het verdere verloop van de procedure in hoger beroep 1.1. Na het arrest in het incident van 12 november 2024 heeft de Staat een memorie van antwoord in de hoofdzaak genomen. [appellanten1] hebben bij akte nog productie 2 tot en met 8 in het geding gebracht. Op 11 september 2025 heeft een enkelvoudige mondelinge behandeling plaatsgevonden. Daarvan is een verslag gemaakt (het proces-verbaal) dat aan het dossier is toegevoegd. Aan het eind van de mondelinge behandeling hebben partijen het hof gevraagd arrest te wijzen. 2Nogmaals: de feiten en het verloop van de procedure 2.1 [appellant1] is vanaf 23 december 2002 eigenares van een woning aan de [adres1] in [woonplaats] (de woning). Op het kadastrale perceel waar de woning op staat, is natuurlijk mineraalwater aangeboord. [appellanten2] hebben vanwege die minerale bron in 2010 de naast- en achtergelegen boerderij aan de Familie [adres2] gekocht om daar een bottelarij te vestigen. [appellant2] woont in het woongedeelte van deze boerderij. 2.2 Op de woning was in 2006 een hypotheekrecht gevestigd ten behoeve van Rabobank voor € 607.500. Op de woning en op de boerderij is in 2010 een (tweede) hypotheek gevestigd ten behoeve van de ING Bank voor € 907.875. 2.3 [woonplaats] ligt in het gebied waarin zich als gevolg van gaswinning regelmatig aardbevingen hebben voorgedaan. De woning en de boerderij hebben schade die volgens [appellanten2] daarvan het gevolg is. Zij hebben in procedures tegen de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) schadevergoeding gevorderd. In die procedures, die nu bij het hof aanhangig zijn, is nog geen eindarrest gewezen. In een tussenarrest is op 11 juni 2024 wel geoordeeld dat de vordering tot vergoeding van schade wegens waardevermindering van de woning en de boerderij en winstderving van de holding niet toewijsbaar is. 2.4 Betalingsachterstanden bij de hypotheekleningen bij Rabobank en de ING Bank - volgens [appellanten2] zelf: ongeveer € 80.000 - hebben ertoe geleid dat Rabobank (met in haar kielzog ook ING Bank) de executoriale verkoop van woning en boerderij aankondigde per 1 december 2021. Die datum is nog verschoven naar 1 januari 2022. De schuld aan Rabobank bedroeg op dat moment € 500.000, die aan ING Bank € 569.245. [appellanten2] hebben zich met dit probleem gewend tot het Interventieteam Vastgelopen Situaties Groningen, dat onderdeel is van de Staat. Vanaf 1 juli 2021 hebben besprekingen plaatsgevonden tussen dit interventieteam en [appellanten2] Daarbij is een voorschot van € 50.000 ter beschikking gesteld om een faillissement af te wenden. 2.5 In de onderhandelingen is voorgesteld het versterkingsbudget voor de boerderij, dat door de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was vastgesteld op € 736.000, te benutten om de hypotheken van de ING en de Rabobank af te lossen, tezamen met een door de Staat te verstrekken lening van € 500.000, die zou worden gezekerd met een hypotheek op de woning. De boerderij zou dan afgebroken moeten worden, omdat geen budget meer beschikbaar zou zijn voor de versterking daarvan. [appellanten2] hadden echter grote moeite met de afbraak en hebben om een extra lening van € 150.000 gevraagd, gedekt door verhoging van de hypotheek op de woning. Daarmee wilden zij de mogelijkheid scheppen om de renteachterstand bij ING af te lossen en de juridische strijd over de schade en versterking van de boerderij voort te zetten. Dit voorstel is door het interventieteam van de hand gewezen; zij was slechts bereid een extra lening van € 150.000 te verstrekken onder vestiging van een eerste hypotheek. 2.6 Op 26 november 2021 heeft de Staat een definitief voorstel gedaan dat heeft geleid tot de ondertekening van een vaststellingsovereenkomst door de Staat en [appellanten2] op 22 en 28 december 2021. Deze vaststellingsovereenkomst voorzag in: - intrekking van procedures en aanvragen bij de Staat (Instituut voor Mijnbouwschade Groningen, verder IMG) voor schade aan de boerderij; - betaling van een vrij te besteden bedrag van € 150.000 op humanitaire gronden aan [appellant1] en [appellant2] ; - verstrekking van een lening van € 500.000 voor aflossing van de hypotheek van de Rabobank, onder vestiging van een hypotheek op de woning ten behoeve van de Staat. De waterbron blijft buiten de hypotheek. Deze geldlening kent een aflossings- en rentevrije periode van twee jaar, welke periode wordt geacht te zijn ingegaan per de datum van het ondertekenen van de vaststellingsovereenkomst. De hoofdsom en rente moeten uiterlijk binnen twee jaar na het verstrekken van de lening zijn afgelost. Echter, indien de procedure in het hoger beroep tegen de NAM niet binnen deze looptijd is beëindigd, dienen de volledige hoofdsom, rente en kosten uiterlijk binnen zes maanden na het onherroepelijk worden van de einduitspraak in dat hoger beroep te zijn afgelost. Na afloop van deze periode is een variabele marktconforme rente aan de Staat verschuldigd; - gebruik van het versterkingsbudget voor de boerderij van € 736.000 voor aflossing van de hypotheek van de ING; - sloop van de boerderij, na akkoord van de [gemeente] . De kosten van de sloop worden voldaan uit het versterkingsbudget waarmee de rechten op versterking van de boerderij vervallen. De boerderij wordt uiterlijk op 1 mei 2022 aan de NCG opgeleverd. [appellant2] mag er tot die tijd blijven wonen. De ondergrond van de boerderij blijft eigendom van [appellanten2] . 2.7 In de vaststellingsovereenkomst staat verder dat partijen voldoende in de gelegenheid zijn geweest om voorafgaand juridische bijstand in te roepen, dat de overeenkomst bedoeld is als eindoplossing voor de boerderij en dat daarmee de rechten van de eigenaars op versterking en verdere schadevergoeding van de Staat vervallen. 2.8 Nadat de Staat zijn verplichtingen uit de vaststellingsovereenkomst had uitgevoerd, hebben [appellanten2] deze op 29 april 2022 buitengerechtelijk vernietigd wegens misbruik van omstandigheden. De Staat heeft deze vernietiging betwist en ontruiming van de boerderij gevorderd. Hieraan is niet voldaan. Partijen hebben nog gesproken over de gerezen problemen, maar zijn niet tot een oplossing gekomen. 2.9 De Staat is daarop een kort geding gestart waarin is gevorderd dat [appellanten2] worden veroordeeld tot nakoming van de vaststellingsovereenkomst door de boerderij te verlaten. De voorzieningenrechter heeft die vordering op 17 maart 2023 toegewezen.

3.1 Het hof zal het bestreden vonnis in stand laten en licht dat hierna toe. De grieven zullen daarbij thematisch worden behandeld. In essentie onderschrijft het hof de beoordeling van de rechtbank geheel. Het volgende dient daarbij ter nadere onderbouwing. De afgewezen vordering van [appellanten1] 3.2 [appellanten1] baseren hun vordering op het verwijt dat de Staat (het interventieteam) misbruik heeft gemaakt van de omstandigheden waarin zij zich bevonden bij het sluiten van de vaststellingsovereenkomst. Daarvan is sprake als iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden wordt bewogen tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, hoewel hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden. 3.3 Het interventieteam is in 2021 door de Minister van Economische Zaken en Klimaat ( EZK) ingesteld om te proberen bijzondere, meer of minder uitzichtloze situaties in het aardbevingsgebied vlot te trekken door samen met bewoners naar oplossingen te zoeken voor schrijnende gevallen. De problemen die [appellanten2] ondervonden, werden als zodanig beoordeeld, omdat een einduitspraak over hun claim tegen de NAM nog niet in zicht was en zij niet tot herstel van de boerderij konden overgaan, terwijl de executie dreigde van zowel de woning als de boerderij met de grond waarin de bron zich bevindt. In de maalstroom van die ontwikkelingen lag een persoonlijk faillissement van [appellanten2] zelf op de loer. 3.4 Het team is weliswaar opgericht om in overleg met bewoners zoals [appellanten2] een uitweg uit dergelijke penibele situaties te vinden, maar is daartoe niet verplicht. Zij had een ruime beoordelingsvrijheid bij de te maken keuzes, maar beschikte niet over onbeperkte mogelijkheden om - met gebruikmaking van gemeenschapsgeld - financiële middelen ter beschikking te stellen. Net als bij het verlenen van het voorschot, had bij het overleg prioriteit dat het verlies van de woning en de waterbron en een faillissement zouden worden voorkomen. Deze ruimte had het interventieteam; zij was niet gehouden voorstellen te doen of te accepteren die tot versterking of herstel van de boerderij zouden leiden, laat staan om de commerciële belangen van [appellanten1] te dienen. Voor zover [appellanten1] dat wel hebben willen aanvoeren, constateert het hof dat hun standpunt nergens op is gebaseerd. 3.5 De vaststellingsovereenkomst zou weliswaar leiden tot afbraak van de boerderij, maar had ook tot gevolg dat de hypothecaire last van ruim een miljoen met de helft zou worden verlaagd (zonder directe rente- of aflossingsverplichting aan de nieuwe schuldeiser, de Staat), en dat daarnaast een vrij te besteden bedrag van ongeveer twee ton zou resteren dat - nog los van de lening - door de Staat ter beschikking werd gesteld. Als de tegen de NAM ingestelde vordering succesvol zou zijn, zou daar een aanzienlijk kapitaal aan toegevoegd worden. Gegeven het feit dat de waterbron zelf niet hypothecair belast zou worden, zou daarmee niet alleen de dreiging van een faillissement zijn afgewend, maar zou bovendien de exploitatie van die bron tot de mogelijkheden zijn gaan behoren. De toewijzing van de claim op de NAM is voor [appellanten2] zelf immers ook steeds uitgangspunt geweest. De bewering dat ieder perspectief voor de toekomst door de vaststellingsovereenkomst is weggenomen, is dan ook ongefundeerd. Dat perspectief bestond juist aanvankelijk niet meer, maar is door de overeenkomst toch niet geheel verloren gegaan. 3.6 Het voorgaande kan slechts de conclusie rechtvaardigen dat het interventieteam [appellanten2] binnen de haar ten dienste staande mogelijkheden een uitweg heeft proberen te bieden in de schrijnende situatie waarin zij zich bevonden. Ondanks de prijs van de amotie van de boerderij die daarvoor moest worden betaald, is dat ook gelukt. Uit niets blijkt dat het team tot meer verplicht was – meer specifiek: tot het verstrekken van een aanvullende lening van anderhalve ton, zonder voldoende zekerheid. Die conclusie is onverenigbaar met het verwijt dat misbruik is gemaakt van de economische dwangpositie waarin [appellanten2] waren terechtgekomen - dat het team wist of had moeten moet begrijpen dat zij [appellanten2] van het sluiten van de vaststellingsovereenkomst had moeten weerhouden. Een beroep op het leerstuk onrechtmatige daad rechtvaardigt een en ander evenmin. 3.7 [appellanten1] hebben een aantal specifieke omstandigheden aangevoerd waarop – beschouwd in hun onderlinge verband – naar hun mening een beroep op misbruik van omstandigheden en onrechtmatige daad (toch) kan worden gestoeld, en die ook het rechtsvermoeden rechtvaardigen dat daarvan sprake is. Die omstandigheden behandelt het hof hierna. 3.8 Bij de onderhandelingen over de vaststellingsovereenkomst werden [appellanten2] bijgestaan door een advocaat. Zij voeren aan dat deze heeft geadviseerd de overeenkomst niet te tekenen. Het hof ziet niet in hoe dat (dat wil zeggen, het feit dat zij tegen het advies van hun eigen juridisch adviseur in hebben gehandeld) kan bijdragen aan de onderbouwing van de vordering. 3.9 [appellanten1] voeren aan dat de vaststellingsovereenkomst strekt tot de sloop van een karakteristieke boerderij die helemaal niet gesloopt mag worden. Volgens hen wist de Staat dat, of had de Staat het moeten weten. Dat argument kan [appellanten1] niet baten. Als dit verbod al zou bestaan – wat wordt bestreden – dan nog rechtvaardigt dat geen beroep op misbruik van omstandigheden of onrechtmatig handelen van het interventieteam. Met de vaststellingsovereenkomst wordt immers weliswaar de sloop van de boerderij beoogd, maar daartoe hoeft alleen na akkoord van de gemeente te worden overgegaan. Een sloopverbod zou niet afdoen aan de andere verplichtingen die het interventieteam op zich heeft genomen (een faillissement zou nog steeds zijn afgewend), en zolang niet sprake is van sloop, mogen [appellanten2] in de boerderij blijven wonen. Aan bewijsvoering over het gestelde sloopverbod komt het hof dan ook niet toe. 3.10 De suggestie dat het interventieteam de eigen belangen van de Staat heeft willen dienen (en een onevenredig groot voordeel voor zichzelf heeft bedongen), vindt op geen enkele manier steun in de stukken en wat daarover wordt aangevoerd. De Staat werpt die suggestie terecht verre van zich. Meer in het bijzonder heeft de rechtbank op goede gronden overwogen dat dit ook geldt voor de veronderstelling dat de sloop door de Staat is bedongen opdat de schade van de boerderij niet meer zou kunnen worden vastgesteld in de schadevergoedingsprocedure tegen de NAM, waarin de Staat een belang heeft. Wat [appellanten1] zelf hebben aangevoerd, staat daaraan zelfs in de weg. Als de Staat inderdaad wist dat sloop niet mogelijk was, wist zij immers ook dat zij een dergelijk voordeel niet zou kunnen behalen. 3.11 Geen van de aangevoerde omstandigheden kan de conclusie dragen dat de Staat niet heeft getoetst aan de artikelen 2 en 8 EVRM, aan de WFT of aan richtlijnen 2014/17/EU en 93/13/EEG. 3.12 Verder is de mogelijkheid niet aannemelijk gemaakt dat [appellanten1] schade hebben geleden door de vaststellingsovereenkomst of het overleg daarover. Voorop staat daarbij dat, zoals gezegd, executoriale verkoop van de woning, de boerderij en de waterbron (en een persoonlijk faillissement van [appellanten2] ) waarschijnlijk waren gevolgd als de vaststellingsovereenkomst niet was gesloten. De woning en de grond bleven met de overeenkomst echter juist behouden, en die overeenkomst gaf daarnaast recht gaf op betaling van anderhalve ton op humanitaire gronden.

Het hof: 4.1 bekrachtigt het vonnis van de rechtbank Noord-Nederland, locatie Groningen, van 8 november 2023; 4.2 veroordeelt [appellanten1] tot betaling van de volgende proceskosten van de Staat, de kosten van het incident inbegrepen: € 798 aan procedurele kosten € 3.642 aan salaris van de advocaat van de Staat (3 procespunten x appeltarief II); 4.3 verklaart de proceskostenveroordeling uitvoerbaar bij voorraad; 4.4 wijst af wat verder is gevorderd. Dit arrest is gewezen door mrs. M.W. Zandbergen, M.M.A. Wind en J.E. Wichers, en is door de rolraadsheer in tegenwoordigheid van de griffier in het openbaar uitgesproken op 28 oktober 2025. ECLI:NL:GHARL:2024:3857. Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 9 mei 2023, ECLI:NL:GHARL:2023:3921. Artikel 3:44 lid 4 BW. Volgens eigen opgave: een schuld aan Rabobank van € 500.000 en aan ING Bank van € 569.245, zie ook rechtsoverweging 2.4. Ingevolge de overeenkomst van Samenwerking, 1963 en nadere overeenkomsten die de Staat met de NAM met betrekking tot de gaswinning heeft gesloten, is bepaald dat de kosten door de NAM gemaakt in de vorm van schadevergoeding als gevolg van gaswinning beschouwd dienen te worden als exploitatiekosten die de NAM deels ten laste van de Staat kan brengen. HR 10 juni 2022, ECLI: NL:HR:2022:853.